حضرت فاطمه

حضرت فاطمه

کتیبه فاطمه زهرا روی ضریح امام رضا
پیوندها
وبگاه رسمی

فاطمه زهرا؛ فرزند آخرین فرستاده خدا حضرت محمد بن عبدالله.

حضرت فاطمه، دختر پیامبر اکرم و حضرت خدیجه، بر پایه منابع در سال پنجم یا دوم پس از بعثت و به قولی پنج سال پیش از بعثت پیامبر به دنیا آمد و در سال دوم هجرت با امام علی ازدواج کرد. او با لقب‌هایی چون صدیقه، طاهره، زهرا و کنیه‌هایی مانند ام ابیها و ام‌الائمه شناخته می‌شود؛ در سختی‌های رسالت همراه پدر بود، پس از وفات مادرش مونس و مایه دلگرمی پیامبر شد و پیامبر او را پاره تن و عزیزترین کس خود می‌دانست. از او چهار فرزند، حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم، به یادگار ماند. در خانه، یار و همدل علی بود و در بیرون، مدافع حق و ولایت. قرآن در سوره کوثر، آیات تطهیر، مباهله و مودت و سوره انسان از او و اهل‌بیت یاد کرده و روایات شیعه و سنی او را «سیده نساء العالمین» خوانده‌اند. فاطمه زنی عابد، زاهد، سخاوتمند، صبور و خیرخواه بود؛ از کثرت عبادت پاهایش ورم می‌کرد، برای همگان دعا می‌کرد، به مستمندان می‌رسید و در دفاع از حق، خطبه فدکیه را ایراد کرد. تسبیحات حضرت زهرا، مصحف فاطمه و خطبه فدکیه میراث معنوی او است.

زندگی‌نامه

فاطمه (علیها سلام) دختر حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در جمعه ۲۰ جمادی‌الثانی سال پنجم یا دوم پس از بعثت و بنابر قول اکثر علمای اهل سنت پنج سال پیش از بعثت به دنیا آمد. با توجه به اختلاف در سال تولد فاطمه، دربارهٔ عمر او نیز اختلاف است و از ۱۸ سال تا ۲۱ سال و ۲۹ سال برشمرده‌اند. در روایتی از امام باقر، سن فاطمه، ۲۳ سال گفته شده است.

فاطمه و پیامبر

فاطمه در سختی‌های دوران تبلیغ دین، همراه پیامبر بود. شفقت و مهربانی فاطمه و مراقبت از پدر، موجب دلگرمی پیامبر بود؛ به همین دلیل، پیامبر او را ام ابیها نامید. همچنین در حوادثی چون محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب أبی‌طالب، هجرت به مدینه و نیز در برخی جنگ‌ها پدر را همراهی کرد.

بر مبنای گزارش منابع تاریخی؛ فاطمه بعد از وفات مادرش خدیجه، نه‌تنها نقش دختری که نقش مادری را نیز برای پیامبر ایفا کرده و از سوی پدرش مفتخر به لقب «ام ابیها» شد. این لقب زمانی به او داده شد که با نزول آیه ۶ سوره احزاب، همسران پیامبر ملقب به ام‌المؤمنین شدند و پیامبر لقب ام‌ابیها را به فاطمه داد. هر گاه مشرکان خاکستر بر سرش می‌ریختند، فاطمه آن را پاک می‌کرد و در جنگ‌ها جراحات پیامبر را می‌بست. فاطمه برای پیامبر چنان عزیز بود که دست او را می‌بوسید، در هنگام سفر از او خداحافظی می‌کرد و در هنگام بازگشت از سفر ابتدا با فاطمه دیدار می‌کرد و هرگاه زهرا نزدش می‌آمد، به احترام او برمی‌خاست. پیامبر خود را درخت طهارت و فاطمه را ریشه آن می‌دانست.

فاطمه و علی

فاطمه، در سال دوم هجرت با امام علی، ازدواج کرد. وی همسرش را در همه حال و به شیوه‌های گوناگون تکریم می‌کرد و او را بهترین همسر می‌دانست و چیزی را که در توانش نبود، از او مطالبه نمی‌کرد و در شرایط سخت اقتصادی، بر همسرش خرده نمی‌گرفت بلکه از طریق پشم‌ریسی، کمک‌کار خانواده بود. در خانه با کلمات محبت‌آمیز و در بیرون، با کنیه او را صدا می‌زد. او علی را بهترین یاور برای اطاعت خداوند می‌دانست. به توصیه پیامبر اکرم فاطمه کارهای خانه، نظیر آرد کردن گندم، خمیر درست کردن، پختن نان و نظافت را بر عهده گرفته بود و علی کارهای بیرون از منزل، مانند جمع‌آوری هیزم و آبیاری را انجام می‌داد.

در منابع روایی از پیامبر نقل شده است که ازدواج علی و فاطمه امر الهی بوده و اگر علی نبود همتایی برای فاطمه نبود. بر مبنای گزارش‌های موثق تاریخی علی و فاطمه همسران نیکو برای همدیگر بودند؛ هرگز همدیگر را ناراحت نکرده و علی با دیدن فاطمه غصه‌هایش را فراموش می‌کرد. آنها امورات خانواده را منطبق با نقش‌های جنسیتی انجام می‌دادند.

از منظر علی، فاطمه یاور او در اطاعت خدا بود و فاطمه نیز علی را بهترین همسر می‌دانست. علی پیوسته به همسری با فاطمه افتخار می‌کرد. اشعاری از او در وصف فاطمه گزارش شده که حاکی از دلبستگی او به فاطمه است. فاطمه تنها محبوبی بود که در قلب علی جای داشت. علی فراتر از تمایل عاطفی، شایستگی همسری با فاطمه را از نشانه‌های حقانیت خود در امر ولایت می‌دانست. فاطمه در بستر بیماری برای تنهایی علی می‌گریست و علی با شنیدن شهادت فاطمه به زمین افتاد.

نام و القاب

برای فاطمه هشت لقب ثبت شده است: صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، راضیه، مرضیه، محدثه و زهرا. ام‌ابیها، ام‌الائمه، ام‌الحسن و الحسین، از کنیه‌های مشهور او است.

جایگاه سروری زنان

قرآن در آیه ۴۲ سوره آل‌عمران، حضرت مریم را برگزیده خدا و برترین زنان عالم می‌داند. در این چارچوب، برخی روایات شیعه و بعضی عالمان اهل‌سنت، مریم را برترین زن جهان در روزگار خودش دانسته و فاطمه زهرا را برترین زن جهان در همه زمان‌ها معرفی کرده‌اند. مفسر تفسیر المیزان معتقد است؛ برگزیده بودن مریم به‌معنای تولّد عیسی به‌گونه غیر متعارف و بدون شوهر است و به‌معنای برتر بودن وی از بقیه زنان نیست. هرچند مراد از «عالَمین» در آیه، مطلق هر دو جهان است ولی در آیه از واژه «اصطفاء» استفاده شده که با حرف «علی» متعدی شده و به‌معنای تقدّم است. با توجه به آیه بعد که تولد عیسی را به مریم بشارت می‌دهد و همچنین آیه ۹۱ سوره انبیاء و آیه ۱۲ سوره تحریم که بردمیده‌شدن روح الهی در رحم وی تصریح کرده‌اند، برگزیدگی مریم بر همه زنان به سبب ولادت اعجازآمیز عیسی است و زنی در این ویژگی، هم‌تراز مریم نیست. برخی مفسران اهل‌سنت نیز مشابه این استدلال را مطرح کرده‌اند. از سوی دیگر، مصادر حدیثی شیعه و اهل‌سنت، فاطمه زهرا را با وصف «سیدة نساء العالمین» معرفی کرده‌اند. بیش از پنجاه روایت در مصادر حدیثی شیعه با این مضمون گزارش شده‌اند. منابع حدیثی اهل‌سنت نیز این وصف را به گونه‌های متفاوت از پیامبر گزارش کرده‌اند، ازجمله: «سیدة نساء المؤمنین»، «سیدة نساء اهل‌الجنّه» و «سیدة نساء العالمین». به‌سبب گزارشِ این لقب با اسناد معتبر در مصادر حدیثی اهل‌سنت، محدثان و مورخان آنها نیز این ویژگی را پذیرفته‌اند.

بر اساس متون دینی؛ برترین زن عالم بودن یکی از القاب فاطمه زهرا است و ایشان از منظر علمای شیعه نه‌تنها نسبت به زنان دیگر افضل است بلکه از مردان عالم بعد از پیامبر اکرم که اشرف کائنات و امیرالمؤمنین که قرین رسول اکرم بود، نیز افضل است.

فرزندان

فاطمه دارای چهار فرزند به نام حسن، حسین، زینب و ام کلثوم است که همگی از علی بن ابی‌طالب هستند. به گزارش سیره‌نویسان؛ فاطمه فرزندانش را با تعبیرات نور چشم و میوه دل صدا می‌کرد و رسیدگی به بچه‌ها را بر هر کار دیگری مقدم داشته و مادر را در این امر سزاوارتر می‌دانست. حسن در موارد متعددی از فضیلت‌های مادرش گزارش داده، از جمله به این نکته تربیتی اشاره می‌کند که مادرش شبی پیوسته در حال عبادت بود و هنگام صبح برای مردان و زنان مؤمن دعا کرد، اما برای خود چیزی از خدا نخواست و به او نیز سفارش می‌کند که اول همسایه سپس اهل خانه. حسین نیز مدام از مادرش به عظمت یاد کرده و از جمله در حادثه عاشورا به مادرش فاطمه مباهات می‌کند و آن را یکی از امتیازات خود نسبت به دیگران می‌داند. حسین پیش از شهادت، دعایی را که از مادر آموخته بود به فرزندش زین‌العابدین می‌آموزد و او را به خواندن مداوم آن سفارش می‌کند.

فاطمه در قرآن و روایات

در قرآن

سوره کوثر مشخصاً راجع به دختر پیامبر اکرم است و آیات مودت، تطهیر، مباهله و آیات ابتدایی سوره دهر (انسان) مربوط به اهل‌بیت است که فاطمه هم از آنان است. علامه طباطبایی، با بررسی اقوال و روایات، شأن نزول سوره کوثر را مرتبط با تولد فاطمه زهرا دانسته و خیر کثیر را در ذریه او تطبیق می‌کند. همچنین با گزارش روایات موجود در کتاب‌های اهل‌سنّت و شیعه، شأن نزول سوره انسان را مرتبط با علی و فاطمه و داستان بیماری فرزند یا فرزندان‌شان دانسته، چنین نقل می‌کند؛ آنها برای بهبودی بچه‌ها سه روز روزه نذر کرده بودند و در هر سه روز غذای‌شان را به مستحق داده و با آب، افطارکردند، جبرئیل نازل شد و این سوره را به پیامبر عرضه داشت و تهنیت خدا را به‌خاطر داشتن چنین خاندانی برایش ابلاغ کرد. المیزان در بحث روایی از آیات نور نیز معتقد است؛ مصداق این آیات اهل‌بیت پیامبر بوده و مراد از «مشکاة» در آیه فاطمه زهرا است.

بر مبنای آیه مباهله، فاطمه شریک در رسالت بوده و در کنار پیامبر برای حقانیت رسالت پدرش در واقعه مباهله شرکت کرد و این بالاترین مناقبی بود که خدا به فاطمه داد. آیه ۳۳ سوره احزاب دلیل بر عصمت فاطمه بوده و آیات؛ لیلةالقدر، مودت، التقاء بحرین، همه حاکی از شخصیت بالای او است.

بر مبنای برخی روایات مراد از صادقین در آیه ۱۱۹ سوره توبه نیز پیامبر و اهل‌بیتش است که فاطمه یکی از آنها است و از القاب فاطمه، صدیقه است و معنای صدق عملی، همان عصمت است.

در روایات

روایات بسیاری راجع به فضایل فاطمه در کتب معتبر شیعه و سنی وارد شده است؛ روایاتی از این قبیل که فاطمه اختر تابناک در میان زنان دنیا بوده، شناخت دقیق فاطمه، درک شب قدر و داشتن الگوی حسنه است، پیامبر در موارد مختلف و با تعابیر متفاوت مقام و عظمت فاطمه را ستوده است. احادیث زیادی از پیامبر خدا با این مضامین وارد شده است که او را پارهٔ تن خود دانسته، دستورهای او را دستور خدا، خشم و خشنودی او را خشم و خشنودی خود و خدا می‌داند. لذا در منابع حدیثی، بهشت نتیجه دوستی و محبت به فاطمه زهرا و جهنم پیامد بغض و دشمنی با او دانسته می‌شود. پیامبر، فاطمه را بریده شده از بدی‌ها معرفی کرده و او را پاره تن خود و عزیزترین کس دانسته که هر کس او را شاد نماید، پیامبر را شاد کرده و هر کس او را بیازارد، پیامبر را آزرده و خدا و پیامبرش از خوشنودی‌اش، خشنود و از خشمش، خشمگین می‌شوند.

ویژگی‌های اخلاقی و عملی

اخلاق فاطمه

فاطمه با دیدن پدر برمی‌خاست و بر دستش بوسه می‌زد. او در راز و نیازهای خود، همواره برای دیگران دعا می‌کرد و این‌گونه خیرخواهی و مهرورزی خود را نسبت به هم‌نوعان، جلوه‌گر می‌ساخت. از کثرت عبادت، پاهایش ورم می‌کرد. دست‌هایش به خاطر دستاس و آسیا کردن آرد، پینه بسته و آبله‌گون شده بود. در مواجهه با اغیار، حریم عفاف را رعایت می‌کرد. سخاوتمند و بخشنده بود. در قبال مشکلات و مصیبت‌ها شکیبا بود. به ظواهر دنیا وابسته و دلبسته نبود. پس از پیامبر، راستگوتر از فاطمه یافت نمی‌شد. او همچنین در تربیت فرزندان، بسیار کوشا بود، با آنان بازی می‌کرد، شعر می‌خواند و به قرائت قرآن آنها گوش می‌کرد.

عبادت فاطمه

به روایت حسن بصری، فاطمه به‌حدی برای عبادت می‌ایستاد که پاهایش ورم می‌کرد. چیزی نزد او لذت‌بخش‌تر از عبادت خدا نبود و معتقد بود هرکس خدا را خالصانه عبادت کند، خداوند بزرگ‌ترین مصالح او را تأمین می‌کند. هنگام نماز از خشیت الهی نفس‌نفس زده و گریه در گلویش می‌شکست. از پیامبر اکرم نقل شده است که هرگاه فاطمه به عبادت می‌ایستد، با تمام وجود خدا را عبادت می‌کند، نور عبادتش برای ملائکه درخشیده و خدا خضوع فاطمه را برای فرشته‌ها نشان می‌دهد. فاطمه دعاهای زیادی می‌خواند و برخی از آن‌ها را به یاران مخصوص پیامبر نیز تعلیم می‌داد.

فاطمه در اجتماع

آموزش پرسشگران و تعلیم و تربیت تشنگان معارف دینی، رسیدگی به مستمندان به‌عنوان مسئولیتی اجتماعی، مقدم داشتن گرسنگان بر خویش و ایثار در حق آنان، هدایت‌گری نسبت به طالبان هدایت و مبارزه در راه دین و دفاع از حریم ولایت از جمله اقدامات و فعالیت‌های اجتماعی فاطمه بود.

منابع متعدد تاریخی، دفاع فاطمه از ولایت علی بن ابی‌طالب را گزارش کرده‌اند؛ با رحلت رسول خدا که حق خلافت از علی و فدک از فاطمه گرفته می‌شود، فاطمه همراه زنان بنی‌هاشم به مسجد آمده و با ایراد خطبه‌ای، از بدعت‌ها، ستم‌ها، فراموش شدن وصیّت پیامبر و احیای سنت‌های جاهلی انتقاد می‌کند. او دفاع از ولایت علی و مقابله با انحراف در رهبری امت اسلامی را تکلیف خود دانسته و به شیوه‌های مختلف بدان اهتمام می‌ورزید.

فاطمه در عرصه سیاسی

هجرت به مدینه، حضور در جبهه‌ها و مداوای مجروحان، تدارک و پشتیبانی رزمندگان، همراهی سپاه اسلام در فتح مکه، شرکت در آیین مباهله، مخالفت با غائله سقیفه و انتخاب ابوبکر به‌عنوان خلیفه مسلمین، محاجّه با صحابه جهت اثبات شایستگی امام علی برای جانشینی پیامبر اکرم، دفاع از امام علی در ماجرای هجوم به خانه‌اش، ناخشنودی از مسببان وقایع پس از پیامبر، ایراد خطبه فدکیه و خطبه در جمع زنان انصار از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی فاطمه بوده است.

میراث معنوی فاطمه

از تسبیحات حضرت زهرا، مصحف فاطمه و خطبه فدکیه به‌عنوان میراث معنوی فاطمه یاد می‌شود.

منابع

• قرآن
• ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
• ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
• ابن شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، بی‌تا.
• ابن‌قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الامامة والسیاسة، تحقیق علی شیری، قم، شریف رضی، ۱۴۱۳ق.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
• بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
• بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
• جوهری بصری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت، شرکة الکتبی، ۱۴۱۳ق.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف مرعشلی، بیروت دارالمعرفة، بی‌تا.
• حمیری قمی، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
• خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، تحقیق مالک محمودی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
• داودی، سعید، بانوی بهشتی در عرصه‌های حضور، قم، انتشارات امام علی بن أبی‌طالب، چاپ سوم، ۱۳۹۸ش.
• صدوق، محمد بن علی بن بابویه، علل الشرایع، تحقیق سید محمدصادق بحرالعلوم، النجف الاشرف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
• صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
• طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
• فرهمندپور، فهیمه، «سیره سیاسی فاطمه»، دانشنامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۳ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
• مروجی طبسی، محمدجواد، چند تابلو برای نصب (تصاویری از زندگی حضرت فاطمه زهرا، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ هشتم، ۱۳۹۱ش.
• معروف حسنی، هاشم؛ زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
• مفید، محمد بن محمد، مسار الشریعه فی مختصر تواریخ الشریعة، تحقیق مهدی نجف، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، طرف من الأنباء و المناقب، مشهد، تاسوعا، ۱۴۲۰ق.
• دیلمی، حسن بن محمد، إرشاد القلوب إلی الصواب، قم، الشریف الرضی‏، ۱۴۱۲ق.
• «زندگینامه حضرت فاطمه زهرا از تولد تا شهادت»، وب‌سایت دانشگاه علوم پژشکی کاشان، تاریخ درج: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
• عاملی، محمد، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل‌البیت‏، ۱۴۰۹ق.
• عسکری اسلامپور، «فاطمه به روایت معصوم»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج: ۱۷ تیر ۱۳۸۶ش.
• علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی/ از سوره کوثر تا آیه التقاء بحرین»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: ۱۱ بهمن ۱۳۹۷ش.
• قائنی، محمد، «حضرت زهرا سرور همه زنان جهان در تمام دوران‌ها است»، در وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ درج: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ‏ ۱۴۰۳ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، «لقب سرور بانوان جهانیان برای حضرت فاطمه»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• ناصری، محمد، «رفتار پیامبر با دخترش فاطمه»، در فرهنگ کوثر شماره ۸۱، سال ۱۳۸۹ش.
• نوری، اعظم، «الگوهای رفتاری حضرت زهرا در خانواده»، در نامه جامعه، شماره ۵۷، سال ۱۳۸۸ش.
• «هنر عبودیت و بندگی حضرت زهرا»، در پایگاه تخصصی مسجد، تاریخ درج: ۱ اسفند ۱۳۹۵ش.