پرش به محتوا

خجالت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
شریف عظیمی (بحث | مشارکت‌ها)
۳۶۲ ویرایش‌ها
 
(۲۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
خجالت؛ احساس شرمساری از رفتارهای نا به‌هنجار در سبک زندگی اجتماعی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            = خجالت.jpg
| زیرنویس تصویر    = بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲»
| image_alt        = پوستر فیلم «خجالت نکش ۲»
| فایل پادکست      =
| حجم فایلپادکست    =
| تاریخ پادکست      =
| زیرنویس عنوان    = احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری


خجالت که در فارسی به‌معنای شرمندگی به‌کار می‌رود، احساس ناخوشایند و خود آگاهانه در [[سبک زندگی]] است. این‌احساس اجتماعی با کمال‌گرایی و درک مفهوم کرامت و [[آبرو]] همراه است و از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. به‌خلاف خجالت ناپسند که حالت انفعال روانی، غیر عاقلانه، بی‌مورد و بی‌اساس بوده و آثار نا پسند همچون محرومیت از فرصت‌ها و کمالات را برای فرد خجالتی در پی می‌آورد و به‌عنوان یک‌اختلال روان شناختی نیاز به درمان دارد؛ اما خجالت پسندیده می‌تواند در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به و ظیفۀ الهی و جلوگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی اثرگذار باشد.
| عنوان اصلی        = خجالت
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        = [[روان‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی]]
| نوع مفهوم        = احساس و حالت روانی اجتماعی
| معنای اصطلاحی      = احساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیت‌های اجتماعی که از [[ترس]] ارزیابی منفی دیگران یا رعایت‌نکردن قواعد اجتماعی پدید می‌آید
| حوزه کاربرد      = [[روابط اجتماعی]]، [[اخلاق]]، [[سبک زندگی]]
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        = خَجَل در لغت عربی
| مرتبط با         = [[حیا]]، [[شرم]]، [[کم‌رویی]]
| اهمیت            = نقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''خجالت؛''' احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری.
 
خجالت به‌معنای شرمندگی یا کم‌رویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بی‌اساس است و فرد را از فرصت‌ها و کمالات محروم می‌سازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا می‌کند.


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در [[زبان فارسی]] به‌معنای شرمساری و کم‌رویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالت‌دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی و خجالت‌آور، هم‌خانواده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.</ref> خجالت در کاربرد [[روان‌شناسی]] به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از [[ارتباطات اجتماعی]] گفته می‌شود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref> خجالت در کاربرد [[جامعه‌شناسی]]، پاسخی به محرک‌های محیطی است و زمانی بروز می‌کند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف‌کننده»، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>


=== لغوی ===
خجالتی‌بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیرصفر.]</ref>
واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در [[زبان عربی]] به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537.</ref> کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر [[حیا]]،<ref>ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، 1408ق، ص30.</ref> تنبلی، تکبر، بی‌تابی و حیرت معنا شده<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص212-213.]</ref> و همچون خجالت به‌معنای شرم، شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.<ref>دهخدا، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی،  1381ش، ص401؛ سیّاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، 1378ش، ص447. [https://www.almaany.com/fa/dict/ar-fa/%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A9/ کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی.]</ref>
 
=== اصطلاحی ===
 
==== به‌لحاظ روان‌شناختی ====
خجالت، به‌عنوان یک پدیدۀ روان‌شناختی، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی های شخصی خود ارتباط دارد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت رازچهار فصل.]</ref>  


==== به‌لحاظ جامعه‌شناختی ====
=== تفاوت با حیا ===
خجالت به‌عنوان احساس اجتماعی، پاسخی به محرک‌های محیطی در موقعیت‌هایی از سبک زندگی است و زمانی بروز می‌کند که فرد احساس کند در اثر نقض هنجار اجتماعی یا یک‌توقع برداشت شده از او، نوعی فرافکنی ناسازگار از وی در اجتماع شکل گرفته<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551_9152bf2386deb0bc529f20c8a1705f5b.pdf محمدی ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»، ش4، 1400ش، ص914؛] [https://www.migna.ir/news/61298/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87 «شرم چیست و چه فرقی با احساس گناه دارد؟»، و‌ب‌سایت پایگاه خبری علمی و تخصصی روان‌شناسی و بهداشت روان.]</ref> یا تصور کند که ناظران واقعی یاخیالی او را منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، ش4، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>
# '''منشأ''': ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ [[حیا]]، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در [[سبک زندگی]] است.<ref>بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.</ref>
# '''قلمرو''': خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
# '''زمان بروز''': خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل می‌شود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref>
# '''اثر ظاهری''': خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به [[روح]] انسان است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref>
# '''ارزش''': خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ [[کرامت]]، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref>
# '''کیفیت''': خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref>


خجول بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به‌دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند. هرگاه بروز این ویژگی، به‌صورت ثابت و مزمن باشد، به‌عنوان یک‌ [[اختلال اجتماعی]] شناخته می‌شود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
=== تفاوت با شرم ===
# '''شدت''': [[شرم]]، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
# '''محیط''': احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>
# '''عامل''': احساس شرم معمولاً در اثر رعایت‌نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>
# '''گستردگی''': شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref> اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# '''زمان''': شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>
# '''ناظر''': عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>


=== خجالت و مفاهیم مشابه ===
=== تفاوت با کم‌رویی ===
خجالت، حیا، شرم و کمرویی به‌رغم آنکه در سبک زندگی اجتماعی، هم‌معنا بوده و به‌مفهوم یکسان به‌کار می‌روند؛<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، ج9، 1377ش، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617.</ref> اما باهم تفاوت دارند:
# '''ریشه''': خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکم‌رویی یک خصلت ذاتی است.
 
# '''اثر''': خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد می‌شود؛ اما کم‌رویی، مانع کسب موفقیت نیست.
==== خجالت و حیا ====
# '''حالات فردی''': افراد خجالتی، [[اعتمادبه‌نفس]] پایین دارند، در حالی‌که افراد کم‌رو، دارای اعتمادبه‌نفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# از جهت منشأ: ریشۀ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشۀ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.<ref>بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] مطهری،  خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.</ref>
# قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت دردین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.] </ref>
# زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> اما حیا هم شرم پیش‌از عمل و هم شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، قم، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، بهار 1400ش،  ص127.]</ref>
# اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به‌روح انسان است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، ش3، بهار 1400ش،  ص127.]</ref>
# ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانۀ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛] [https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref>
# کیفیت: خجالت، غیر اردای؛ اما حیا اختیاری است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref>
 
==== خجالت و شرم ====
# شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و‌ خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.<ref>[https://ravanhami.com/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA%D8%9F/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
# محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>
# عامل: احساس شرم معمولا در اثر رعایت نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>
# گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، ش3، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک‌عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، ش10، 1387ش، ص61.]</ref>
# ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، ش10، 1387ش، ص61.]</ref>
 
==== خجالت و کمرویی ====
# ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکمرویی یک‌خصلت ذاتی است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی او می‌شود؛ اما كمرویی، مانع کسب موفقیت نیست.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# حالات فردی: افراد خجالتی، اعتماد به‌نفس پایین دارند، در حالی‌که افراد کمرو، دارای اعتماد به‌نفس بالا و قابل اعتماد تر، متفكر تر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری،«حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>


== نشانه‌های خجالت ==
== نشانه‌های خجالت ==
خجالت به‌عنوان یک‌احساس اجتماعی در سبک زندگی،<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref> که ناراحتی و پشیمانی را به‌‌همراه دارد، با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>
خجالت با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:
 
# '''هیجانی:''' واکنش‌های جسمی همچون سرخ‌شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛
# هیجانی؛ با واکنش های جسمی همچون سرخ شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# '''شناختی- روانی:''' مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛
# شناختی- روانی؛ با مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش‌ از حد، تمرکز بر نقاط ضعف خود و اظهار باور های منفی در مورد خود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی،«خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# '''رفتاری:''' گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# رفتاری؛ با گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>


== عوامل خجالت ==
== عوامل خجالت ==
# ژنتیکی، زیستی و ارثی.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص495.]</ref>
عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم می‌شود:
# فیزیولوژیکی و هورمونی.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>
# عوامل زیستی و ارثی؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.]</ref>
# محیطی؛ همچون مقایسۀ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>
# روان‌شناختی؛ هشیاری نسبت به‌خود، باورها و رفتارهای نا خودآگاه، [[اعتماد به‌نفس]] پایین، خود مشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوۀتربیت و سبک زندگی.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>
# عوامل روان‌شناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبه‌نفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# زمینه‌ای و شناختی؛ تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref>
# عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
# عوامل زمینه‌ای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>


== خجالت در سنین مختلف ==
== خجالت در سنین مختلف ==
خجالت در سبک زندگی افراد بالغ، با کمال‌گرایی<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.]</ref> و از رعایت‌نکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>
خجالت در افراد بالغ، با [[کمال‌گرایی]]<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم [[کرامت]] و [[آبرو]] همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> و از رعایت‌نکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود، مانند این‌که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>
 
با توجه به‌تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند،  خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس خود کم بینی می‌شود.<ref>[https://www.bishtarazyek.com/what-is-shyness/#elementor-toc__heading-anchor-31 مهر آوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، و‌ب‌سایت بیشتر ازیک‌نفر.]</ref> 
 
والدین نقش مهم در چگونگی ایجاد وجدان و [[اخلاق]] در کودکان و [[تربیت]] و [[نظم‌پذیری اجتماعی]] و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. بدین‌جهت، کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده اند، از سرزنش خود به خاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86 «ایزدپناه، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>
 
== تأثیر خجالت در سبک زندگی اجتماعی ==
خجالت یک‌احساس پیچیده و چند وجهی است که پسندیدگی و ناپسندیدگی آن به خصوصیت‌ها و آثار نیک یا بد آن در سبک‌زندگی اجتماعی بستگی دارد. خجالت به مفهوم مثبت آن د رفرهنگ اسلامی، فضیلت و نشان‌دهندۀ احترام و تواضع تلقی می‌شود.<ref>مصباح یزدی، سجاده‌های سلوک، 1390ش، ج1، ص100.</ref> در حالیکه در فرهنگ‌های دیگر، ممکن است به‌عنوان یک‌مانع برای پیشرفت و موفقیت در نظر گرفته شود.<ref>ميدلتون موز، ''روان‌شناسي شرم و گناه''، ترجمه شهلا ارژنگ، 1373ش، ص28.</ref> بدین‌جهت، خجالت به دو گونۀ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی،  «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص9 - 10.]</ref>
 
=== '''خجالت پسندیده''' ===
خجالت پسندیده، زمانی احساس می‌شود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی در محیط اجتماعی دوری گزیده یا پشیمان می‌شود.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
 
==== ریشۀ خجالت پسندیده ====
مقایسۀ خود به‌عنوان یک‌فرد صاحب کرامت و آبرو با دیگران در موقعیت‌های اجتماعی، روابط فردی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت های خاص است که بداند دیگران به نقص او پی برده اند.<ref>[https://khalili.tth.ir/post/184175/%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86-%D9%88-%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA خلیلی، «عامل خجالت کشیدن و کمرویی در چیست؟» وب‌سایت اطلاع‌رسانی حجت الاسلام مجید خلیلی؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.]</ref>
 
==== نمونه‌هایی از خجالت پسندیده ====
#خجالت کشیدن از مردم پس‌از ارتکاب رفتارهای ناشایست.
#خجالت کشیدن به‌مفهوم شرم‌کردن از خدا و فرشتگان به‌دلیل انجام عملی خلاف فرمان الهی در خلوت.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛] [https://mesbahyazdi.ir/node/2225/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%AD%D8%AB%D9%89-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AD%DB%8C%D8%A7 «بحثى پیرامون حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی.]</ref>
 
==== آثار مثبت خجالت در سبک زندگی اجتماعی ====
# کاهش گناه و فحشاء: خجالت می‌تواند از بروز رفتارهای ناپسند و گناه آلود در جامعه جلوگیری کند؛ زیرا انفعال شدید در درون انسان، موجب پشیمانی و استغفار وی از رفتار ناشایست می‌شود.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
# تنظیم رفتار اجتماعی:<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551_9152bf2386deb0bc529f20c8a1705f5b.pdf محمدی ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»، ش4، 1400ش، ص914.]</ref> خجالت موجب نظم‌دهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه می‌شود.<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.]</ref> بدین‌جهت، با تأکید بر حفظ حریم، سبب ترویج ادب و احترام، حفظ ارزش‌های اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت آور در سبک زندگی اجتماعی جلوگیری می‌کند<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.]</ref>
 
=== خجالت ناپسند ===
خجالت ناپسند، یک واکنش روانی غیرضروری و بی‌اساس است که معمولاً تحت تاثیر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref> این نوع خجالت می‌تواند به اختلالات روان‌شناختی مانند اضطراب اجتماعی منجر شود.<ref>[https://sid.ir/paper/896757/fa#downloadbottom کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، ش12، 1396ش، ص 1370.]</ref>
 
==== ریشۀ خجالت ناپسند ====
#فرض‌کردن ضعف و نقص غیر واقعی برای خود
#خود کم‌بینی و پایین بودن اعتماد به‌نفس.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی.]</ref>
 
==== نمونه‌هایی از خجالت ناپسند ====
خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیر مذموم همانند خجالت‌کشیدن از کسب علم، پوشیدن حجاب یا بیان یک‌سخن منطقی در یک‌جمع.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref>


==== آثار منفی خجالت در سبک زندگی اجتماعی ====
با توجه به تغییرات جسمی و روانی [[نوجوان|نوجوانان]] و [[جوان|جوانان]] که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند، خجالت در سنین [[نوجوانی]] و [[جوانی]]، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس [[خودکم‌بینی]] می‌شود.<ref>[https://www.bishtarazyek.com/what-is-shyness/#elementor-toc__heading-anchor-31 مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر.]</ref> از نظر کارشناسان، [[والدین]] نقش مهمی در چگونگی ایجاد [[وجدان]] و [[اخلاق]] در [[کودک|کودکان]] و [[تربیت]] و نظم‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. [[کودکان خجالتی]] که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده‌اند، از سرزنش خود به‌خاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/مقایسه-و-تحقیر-ریشه-خجالتی-شدن-کودکان «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.]</ref>
# کاهش اعتماد به‌نفس: ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌ کردن از انجام کارهای نیک.<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref>
# ابتلا به ضعف و نقص: بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و درنتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص493.]</ref>
# انزوا و گوشه‌گیری: خجالت بیش‌از حد، می‌تواند فرد را از حضور در جامعه، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به‌اهداف باز دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم‌انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، ش10، بهار 1401ش، ص493.]</ref>
# محدودیت در پیشرفت: محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان.<ref>[https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref>
# اختلالات روانی و اجتماعی: مشکلات روانی همچون احساس تنهایی، اضطراب و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>


==== بدترین نوع خجالت ====
== خجالت پسندیده و نکوهیده ==
بدترین خجالت از منظر آموزه‌های دینی، خجالت‌داشتن از عمل به و ظیفۀ الهی است که عامل آن، تربیت غلط خانوادگی و شرایط اجتماعی است. چنین خجالتی سبب می‌شود تا انسان در سبک زندگی اجتماعی، کار خیر و و ظیفۀ واجب خود را که نفع دنیوی و اخروی دارد ترک کند.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.
* '''خجالت پسندیده:''' زمانی احساس می‌شود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان می‌شود. خجالت‌کشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10].</ref> این گونه از خجالت موجب نظم‌دهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه می‌شود. بدین‌جهت، با تأکید بر حفظ [[حریم خصوصی]]، سبب ترویج [[ادب]] و احترام، حفظ ارزش‌های اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت‌آور جلوگیری می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.]</ref>
* '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref> یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بی‌اساس است که معمولاً تحت‌تاثیر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref> فرض‌کردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکم‌بینی و پایین‌بودن اعتمادبه‌نفس، ریشه‌های این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالت‌کشیدن از [[علم‌آموزی]]، [[رعایت حجاب]] یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref> این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد:
*# '''کاهش اعتماد به‌نفس''': ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌کردن از انجام کارهای نیک<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref> و وظایف دینی؛<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>
*# '''ابتلا به ضعف و نقص''': بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref>
*# '''انزوا و گوشه‌گیری''': خجالت بیش از حد، می‌تواند فرد را از حضور در [[جامعه]]، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref>
*# '''محدودیت در پیشرفت''': محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛<ref>[https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref>
*# '''اختلالات روانی و اجتماعی''': احساس تنهایی، [[اضطراب اجتماعی]]<ref>[https://sid.ir/paper/896757/fa#downloadbottom کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.]</ref> و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>


== راهکارهای رفع خجالت ناپسند ==
=== رفع خجالت ناپسند ===
به‌خلاف خجالت پسندیده که برای مهندسی نظم<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551_9152bf2386deb0bc529f20c8a1705f5b.pdf محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف کننده»،  ش4، 1400ش، ص914.]</ref> و رعایت هنجارهای اجتماعی مفید است؛<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.]</ref> اما خجالت ناپسند به‌عنوان یک‌احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی <ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل.]</ref> و حالت انفعال و اختلال روانی غیر عاقلانه، <ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> به‌دلیل عوارض آن برای سبک زندگی اجتماعی افراد، نیاز به درمان شناختی- رفتاری دارد.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86 «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.]</ref>  
[[پرونده:خجالت۱.jpg|جایگزین=تام کروز بازیگر سینما |بندانگشتی|تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.]]
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند به‌دلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.]</ref>
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
# تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت [[زبان بدن]] و نقش‌آفرینی فرد؛
# مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرف‌کردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیت‌های دینی توصیف شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>


راهکارهای زیر برای درمان خجالت مطرح شده اند:
برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأت‌دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>
 
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی.
# تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقش آفرینی فرد در سبک زندگی اجتماعی.
# مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
 
برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، از سوی روان درمانگران، راهکارهای درمانی خاص، نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرئت دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
 
درمان خجالت‌ از عمل به‌وظیفۀ الهی اعم از خجالت از انجام واجبات یا خجالت از ترک محرمات در سبک زندگی انسان نیز از طریق توجه به خواست و نظر خداوند ممکن می‌شود که پایۀ آن معرفت به مقام وی است تا معیار ترک و انجام کارها و حتّی ملاک خجالت انسان نیز خواست و نظر خداوند باشد.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>


== خجالت در اشعار فارسی ==
== خجالت در اشعار فارسی ==
در [[اشعار فارسی]] نیز خجالت به‌مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها در سبک زندگی بازتاب یافته است:
در [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وب‌سایت گنجور.]</ref>
 
{{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}}
حافظ
[[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.]</ref>
 
{{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}}
قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند             
 
بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم.<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، و‌بسایت گنجور.]</ref>
 
سعدی
 
گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل             
 
به که خجالت بریم، چون بگشایند بار.<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.]</ref><ref group="دیدگاه">مقاله به یک بازنگری جدی نیاز دارد. سعی شود که مباحث مفهومی یکجا جمع شود و مقاله از حد بحث مفهومی و کتابی فراتر برود. به نظر می رسد که خجالت هم در روان شناسی و هم در جامعه شناسی و مخصوصا روان شناسی اجتماعی قابل طرح باشد. اگر نظریات علمی در این زمینه وجود دارد حتما آورده شود. همچنین مقاله در بستر فرهنگی و اجتماعی فرهنگ اسلامی ایرانی بررسی شود و صرفا در حد طرح مباحث نظری نماند. </ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، لبنان، بیروت، داراحیاء‌التراث‌العربی و مؤسسة‌ التاریخ‌العربی، 1408ق.
* «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، و‌ب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، (به نقل ازفصلنامۀ معرفت، ش54، 1381ش) تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
* العسکری، حسن بن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
* العسکری، حسن‌ابن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق.
* «ایزدپناه، شبنم، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1404ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
* «بحثى پیرامون حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی. تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
* بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1396ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
* «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.
* «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
* حاجی ده آبادی، محمدعلی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش.
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
* حافظ، «غزل شماره 373»، و‌بسایت گنجور، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش
* حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
* «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش.
* «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
* «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز، تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.
* «حیا»، وب‌سایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.  
* «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1403ش.
* «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
* خلیلی، مجید، «عامل خجالت کشیدن و کمرویی در چیست؟» وب‌سایت اطلاع ‌رسانی حجت الاسلام مجید خلیلی، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1400ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6 و ج 9 تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش.
* رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
* رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامۀ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش.
* سعدی، غزل شماره ۳۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
* سعدی، «غزل شماره 33»، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش.
* کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
* «شرم چیست و چه فرقی با احساس گناه دارد؟»، و‌ب‌سایت پایگاه خبری علمی و تخصصی روان‌شناسی و بهداشت روان، تاریخ درج مطلب:29 بهمن 1401ش.
* محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، ش10، 1387ش.
* مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
* کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامۀ مجموعه مقالات کنگرۀ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش12، 1396ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
* کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.
* مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
* محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامۀ مدیریت‌بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش.
* «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
* مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.
* «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش.
* مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
* مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش.
* مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
* «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.
* مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.
* مهر آوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، و‌ب‌سایت بیشتر ازیک‌نفر، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1401ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
{{اخلاق}}
[[رده:روابط میان‌فردی]]
[[رده:هنجارهای اجتماعی]]

نسخهٔ کنونی تا ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۹

خجالت
پوستر فیلم «خجالت نکش ۲»
بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲»
عنوان اصلیخجالت
شاخه علمیروان‌شناسی، جامعه‌شناسی
نوع مفهوماحساس و حالت روانی اجتماعی
معنای اصطلاحیاحساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیت‌های اجتماعی که از ترس ارزیابی منفی دیگران یا رعایت‌نکردن قواعد اجتماعی پدید می‌آید
حوزه کاربردروابط اجتماعی، اخلاق، سبک زندگی
ریشه واژهخَجَل در لغت عربی
مرتبط باحیا، شرم، کم‌رویی
اهمیتنقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست
زیرنویس عنواناحساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری

خجالت؛ احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری.

خجالت به‌معنای شرمندگی یا کم‌رویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بی‌اساس است و فرد را از فرصت‌ها و کمالات محروم می‌سازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ هنجارهای اجتماعی، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در زبان فارسی به‌معنای شرمساری و کم‌رویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالت‌دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی و خجالت‌آور، هم‌خانواده است.[۱] خجالت در کاربرد روان‌شناسی به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از ارتباطات اجتماعی گفته می‌شود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد.[۲] خجالت در کاربرد جامعه‌شناسی، پاسخی به محرک‌های محیطی است و زمانی بروز می‌کند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.[۳]

خجالتی‌بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند.[۴]

تفاوت با حیا

  1. منشأ: ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.[۵]
  2. قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۶]
  3. زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛[۷] اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل می‌شود.[۸]
  4. اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به روح انسان است.[۹]
  5. ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.[۱۰]
  6. کیفیت: خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.[۱۱]

تفاوت با شرم

  1. شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.[۱۲]
  2. محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.[۱۳]
  3. عامل: احساس شرم معمولاً در اثر رعایت‌نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.[۱۴]
  4. گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛[۱۵] اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.[۱۶]
  5. زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.[۱۷]
  6. ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.[۱۸]

تفاوت با کم‌رویی

  1. ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکم‌رویی یک خصلت ذاتی است.
  2. اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد می‌شود؛ اما کم‌رویی، مانع کسب موفقیت نیست.
  3. حالات فردی: افراد خجالتی، اعتمادبه‌نفس پایین دارند، در حالی‌که افراد کم‌رو، دارای اعتمادبه‌نفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.[۱۹]

نشانه‌های خجالت

خجالت با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:

  1. هیجانی: واکنش‌های جسمی همچون سرخ‌شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛
  2. شناختی- روانی: مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛
  3. رفتاری: گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.[۲۰]

عوامل خجالت

عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم می‌شود:

  1. عوامل زیستی و ارثی؛[۲۱]
  2. عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛[۲۲]
  3. عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.[۲۳]
  4. عوامل روان‌شناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبه‌نفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.[۲۴]
  5. عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
  6. عوامل زمینه‌ای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.[۲۵]

خجالت در سنین مختلف

خجالت در افراد بالغ، با کمال‌گرایی[۲۶] و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است[۲۷] و از رعایت‌نکردن قواعد[۲۸] در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛[۲۹] اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود، مانند این‌که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.[۳۰]

با توجه به تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند، خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس خودکم‌بینی می‌شود.[۳۱] از نظر کارشناسان، والدین نقش مهمی در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظم‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده‌اند، از سرزنش خود به‌خاطر زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت می‌شوند.[۳۲]

خجالت پسندیده و نکوهیده

خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.

  • خجالت پسندیده: زمانی احساس می‌شود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان می‌شود. خجالت‌کشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.[۳۳] این گونه از خجالت موجب نظم‌دهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه می‌شود. بدین‌جهت، با تأکید بر حفظ حریم خصوصی، سبب ترویج ادب و احترام، حفظ ارزش‌های اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت‌آور جلوگیری می‌کند.[۳۴]
  • خجالت ناپسند: یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی[۳۵] یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بی‌اساس است که معمولاً تحت‌تاثیر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد.[۳۶] فرض‌کردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکم‌بینی و پایین‌بودن اعتمادبه‌نفس، ریشه‌های این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۷] خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالت‌کشیدن از علم‌آموزی، رعایت حجاب یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۸] این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد:
    1. کاهش اعتماد به‌نفس: ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌کردن از انجام کارهای نیک[۳۹] و وظایف دینی؛[۴۰]
    2. ابتلا به ضعف و نقص: بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر؛[۴۱]
    3. انزوا و گوشه‌گیری: خجالت بیش از حد، می‌تواند فرد را از حضور در جامعه، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛[۴۲]
    4. محدودیت در پیشرفت: محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛[۴۳]
    5. اختلالات روانی و اجتماعی: احساس تنهایی، اضطراب اجتماعی[۴۴] و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.[۴۵]

رفع خجالت ناپسند

تام کروز بازیگر سینما
تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.

از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند به‌دلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛[۴۶]

  1. خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
  2. تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقش‌آفرینی فرد؛
  3. مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛[۴۷]
  4. توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرف‌کردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیت‌های دینی توصیف شده است.[۴۸]

برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأت‌دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.[۴۹]

خجالت در اشعار فارسی

در اشعار فارسی نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها بازتاب یافته است. حافظ در یکی اشعار خود می‌گوید:[۵۰]

قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند
بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم


سعدی در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:[۵۱]

گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل
به که خجالت بریم، چون بگشایند بار


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.
  2. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  3. ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف‌کننده»، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  4. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیرصفر.
  5. ↑ بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
  6. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  7. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.
  8. ↑ العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
  9. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
  10. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  11. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.
  12. ↑ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.
  13. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  14. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  15. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
  16. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  17. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  18. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  19. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  20. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  21. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.
  22. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  23. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  24. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  25. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  26. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  27. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  28. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  29. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  30. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.
  31. ↑ مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر.
  32. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.
  33. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  34. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.
  35. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  36. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  37. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  38. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  39. ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  40. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  41. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
  42. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
  43. ↑ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  44. ↑ کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.
  45. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  46. ↑ «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.
  47. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  48. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  49. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  50. ↑ حافظ، غزل شماره 373، وب‌سایت گنجور.
  51. ↑ سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.

منابع

  • «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • العسکری، حسن بن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
  • بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  • پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
  • «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
  • حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
  • «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
  • «حیا»، وب‌سایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
  • سعدی، غزل شماره ۳۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
  • کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
  • محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
  • مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
  • مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
  • «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
  • «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
  • مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خجالت&oldid=45707»