خجالت: تفاوت میان نسخهها
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) +رده:روابط میانفردی، +رده:هنجارهای اجتماعی (هاتکت)، ابرابزار |
|||
| (۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = خجالت.jpg | |||
| زیرنویس تصویر = بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲» | |||
| image_alt = پوستر فیلم «خجالت نکش ۲» | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری | |||
خجالت | | عنوان اصلی = خجالت | ||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[روانشناسی]]، [[جامعهشناسی]] | |||
| نوع مفهوم = احساس و حالت روانی اجتماعی | |||
| معنای اصطلاحی = احساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیتهای اجتماعی که از [[ترس]] ارزیابی منفی دیگران یا رعایتنکردن قواعد اجتماعی پدید میآید | |||
| حوزه کاربرد = [[روابط اجتماعی]]، [[اخلاق]]، [[سبک زندگی]] | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = خَجَل در لغت عربی | |||
| مرتبط با = [[حیا]]، [[شرم]]، [[کمرویی]] | |||
| اهمیت = نقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''خجالت؛''' احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری. | |||
خجالت بهمعنای شرمندگی یا کمرویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایتنکردن قواعد در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بیاساس است و فرد را از فرصتها و کمالات محروم میسازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا میکند. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ خجالت | واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در [[زبان فارسی]] بهمعنای شرمساری و کمرویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالتدادن، خجالتزدگی، خجالتی و خجالتآور، همخانواده است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.</ref> خجالت در کاربرد [[روانشناسی]] به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از [[ارتباطات اجتماعی]] گفته میشود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت میگیرد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> خجالت در کاربرد [[جامعهشناسی]]، پاسخی به محرکهای محیطی است و زمانی بروز میکند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> | ||
خجالتیبودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیتها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز میکند.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیرصفر.]</ref> | |||
=== | === تفاوت با حیا === | ||
# '''منشأ''': ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ | # '''منشأ''': ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ [[حیا]]، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در [[سبک زندگی]] است.<ref>بانکیپورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر؛] مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.</ref> | ||
# '''قلمرو''': خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم میشود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> | # '''قلمرو''': خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم میشود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> | ||
# '''زمان بروز''': خجالت، شرمندگی پساز ارتکاب عمل است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل میشود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجمالفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref> | # '''زمان بروز''': خجالت، شرمندگی پساز ارتکاب عمل است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل میشود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجمالفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref> | ||
| خط ۲۳: | خط ۴۵: | ||
# '''کیفیت''': خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.<ref>بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref> | # '''کیفیت''': خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.<ref>بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref> | ||
=== | === تفاوت با شرم === | ||
# '''شدت''': | # '''شدت''': [[شرم]]، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.]</ref> | ||
# '''محیط''': احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یکموقعیت اجتماعی پیدا میشود.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> | # '''محیط''': احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یکموقعیت اجتماعی پیدا میشود.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> | ||
# '''عامل''': احساس شرم معمولاً در اثر رعایتنکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز میکند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | # '''عامل''': احساس شرم معمولاً در اثر رعایتنکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز میکند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | ||
| خط ۳۱: | خط ۵۳: | ||
# '''ناظر''': عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref> | # '''ناظر''': عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref> | ||
=== | === تفاوت با کمرویی === | ||
# '''ریشه''': خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ | # '''ریشه''': خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکمرویی یک خصلت ذاتی است. | ||
# '''اثر''': خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد میشود؛ اما | # '''اثر''': خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد میشود؛ اما کمرویی، مانع کسب موفقیت نیست. | ||
# '''حالات فردی''': افراد خجالتی، [[ | # '''حالات فردی''': افراد خجالتی، [[اعتمادبهنفس]] پایین دارند، در حالیکه افراد کمرو، دارای اعتمادبهنفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.]</ref> | ||
== نشانههای خجالت == | == نشانههای خجالت == | ||
خجالت | خجالت با بروز نشانههایی در انسان آشکار میشود: | ||
# '''هیجانی:''' واکنشهای جسمی همچون سرخشدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛ | # '''هیجانی:''' واکنشهای جسمی همچون سرخشدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛ | ||
# '''شناختی- روانی:''' مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛ | # '''شناختی- روانی:''' مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛ | ||
# '''رفتاری:''' گوشهگیری و تمایل به کنارهگیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | # '''رفتاری:''' گوشهگیری و تمایل به کنارهگیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | ||
== عوامل خجالت == | == عوامل خجالت == | ||
# | عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم میشود: | ||
# فیزیولوژیکی و هورمونی؛<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | # عوامل زیستی و ارثی؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.]</ref> | ||
# محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالتآموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | # عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | ||
# روانشناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبهنفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباهکردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | # عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالتآموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | ||
# اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی. | # عوامل روانشناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبهنفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباهکردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | ||
# زمینهای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | # عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی. | ||
# عوامل زمینهای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> | |||
== خجالت در سنین مختلف == | == خجالت در سنین مختلف == | ||
خجالت در افراد بالغ، با [[کمالگرایی]]<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم [[کرامت]] و [[آبرو]] همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> و از رعایتنکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی | خجالت در افراد بالغ، با [[کمالگرایی]]<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم [[کرامت]] و [[آبرو]] همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> و از رعایتنکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی میشود، مانند اینکه کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره.]</ref> | ||
با توجه به تغییرات جسمی و روانی [[نوجوان|نوجوانان]] و [[جوان|جوانان]] که به اهمیت | با توجه به تغییرات جسمی و روانی [[نوجوان|نوجوانان]] و [[جوان|جوانان]] که به اهمیت مهارتهای اجتماعی پی میبرند، خجالت در سنین [[نوجوانی]] و [[جوانی]]، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آنها در فعالیتهای گروهی و نیز شکلگیری احساس [[خودکمبینی]] میشود.<ref>[https://www.bishtarazyek.com/what-is-shyness/#elementor-toc__heading-anchor-31 مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر.]</ref> از نظر کارشناسان، [[والدین]] نقش مهمی در چگونگی ایجاد [[وجدان]] و [[اخلاق]] در [[کودک|کودکان]] و [[تربیت]] و نظمپذیری اجتماعی و شکلگیری خجالت در آنان دارند. [[کودکان خجالتی]] که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو بهرو بودهاند، از سرزنش خود بهخاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت میشوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/مقایسه-و-تحقیر-ریشه-خجالتی-شدن-کودکان «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.]</ref> | ||
== | == خجالت پسندیده و نکوهیده == | ||
خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم میشود. | |||
* '''خجالت پسندیده:''' | * '''خجالت پسندیده:''' زمانی احساس میشود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان میشود. خجالتکشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10].</ref> این گونه از خجالت موجب نظمدهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه میشود. بدینجهت، با تأکید بر حفظ [[حریم خصوصی]]، سبب ترویج [[ادب]] و احترام، حفظ ارزشهای اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دلبخواهانه و خجالتآور جلوگیری میکند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.]</ref> | ||
* '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات | * '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بیاساس است که معمولاً تحتتاثیر عوامل بیرونی شکل میگیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.]</ref> فرضکردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکمبینی و پایینبودن اعتمادبهنفس، ریشههای این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالتکشیدن از [[علمآموزی]]، [[رعایت حجاب]] یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد: | ||
*# '''کاهش اعتماد بهنفس''': ترس از رویارویی با ضعفها و شرمکردن از انجام کارهای نیک<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> و وظایف دینی؛<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | |||
*# '''ابتلا به ضعف و نقص''': بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیبها و کاستیها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیبهای بالاتر؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref> | |||
*# '''انزوا و گوشهگیری''': خجالت بیش از حد، میتواند فرد را از حضور در [[جامعه]]، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref> | |||
*# '''محدودیت در پیشرفت''': محرومیت از فرصتها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛<ref>[https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.]</ref> | |||
*# '''اختلالات روانی و اجتماعی''': احساس تنهایی، [[اضطراب اجتماعی]]<ref>[https://sid.ir/paper/896757/fa#downloadbottom کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.]</ref> و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> | |||
== | === رفع خجالت ناپسند === | ||
[[پرونده:خجالت۱.jpg|جایگزین=تام کروز بازیگر سینما |بندانگشتی|تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.]] | |||
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.]</ref> | |||
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.]</ref> | |||
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛ | # خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛ | ||
# تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیتهای خجالتآور، تمرین مهارتهای اجتماعی، تقویت [[زبان بدن]] و نقشآفرینی فرد؛ | # تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیتهای خجالتآور، تمرین مهارتهای اجتماعی، تقویت [[زبان بدن]] و نقشآفرینی فرد؛ | ||
| خط ۷۷: | خط ۹۶: | ||
# توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرفکردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیتهای دینی توصیف شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | # توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرفکردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیتهای دینی توصیف شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | ||
برای کودکان نیز | برای کودکان نیز بهتناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبالکردن علایق، آموزش و تمرین مهارتهای ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأتدادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛] [https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | ||
== خجالت در اشعار فارسی == | == خجالت در اشعار فارسی == | ||
در [[اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.]</ref> | در [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}} | {{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}} | ||
[[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.]</ref> | [[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}} | {{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}} | ||
| خط ۹۳: | خط ۱۰۹: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* العسکری، حسن بن عبدالله، معجمالفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق. | * العسکری، حسن بن عبدالله، معجمالفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق. | ||
* بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش. | * بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش. | ||
* بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمتاست یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش. | * بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمتاست یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش. | ||
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش. | * پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش. | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۲۱: | ||
* «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش. | * «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش. | ||
* رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش. | * رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش. | ||
* سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | * سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | * غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | ||
* کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش. | * کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش. | ||
* محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش. | * محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش. | ||
* مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | * مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش. | ||
* مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش. | * مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش. | ||
* «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م. | * «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م. | ||
* «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش. | * «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش. | ||
* مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | * مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* | * مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش. | * نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{اخلاق}} | |||
[[رده:روابط میانفردی]] | |||
[[رده:هنجارهای اجتماعی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۹
 بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲» | |
| عنوان اصلی | خجالت |
|---|---|
| شاخه علمی | روانشناسی، جامعهشناسی |
| نوع مفهوم | احساس و حالت روانی اجتماعی |
| معنای اصطلاحی | احساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیتهای اجتماعی که از ترس ارزیابی منفی دیگران یا رعایتنکردن قواعد اجتماعی پدید میآید |
| حوزه کاربرد | روابط اجتماعی، اخلاق، سبک زندگی |
| ریشه واژه | خَجَل در لغت عربی |
| مرتبط با | حیا، شرم، کمرویی |
| اهمیت | نقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست |
| زیرنویس عنوان | احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری |
خجالت؛ احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری.
خجالت بهمعنای شرمندگی یا کمرویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایتنکردن قواعد در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بیاساس است و فرد را از فرصتها و کمالات محروم میسازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ هنجارهای اجتماعی، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا میکند.
مفهومشناسی
واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در زبان فارسی بهمعنای شرمساری و کمرویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالتدادن، خجالتزدگی، خجالتی و خجالتآور، همخانواده است.[۱] خجالت در کاربرد روانشناسی به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از ارتباطات اجتماعی گفته میشود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت میگیرد.[۲] خجالت در کاربرد جامعهشناسی، پاسخی به محرکهای محیطی است و زمانی بروز میکند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.[۳]
خجالتیبودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیتها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز میکند.[۴]
تفاوت با حیا
- منشأ: ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.[۵]
- قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم میشود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۶]
- زمان بروز: خجالت، شرمندگی پساز ارتکاب عمل است؛[۷] اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل میشود.[۸]
- اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به روح انسان است.[۹]
- ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.[۱۰]
- کیفیت: خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.[۱۱]
تفاوت با شرم
- شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.[۱۲]
- محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یکموقعیت اجتماعی پیدا میشود.[۱۳]
- عامل: احساس شرم معمولاً در اثر رعایتنکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز میکند.[۱۴]
- گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛[۱۵] اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل میشود.[۱۶]
- زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرمآور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید میآید.[۱۷]
- ناظر: عامل بروز شرم، میتواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.[۱۸]
تفاوت با کمرویی
- ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکمرویی یک خصلت ذاتی است.
- اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد میشود؛ اما کمرویی، مانع کسب موفقیت نیست.
- حالات فردی: افراد خجالتی، اعتمادبهنفس پایین دارند، در حالیکه افراد کمرو، دارای اعتمادبهنفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.[۱۹]
نشانههای خجالت
خجالت با بروز نشانههایی در انسان آشکار میشود:
- هیجانی: واکنشهای جسمی همچون سرخشدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛
- شناختی- روانی: مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛
- رفتاری: گوشهگیری و تمایل به کنارهگیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.[۲۰]
عوامل خجالت
عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم میشود:
- عوامل زیستی و ارثی؛[۲۱]
- عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛[۲۲]
- عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالتآموز از سوی آنان.[۲۳]
- عوامل روانشناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبهنفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباهکردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.[۲۴]
- عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
- عوامل زمینهای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.[۲۵]
خجالت در سنین مختلف
خجالت در افراد بالغ، با کمالگرایی[۲۶] و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است[۲۷] و از رعایتنکردن قواعد[۲۸] در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد؛[۲۹] اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی میشود، مانند اینکه کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.[۳۰]
با توجه به تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارتهای اجتماعی پی میبرند، خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آنها در فعالیتهای گروهی و نیز شکلگیری احساس خودکمبینی میشود.[۳۱] از نظر کارشناسان، والدین نقش مهمی در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظمپذیری اجتماعی و شکلگیری خجالت در آنان دارند. کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو بهرو بودهاند، از سرزنش خود بهخاطر زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت میشوند.[۳۲]
خجالت پسندیده و نکوهیده
خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم میشود.
- خجالت پسندیده: زمانی احساس میشود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان میشود. خجالتکشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.[۳۳] این گونه از خجالت موجب نظمدهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه میشود. بدینجهت، با تأکید بر حفظ حریم خصوصی، سبب ترویج ادب و احترام، حفظ ارزشهای اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دلبخواهانه و خجالتآور جلوگیری میکند.[۳۴]
- خجالت ناپسند: یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی[۳۵] یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بیاساس است که معمولاً تحتتاثیر عوامل بیرونی شکل میگیرد.[۳۶] فرضکردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکمبینی و پایینبودن اعتمادبهنفس، ریشههای این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۷] خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالتکشیدن از علمآموزی، رعایت حجاب یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۸] این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد:
- کاهش اعتماد بهنفس: ترس از رویارویی با ضعفها و شرمکردن از انجام کارهای نیک[۳۹] و وظایف دینی؛[۴۰]
- ابتلا به ضعف و نقص: بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیبها و کاستیها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیبهای بالاتر؛[۴۱]
- انزوا و گوشهگیری: خجالت بیش از حد، میتواند فرد را از حضور در جامعه، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛[۴۲]
- محدودیت در پیشرفت: محرومیت از فرصتها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛[۴۳]
- اختلالات روانی و اجتماعی: احساس تنهایی، اضطراب اجتماعی[۴۴] و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.[۴۵]
رفع خجالت ناپسند
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛[۴۶]
- خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
- تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیتهای خجالتآور، تمرین مهارتهای اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقشآفرینی فرد؛
- مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیکهای روانشناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛[۴۷]
- توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرفکردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیتهای دینی توصیف شده است.[۴۸]
برای کودکان نیز بهتناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبالکردن علایق، آموزش و تمرین مهارتهای ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأتدادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.[۴۹]
خجالت در اشعار فارسی
در اشعار فارسی نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. حافظ در یکی اشعار خود میگوید:[۵۰]
قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند
بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم
سعدی در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:[۵۱]
گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل
به که خجالت بریم، چون بگشایند بار
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیرصفر.
- ↑ بانکیپورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی + حدیث»، وبسایت شهر خبر؛ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر؛ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.
- ↑ العسکری، معجمالفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
- ↑ بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ بانکیپور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.
- ↑ بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی؛ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ حاجی دهآبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
- ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.
- ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
- ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
- ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره.
- ↑ مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.
- ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.
- ↑ «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛ «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
- ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
- ↑ «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.
- ↑ کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.
- ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر.
- ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره؛ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
- ↑ حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.
- ↑ سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.
منابع
- «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- العسکری، حسن بن عبدالله، معجمالفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
- بانکیپور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
- بهرامیزاده، «آیا خجالت، نعمتاست یا مصیبت؟» وبسایت روانحامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
- پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
- «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
- حاجی دهآبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرمشناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهشهای اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
- حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
- «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
- «حیا»، وبسایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
- سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
- غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
- کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
- محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
- مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
- مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
- «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
- «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
- مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
- مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
- نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
