پرش به محتوا

دالان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
ابرابزار
 
(۱۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''دالان'''</big>؛ فضایی سرپوشیده در معماری سنتی برای حفظ حریم خصوصی از طریق مسیری طولانی.<br>
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =دالان-1.jpg
| زیرنویس تصویر    =دالان بازار وکیل شیراز
| image_alt        =دالان بازار وکیل شیراز
| فایل پادکست      =دالان.ogg
| حجم فایلپادکست    =۳/۴۸
| تاریخ پادکست      =۱۲-۱-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''دالان'''}}؛ فضایی سرپوشیده در معماری سنتی برای حفظ حریم خصوصی از طریق مسیری طولانی.


دالان، یکی از عناصر مهم در معماری سنتی ایرانی است. این فضا نقش مهمی در ایجاد [[حریم خصوصی]] و سلسله‌مراتب فضایی خانه‌ها دارد. دالان به‌عنوان یک عنصر کاربردی و نماد فرهنگ و ارزش‌های ایرانی، بخش مهمی از هویت معماری ایرانی است. در خانه‌های سنتی، دالان به‌عنوان فضایی چندمنظوره، با ویژگی‌هایی همچون زیبایی بصری، حفظ حریم خصوصی، تنظیم جریان هوا و ایجاد حس آرامش و مهمان‌نوازی شناخته می‌شود. همچنین در هدایت مسیر و ارتباط بین فضاهای مختلف نقش مهمی دارد.
دالان، یکی از عناصر مهم در معماری سنتی ایرانی است. این فضا نقش مهمی در ایجاد [[حریم خصوصی]] و سلسله‌مراتب فضایی خانه‌ها دارد. دالان به‌عنوان یک عنصر کاربردی و نماد فرهنگ و ارزش‌های ایرانی، بخش مهمی از هویت معماری ایرانی است. در خانه‌های سنتی، دالان به‌عنوان فضایی چندمنظوره، با ویژگی‌هایی همچون زیبایی بصری، حفظ حریم خصوصی، تنظیم جریان هوا و ایجاد حس آرامش و مهمان‌نوازی شناخته می‌شود. همچنین در هدایت مسیر و ارتباط بین فضاهای مختلف نقش مهمی دارد. افزون بر این، دالان یکی از جلوه‌های عینی رعایت [[حیا]] و [[عفاف]] در ساختار فضایی خانه‌های ایرانی است.


==تعریف دالان==
== تعریف دالان ==
دالان به‌معنای دهلیز، فضای سرپوشیده‌ای میان درِ ورودی و فضای داخلی خانه است.<ref>. [https://vajehyab.com/dehkhoda/دالان?q=دالان دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژة دالان.]</ref> همچنین به راهروهای پیچ‌درپیچ در بازار که مثل رسته بوده یا راهروهای پیچ‌درپیچ خانه یا راهروهای سرپوشیدهٔ بزرگ که در دو طرف سه‌دری‌ها قرار می‌گرفت، دالان می‌گفتند<ref>. پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، 1384ش، ص61 و 380.</ref> که در گذشته از واژهٔ دهلیز برای آن استفاده می‌کردند.<ref>. [https://sarpeleh.blogsky.com/1389/12/06/post-41/ سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.]</ref>


[[دالان]] به‌معنای دهلیز، فضای سرپوشیده‌ای میان درِ ورودی و فضای داخلی خانه است.<ref>. [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86?q=%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژة دالان.]</ref> همچنین به راهروهای پیچ‌درپیچ در بازار که مثل رسته بوده یا راهروهای پیچ‌درپیچ خانه یا راهروهای سرپوشیدۀ بزرگ که در دو طرف سه‌دری‌ها قرار می‌گرفت، دالان می‌گفتند<ref>. پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، 1384ش، ص61 و 380.</ref> که در گذشته از واژۀ دهلیز برای آن استفاده می‌کردند.<ref>. [https://sarpeleh.blogsky.com/1389/12/06/post-41/ سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.]</ref>
== تاریخچه ==
دالان یکی از عناصر مهم در معماری ایرانی است که ابتدا با طاق خمیده و بعدها با سقف صاف ساخته می‌شد و در ورودی خانه‌ها، سراها، کاروانسراها و زیارتگاه‌ها قرار داشت. اندازه آن متنوع بود و گاه محل نگهبانی یا کسب‌وکار نیز به‌شمار می‌رفت.<ref>. [https://kheshtazin.com/main/post/142 «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام.]</ref> از نمونه‌های کهن دالان می‌توان به دژ حسنلو، آتشکده آذرگشسب و تخت جمشید اشاره کرد. تا اوایل دوره اشکانی، دالان نقش اصلی در پیوند فضاهای مختلف معماری را بر عهده داشت.<ref>. [https://web.archive.org/web/20140316164544/http://www.naghsh-negar.ir/1389/08/%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A/ برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.]</ref>


==تاریخچه==
== اهمیّت پیش‌ورودی در طراحی بناهای سنتی ==
 
فضای ورودی، وظیفه ایجاد ارتباط میان درون و بیرون بنا را بر عهده دارد. نظام ورودی که از عناصر سردر، [[هشتی]] و دالان تشکیل می‌شود، نخستین بخش بنا است که ویژگی‌های کلی فضا، آداب ورود و تمایز میان حریم خصوصی و عمومی را نمایان می‌سازد.<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص149 و 155.]</ref> در جوامع سنتی، با شکل‌گیری نگاه عمیق‌تر به مفهوم سکونت، تدابیر ویژه‌ای برای طراحی فضای ورودی در نظر گرفته شد.<ref>. [http://4sooarc.com/سبک-معماری/معماری-هشتی «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو.]</ref>
دالان یکی از عناصر مهم در معماری ایرانی است که ابتدا با طاق خمیده و بعدها با سقف صاف ساخته می‌شد و در ورودی خانه‌ها، سراها، کاروانسراها و زیارتگاه‌ها قرار داشت. اندازه آن متنوع بود و گاه محل نگهبانی یا کسب‌وکار نیز به ‌شمار می‌رفت.<ref>. [https://kheshtazin.com/main/post/142 «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام.]</ref> از نمونه‌های کهن دالان می‌توان به دژ حسنلو، آتشکده آذرگشسب و تخت جمشید اشاره کرد. تا اوایل دوره اشکانی، دالان نقش اصلی در پیوند فضاهای مختلف معماری را بر عهده داشت.<ref>. [https://web.archive.org/web/20140316164544/http:/www.naghsh-negar.ir/1389/08/%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A/ برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.]</ref>
 
==اهمیّت پیش‌ورودی در طراحی بناهای سنتی==
 
فضای ورودی، وظیفه ایجاد ارتباط میان درون و بیرون بنا را بر عهده دارد. نظام ورودی که از عناصر سردر، [[هشتی]] و دالان تشکیل می‌شود، نخستین بخش بنا است که ویژگی‌های کلی فضا، آداب ورود و تمایز میان حریم خصوصی و عمومی را نمایان می‌سازد.<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص149 و 155.]</ref> در جوامع سنتی، با شکل‌گیری نگاه عمیق‌تر به مفهوم سکونت، تدابیر ویژه‌ای برای طراحی فضای ورودی در نظر گرفته شد.<ref>. [http://4sooarc.com/%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو.]</ref>  


در آموزه‌های اسلامی نیز با بهره‌گیری از پیکربندی فضایی و تفکیک فضا به دو بخش اندرونی و بیرونی، به این بخش هویت خاصی بخشیده شد. به‌منظور جلوگیری از دید مستقیم به فضاهای داخلی، در معماری سنتی از سلسله‌مراتبی در طراحی فضا استفاده می‌شد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/177423/fa پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص56.]</ref>
در آموزه‌های اسلامی نیز با بهره‌گیری از پیکربندی فضایی و تفکیک فضا به دو بخش اندرونی و بیرونی، به این بخش هویت خاصی بخشیده شد. به‌منظور جلوگیری از دید مستقیم به فضاهای داخلی، در معماری سنتی از سلسله‌مراتبی در طراحی فضا استفاده می‌شد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/177423/fa پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص56.]</ref>


==نقش دالان در حفاظت از حریم خصوصی و تأمین امنیت==
== فلسفه طراحی دالان در معماری ایرانی ==
دالان گذرگاهی که در آن، انسان به‌تدریج از صداها، رنگ‌ها و حرکت‌های بیرونی فاصله می‌گیرد و به آرامش درونی نزدیک می‌شود. این فضا رابطی است میان بشریت (میدان برون) و روحانیت (شبستان درون)، که انسان را از بند حواس می‌رهاند، به بازشناسی ظواهر و درک خویشتن می‌رساند و زمینه‌ساز اتصال به حقیقت و بازگشت به فطرت می‌شود.<ref>[https://anthropologyandculture.com/محرمیت-و-خلوت-در-معماری-ایرانی/ حسین‌یزدی، «محرمیت و خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>


ساماندهی و ترکیب فضاها براساس کالبد و کارکرد آنها، موجب پدیدآمدن سلسله‌مراتبی شد که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری محرمیت داشت.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref> اصل سلسله‌مراتب در جنبه‌های گوناگون معماری نمود می‌یابد و یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های کالبدی آن، مفهوم محرمیت است. این اصل با بهره‌گیری از ساختارهای منظم و هدفمند، زمینه‌ساز شکل‌گیری ارزش‌های پایدار در طراحی فضا می‌شود.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref> ورودی خانه به‌واسطۀ قرارگیری در محل پیوند عرصۀ خصوصی و عمومی، نقش اساسی در ایجاد محرمیت را بر عهده داشت.‌<ref>. [https://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-1&sid=1&slc_lang=fa علی‌الحسابی و قربانی، «بررسي ويژگي‌هاي فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حريم بصری در عرصه‌های عمومي مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص88.]</ref>  
== نقش دالان در حفاظت از حریم خصوصی و تأمین امنیت ==
ساماندهی و ترکیب فضاها براساس کالبد و کارکرد آنها، موجب پدیدآمدن سلسله‌مراتبی شد که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری محرمیت داشت.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref> اصل سلسله‌مراتب در جنبه‌های گوناگون معماری نمود می‌یابد و یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های کالبدی آن، مفهوم [[محرمیت]] است. این اصل با بهره‌گیری از ساختارهای منظم و هدفمند، زمینه‌ساز شکل‌گیری ارزش‌های پایدار در طراحی فضا می‌شود.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref> ورودی خانه به‌واسطهٔ قرارگیری در محل پیوند عرصهٔ خصوصی و عمومی، نقش اساسی در ایجاد محرمیت را بر عهده داشت.<ref>. [https://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-1&sid=1&slc_lang=fa علی‌الحسابی و قربانی، «بررسی ویژگی‌های فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حریم بصری در عرصه‌های عمومی مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص88.]</ref>


معماران نیز با ایجاد بیشترین فاصله در بخش اندرونی نسبت به ورودی، محرمیّت فضایی را در خانه‌ها افزایش می‌دادند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/177423/fa پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص57-56.]</ref> نظام ورودی در ایجاد قلمرو مستحکم، خلوت مناسب و حفاظت فیزیکی از اهل خانه نقش اساسی داشت.<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص159.]</ref> یکی از مهمترین بخش‌های تأثیرگذار در محرمیت فضای ورودی، کنترل نفوذپذیری بصری است<ref>. [https://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-1&sid=1&slc_lang=fa علی‌الحسابی و قربانی، «بررسي ويژگي‌هاي فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حريم بصری در عرصه‌های عمومي مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص94.]</ref> که بنا بر اصل نهی از اشراف و دسترسی بصری،<ref>. [https://smb.yazd.ac.ir/article_1639.html حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونة موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، 1397ش، ص94.]</ref> با یک چرخش در ورودی انحراف دید ایجاد می‌کردند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/92093/fa#downloadbottom ولی‌زادة‌اوغانی، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، 1397ش، ص35.]</ref> بر همین اساس، مسئلۀ محرمیت را در ورودی برخی مساجد و خانه‌های تاریخی با تغییر مسیر حل می‌کردند.<ref>. [https://www.isna.ir/news/1402092215913/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87 «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
معماران نیز با ایجاد بیشترین فاصله در بخش اندرونی نسبت به ورودی، محرمیّت فضایی را در خانه‌ها افزایش می‌دادند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/177423/fa پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص57-56.]</ref> نظام ورودی در ایجاد قلمرو مستحکم، خلوت مناسب و حفاظت فیزیکی از اهل خانه نقش اساسی داشت.<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص159.]</ref> یکی از مهم‌ترین بخش‌های تأثیرگذار در محرمیت فضای ورودی، کنترل نفوذپذیری بصری است<ref>. [https://jria.iust.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-182-1&sid=1&slc_lang=fa علی‌الحسابی و قربانی، «بررسی ویژگی‌های فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حریم بصری در عرصه‌های عمومی مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص94.]</ref> که بنا بر اصل نهی از اشراف و دسترسی بصری (دید مستقیم [[نامحرم]])،<ref>. [https://smb.yazd.ac.ir/article_1639.html حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونة موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، 1397ش، ص94.]</ref> با یک چرخش در ورودی انحراف دید ایجاد می‌کردند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/92093/fa#downloadbottom ولی‌زادةاوغانی، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، 1397ش، ص35.]</ref> بر همین اساس، مسئلهٔ محرمیت را در ورودی برخی مساجد و خانه‌های تاریخی با تغییر مسیر حل می‌کردند.<ref>. [https://www.isna.ir/news/1402092215913/بازخوانی-معماری-خانه-هایی-فراتر-از-سکونتگاه «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


این تغییر جهت، نقشی مؤثر در کاهش شدت صدا ایفا می‌کرد<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص158.]</ref> و به منظور تأمین آرامش و امنیت ساکنان، مسیر ورود به خانه را به‌گونه‌ای طولانی و پیچ‌درپیچ طراحی می‌کردند<ref>. [https://magirans.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C.htm فروزان‌فر، اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران.]</ref> تا هم دید مستقیم به فضای داخلی از میان برود و هم میزبان فرصت کافی برای آماده شدن و استقبال از مهمان داشته باشد.<ref>. [https://magirans.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AE%D9%84%D9%88%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-2.htm عزیزیان و کنعانیان، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>
این تغییر جهت، نقشی مؤثر در کاهش شدت صدا ایفا می‌کرد<ref>. [https://frh.sccsr.ac.ir/article-1-375-fa.html مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص158.]</ref> و به منظور تأمین آرامش و امنیت ساکنان، مسیر ورود به خانه را به‌گونه‌ای طولانی و پیچ‌درپیچ طراحی می‌کردند<ref>. [https://magirans.com/مقاله-مفهوم-حریم-در-معماري-مسکونی-سنتی.htm فروزان‌فر، اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران.]</ref> تا هم دید مستقیم به فضای داخلی از میان برود و هم میزبان فرصت کافی برای آماده شدن و استقبال از مهمان داشته باشد.<ref>. [https://magirans.com/مقاله-نقش-خلوت-در-معماری-ایرانی-2.htm عزیزیان و کنعانیان، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>


==نقش کلیدی دالان‌ها در معماری==
== نقش کلیدی دالان‌ها در معماری ==
دالان‌ها در معماری سنتی با حفظ حریم خصوصی، نظم‌دهی به فضاها، جلوگیری از دسترسی مستقیم به بخش‌های داخلی، هدایت ذهنی افراد<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/بررسی-سلسله-مراتب-ورود-به-مساجد یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> و تغییر مسیر عبور، نقش مهمی در ساختار بنا ایفا می‌کردند.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص5.]</ref> این پیش فضاها، در مجاورت فضاهای اصلی دارای نقش‌های عملکردی همچون تنظیم‌کنندهٔ حرارت محیطی و کنترل‌کنندهٔ فضاهای اصلی بودند.<ref>. [https://web.archive.org/web/20140316164544/http://www.naghsh-negar.ir/1389/08/%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A/ برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.]</ref> دالان در معماری ایرانی، با استفاده از نور هدایت‌گر، انتقال از بیرون به درون را تسهیل می‌کند.<ref>. [https://magirans.com/مقاله-الگوهاي-کالبدي-برگرفته-از-حکمت-و.htm میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونة موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران.]</ref>


دالان‌ها در معماری سنتی با حفظ حریم خصوصی، نظم‌دهی به فضاها، جلوگیری از دسترسی مستقیم به بخش‌های داخلی، هدایت ذهنی افراد<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> و تغییر مسیر عبور، نقش مهمی در ساختار بنا ایفا می‌کردند. <ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص5.]</ref> این پیش فضاها، در مجاورت فضاهای اصلی دارای نقش‌های عملکردی همچون تنظیم‏کنندۀ حرارت محیطی و کنترل‌کنندۀ فضاهای اصلی بودند.<ref>. [https://web.archive.org/web/20140316164544/http:/www.naghsh-negar.ir/1389/08/%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85-%D8%A8%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A/ برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.]</ref> دالان در معماری ایرانی، با استفاده از نور هدایت‌گر، انتقال از بیرون به درون را تسهیل می‌کند.<ref>. [https://magirans.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%8A-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA-%D9%88.htm میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونة موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران.]</ref>
== دالان؛ عنصری هویت‌ساز ==
دالان‌ها به‌عنوان یکی از عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی، عبارتند از:
* ابعاد دینی دالان، ناشی از باور به محرمیت و جلوگیری از دید مستقیم به فضای خصوصی است که در پیچش ورودی به [[حیاط]] اندرونی نمایان می‌شود.
* بر اساس هنجارهای ملی، معمار برای کاهش طول بصری دالان، در دو نقطه، فضایی را برای تابش نور باز می‌کند تا فرد از فضای تاریک به سوی روشنایی هدایت شود.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/136845/fa بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.]</ref>


==دالان؛ عنصری هویت‌ساز==
== طبقه‌بندی انواع دالان‌ها ==
دالان‌ها را بر اساس کارکرد و موقعیت به مَردگَرد،<ref>. مَردگَرد به راهرو یا پاگرد پیرامون گنبد یا حیاط می‌گویند. [https://mftniavaran.com/article/واژه-نامه-معماری-سنتی-ایران-قسمت-ششم/amp/ «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران.]</ref> غلام‌گردش<ref>. غلام‌گردش به دیوار یا دالان حائل میان حرم‌سرا و قسمت بیرونی عمارت می‌گویند. [https://vajehyab.com/amid/غلام-گردش?q=غلام‌%20گردش عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژة غلام‌گردش.]</ref> و راهروی پیرامون بنا تقسیم‌بندی می‌کردند.<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref>


دالان‌ها به‌عنوان یکی از عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی، عبارتند از:  
== نقش دالان در سازماندهی فضای مساجد و بازارها ==
[[پرونده:دالان-2.jpg|جایگزین=بازار تاریخی کلانتری تهران|بندانگشتی|بازار تاریخی کلانتری تهران]]
در سلسله‌مراتب ورود به مساجد، دالان با تغییر جهت، محور صحن را با محور قبله هماهنگ می‌کند. دالان به‌عنوان فضایی ارتباطی، اصل سلسله‌مراتب ورود به مساجد را تقویت کرده و حریم خصوصی را ایجاد می‌کند. یکی از دلایل اصلی وجود دالان در معماری حکیمانهٔ مساجد، حفظ حریم و سهل‌الوصول نبودن فضا است.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/بررسی-سلسله-مراتب-ورود-به-مساجد یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> فلسفهٔ فضای تاریک دالان در مساجد، جدایی تدریجی نمازگزاران از فضای شهر و آمادگی برای ورود به شبستان است.<ref>. [https://isfahan2rist.com/مسجد-شیخ-لطف-الله/ «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست.]</ref>


*ابعاد دینی دالان، ناشی از باور به محرمیت و جلوگیری از دید مستقیم به فضای خصوصی است که در پیچش ورودی به [[حیاط]] اندرونی نمایان می‌شود.
دالان در بازارهای بزرگ مثل بازار تهران نیز نقش فضای ارتباطی را ایفا می‌کند<ref>. [http://www.iran-eng.ir/threads/ابنیه-سنتی-ایران-بازار-؛-سرا-تیم-تیمچه.29724/ «ابنیة سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران.]</ref> که در مجموعهٔ بازار سنتی، ترکیبی از دالان‌های موازی و متقاطع بود. در سقف آنها یک حفرهٔ مرکزی برای تأمین نور و تهویهٔ هوا تعبیه می‌شد و درِ ورودی اغلب دالان‌ها را نزدیک غروب می‌بستند.<ref>. [https://memarsaz.com/دالان-در-بازارهای-سنتی-ایرانی/ «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز.]</ref>
*بر اساس هنجارهای ملی، معمار برای کاهش طول بصری دالان، در دو نقطه، فضایی را برای تابش نور باز می‌کند تا فرد از فضای تاریک به سوی روشنایی هدایت شود.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/136845/fa بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.]</ref>


==طبقه‌بندی انواع دالان‌ها==
== عنصر زیبایی‌شناسانه در طراحی دالان‌ها ==
[[پرونده:دالان-4.jpg|جایگزین=مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان|بندانگشتی|دالان مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان]]
دالان‌ها بسته به نوع کاربری خود، با تزیینات چشم‌نوازی طراحی می‌شدند<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref> و در ساخت آن‌ها معمولاً از دکوراسیون‌های ساده یا مجلل استفاده می‌شد.<ref>. [https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/11/13/آشنایی-با-تقسیم-بندی-فضای-خانه-های-قدیمی-و-تاریخی-کهن-شهر-نراق علی‌آقایی نراقی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق.]</ref> در برخی بناها، دالان‌ها قوس‌دار و با تزئینات مینیاتوری طراحی می‌شدند.<ref>. [https://noorlib.ir/book/view/56740?sectionNumber=2&pageNumber=159&viewType=html&query=دالان پورجعفر و همکاران، معماری و شهرسازی دورة اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، 1394ش، ص159.]</ref> در بعضی از دالان مساجد، زیبایی‌ها در ابتدای ورود به‌طور کامل دیده نمی‌شد و پس از مدتی که چشم به نور کم عادت می‌کرد، شاهکارهای هنر و معماری نمایان می‌شد.<ref>. [https://www.jabama.com/mag/sheikh-lotfollah-mosque/ احمدزاده، «6 شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما.]</ref> همچنین در طراحی دالان تخت جمشید و در آثار باقی‌مانده از کاخ شاهی کوه خواجه نیز از رنگ و نقاشی‌های دیواری استفاده شده است.<ref>. [https://magirans.com/مقاله-بررسی-تزئینات-هندسی-در-معماری-ای.htm محمدپورسرای، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارة اسلامی)»، وب‌سایت مگیران.]</ref>


دالان‌ها را بر اساس کارکرد و موقعیت به مَردگَرد،<ref>. مَردگَرد به راهرو یا پاگرد پیرامون گنبد یا حیاط می‌گویند. [https://mftniavaran.com/article/%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B3%D9%85%D8%AA-%D8%B4%D8%B4%D9%85/amp/ «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران.]</ref> غلام‌گردش<ref>. غلام‌گردش به دیوار یا دالان حائل میان حرم‌سرا و قسمت بیرونی عمارت می‌گویند. [https://vajehyab.com/amid/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4?q=%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%20%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4 عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژة غلام‌گردش.]</ref> و راهروی پیرامون بنا تقسیم‌بندی می‌کردند.<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref>  
== تأثیر نورپردازی در زیبایی دالان‌ها ==
معمار با استفاده از سلسله‌مراتب نورپردازی، شخص را از فضای نسبتاً تاریک [[هشتی]] به سمت فضای پرنور حیاط هدایت می‌کرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/136845/fa بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.]</ref> این طراحی با تحریک اشتیاق و کنجکاوی، فرد را در ادامه مسیر راهنمایی می‌کرد.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/بررسی-سلسله-مراتب-ورود-به-مساجد یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> در نهایت، او ناگهان به فضایی روشن و زیبا وارد می‌شد و با دیدن چشم‌انداز حیاط، احساس آرامش می‌کرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8-7.]</ref>


==نقش دالان در سازماندهی فضای مساجد و بازارها==
== عوامل تعیین‌کننده ابعاد دالان‌ها ==
ساختار دالان‌ها تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله کارکرد هر بنا، الگوهای اجتماعی و فرهنگی ورود به هر فضا و شرایط اقلیمی قرار داشت. شکل آنها در حالت کلی مستقیم، غیرمستقیم یا مارپیچ بود. دالان در بناهای درون‌گرا و متراکم، مارپیچ بود تا مسیر و نحوهٔ دسترسی به فضای داخلی را تحت‌کنترل و مورد نظارت قرار دهد و با ورود تدریجی امکان دید به داخل نباشد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8.]</ref>


در سلسله‌مراتب ورود به مساجد، دالان با تغییر جهت، محور صحن را با محور قبله هماهنگ می‌کند. دالان به‌عنوان فضایی ارتباطی، اصل سلسله‌مراتب ورود به مساجد را تقویت کرده و حریم خصوصی را ایجاد می‌کند. یکی از دلایل اصلی وجود دالان در معماری حکیمانۀ مساجد، حفظ حریم و سهل‌الوصول نبودن فضا است.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> فلسفۀ فضای تاریک دالان در مساجد، جدایی تدریجی نمازگزاران از فضای شهر و آمادگی برای ورود به شبستان است.<ref>. [https://isfahan2rist.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D9%84%D8%B7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87/ «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست.]</ref>  
عرض دالان‌ها به‌خاطر در نظر گرفتن فضای خانه‌ها متفاوت بود<ref>[http://badgir.info/ساختمان-قدیمی/ «نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر.]</ref> و متناسب با تعداد استفاده‌کنندگان از آنها تعیین می‌شد که در مساجد و مدارس بزرگ به‌طور متوسط بین دو تا سه‌ونیم متر و در خانه‌های کوچک به‌طور متوسط حدود یک متر بود. طول آنها نیز بسیار متغیر و به‌طور متوسط بین دو تا ده متر و در برخی موارد بیشتر هم می‌شد.<ref>. [https://civilica.com/doc/346679/certificate/print/ شیروانی و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونة موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورة قاجاریه»، 1393ش، ص6.]</ref>


دالان در بازارهای بزرگ مثل بازار تهران نیز نقش فضای ارتباطی را ایفا می‌کند<ref>. [http://www.iran-eng.ir/threads/%D8%A7%D8%A8%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%9B-%D8%B3%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D8%AA%DB%8C%D9%85%DA%86%D9%87.29724/ «ابنیة سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران.]</ref> که در مجموعۀ بازار سنتی، ترکیبی از دالان‌های موازی و متقاطع بود. در سقف آنها یک حفرۀ مرکزی برای تأمین نور و تهویۀ هوا تعبیه می‌شد و درِ ورودی اغلب دالان‌ها را نزدیک غروب می‌بستند.<ref>. [https://memarsaz.com/%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز.]</ref>
== فلسفهٔ طولانی‌بودن دالان ==
 
طولانی‌بودن دالان در طراحی، بر اساس اهداف و ترکیب فضاها، به کارکردهای خاص توجه داشت که عبارتند از:
==عنصر زیبایی‌شناسانه در طراحی دالان‌ها==
* حفظ حریم: به‌واسطهٔ افزایش طول دالان، دسترسی بصری به درون فضا کم می‌شد<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/author/243255 بلالی‌اسکویی و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسة فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، 1401ش، ص28.]</ref> و برای تأمین حداکثری محرمیت و امنیت مسیر حرکت را تا حد ممکن طولانی می‌کردند.<ref>. [https://sanad.iau.ir/journal/jwsf/Article/519711?jid=519711 طوفان، «بررسی رابطة مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص135.]</ref>
 
* رهایی از مشکلات بیرونی: دالان سرپوشیدهٔ نسبتاً طولانی به‌مانند برزخی میان خانه و بیرون، به افراد فرصت می‌داد تا هر نوع مشغله فکری و مشکلات خارج از منزل را از ذهن خود بزدایند.<ref>. [https://www.mehrnews.com/news/3586250/تبریز-شهر-خانه-های-تاریخی-از-مشروطه-و-علوی-تا-خانه-کمپانی «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانة کمپانی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
دالان‌ها بسته به نوع کاربری خود، با تزیینات چشم‌نوازی طراحی می‌شدند<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref> و در ساخت آن‌ها معمولاً از دکوراسیون‌های ساده یا مجلل استفاده می‌شد.<ref>. [https://salahshorannaragh.blog.ir/1397/11/13/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%82 علی‌آقایی‌ نراقی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق.]</ref>  در برخی بناها، دالان‌ها قوس‌دار و با تزئینات مینیاتوری طراحی می‌شدند.<ref>. [https://noorlib.ir/book/view/56740?sectionNumber=2&pageNumber=159&viewType=html&query=%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86 پورجعفر و همکاران، معماری و شهرسازی دورة اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، 1394ش، ص159.]</ref> در بعضی از دالان‌ مساجد، زیبایی‌ها در ابتدای ورود به‌طور کامل دیده نمی‌شد و پس از مدتی که چشم به نور کم عادت می‌کرد، شاهکارهای هنر و معماری نمایان می‌شد.<ref>. [https://www.jabama.com/mag/sheikh-lotfollah-mosque/ احمدزاده، «6 شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما.]</ref> همچنین در طراحی دالان تخت جمشید و در آثار باقی‌مانده از کاخ شاهی کوه خواجه نیز از رنگ و نقاشی‌های دیواری استفاده شده است.<ref>. [https://magirans.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C.htm محمدپورسرای، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارة اسلامی)»، وب‌سایت مگیران.]</ref>
 
==تأثیر نورپردازی در زیبایی دالان‌ها==
 
معمار با استفاده از سلسله‌مراتب نورپردازی، شخص را از فضای نسبتاً تاریک هشتی به سمت فضای پرنور حیاط هدایت می‌کرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/136845/fa بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.]</ref> این طراحی با تحریک اشتیاق و کنجکاوی، فرد را در ادامه مسیر راهنمایی می‌کرد.<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/407619/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.]</ref> در نهایت، او ناگهان به فضایی روشن و زیبا وارد می‌شد و با دیدن چشم‌انداز حیاط، احساس آرامش می‌کرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8-7.]</ref>
 
==عوامل تعیین‌کننده ابعاد دالان‌ها==
 
ساختار دالان‌ها تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله کارکرد هر بنا، الگوهای اجتماعی و فرهنگی ورود به هر فضا و شرایط اقلیمی قرار داشت. شکل آنها در حالت کلی مستقیم، غیرمستقیم یا مارپیچ بود. دالان در بناهای درون‌گرا و متراکم، مارپیچ بود تا مسیر و نحوۀ دسترسی به فضای داخلی را تحت‌کنترل و مورد نظارت قرار دهد و با ورود تدریجی امکان دید به داخل نباشد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8.]</ref>
 
عرض دالان‌ها به‌خاطر در نظر گرفتن فضای خانه‌ها متفاوت بود<ref>. [[نیم نگاهی به معماری و فضاهای خانه های مسکونی قدیمی ایرانی|«نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر.]]</ref> و متناسب با تعداد استفاده‌کنندگان از آنها تعیین می‌شد که در مساجد و مدارس بزرگ به‌طور متوسط بین دو تا سه‌ونیم متر و در خانه‌های کوچک به‌طور متوسط حدود یک متر بود. طول آنها نیز بسیار متغیر و به‌طور متوسط بین دو تا ده متر و در برخی موارد بیشتر هم می‌شد.<ref>. [https://civilica.com/doc/346679/certificate/print/ شیروانی و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونة موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورة قاجاریه»، 1393ش، ص6.]</ref>
 
==فلسفۀ طولانی‌بودن دالان==
 
طولانی‌بودن دالان در طراحی، بر اساس اهداف و ترکیب فضاها، به‌ کارکردهای خاص توجه داشت که عبارتند از:
 
*حفظ حریم: به‌واسطۀ افزایش طول دالان، دسترسی بصری به درون فضا کم می‌شد<ref>. [https://ensani.ir/fa/article/author/243255 بلالی‌اسکویی و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسة فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، 1401ش، ص28.]</ref> و برای تأمین حداكثری محرمیت و امنیت مسیر حركت را تا حد ممکن طولانی می‌کردند.<ref>. [https://sanad.iau.ir/journal/jwsf/Article/519711?jid=519711 طوفان، «بررسي رابطة مفهوم حريم زنانه با آفرينش فضاي ورودي در معماري ايران»، 1390ش، ص135.]</ref>
*رهایی از مشکلات بیرونی: دالان سرپوشیدۀ نسبتاً طولانی به‎مانند برزخی میان خانه و بیرون، به افراد فرصت می‌داد تا هر نوع مشغله فکری و مشکلات خارج از منزل را از ذهن خود بزدایند.<ref>. [https://www.mehrnews.com/news/3586250/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D9%85%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانة کمپانی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
 
==تناسب ساختار دالان‌ها با نیاز انواع بناها==


== تناسب ساختار دالان‌ها با نیاز انواع بناها ==
خانه‌های سنتی به‌طور کلی دید مستقیم را محدود می‌کردند. تختگاه‌ها برای نشستن طراحی شده بودند. بازارها مانند رسته‌ها از قسمتی آغاز می‌شدند و با چرخشی دوباره به راسته اصلی بازمی‌گشتند. میان‌درها غالباً فضایی مستطیل‌شکل و کشیده داشتند. پل‌ها نیز فضایی روباز و راهرو مانند بودند.<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref>
خانه‌های سنتی به‌طور کلی دید مستقیم را محدود می‌کردند. تختگاه‌ها برای نشستن طراحی شده بودند. بازارها مانند رسته‌ها از قسمتی آغاز می‌شدند و با چرخشی دوباره به راسته اصلی بازمی‌گشتند. میان‌درها غالباً فضایی مستطیل‌شکل و کشیده داشتند. پل‌ها نیز فضایی روباز و راهرو مانند بودند.<ref>. [https://shahroodut.ac.ir/fa/thesis/thesis.php?thid=NA22 طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.]</ref>


==نمادشناسی دالان‌ها در معماری==
== نمادشناسی دالان‌ها در معماری ==
 
* '''وحدت در کثرت''': در برخی مساجد که دارای دالان هستند، حرکت از دالان ورودی به شبستان اصلی نماد رفتن از کثرت به وحدت است، در حالی که حرکت از تاریکی دالان به سمت نور شبستان، نمادی از حرکت از وحدت به کثرت است.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/899816/fa دواتگر زیبا، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونة موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، 1398ش، ص9-8.]</ref>
*'''وحدت در کثرت''': در برخی مساجد که دارای دالان هستند، حرکت از دالان ورودی به شبستان اصلی نماد رفتن از کثرت به وحدت است، در حالی که حرکت از تاریکی دالان به سمت نور شبستان، نمادی از حرکت از وحدت به کثرت است.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/899816/fa دواتگر زیبا، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونة موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، 1398ش، ص9-8.]</ref>
* '''نظم و تعادل''': نظم فضای خانه‌های سنتی در سطح افقی بر اساس سلسله‌مراتب دسترسی از بیرون و چیدمان نور و تاریکی نسبت به [[حیاط]] مرکزی تنظیم می‌شد.<ref>. [https://sarpeleh.blogsky.com/1389/12/06/post-41/ سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.]</ref>
*'''نظم و تعادل''': نظم فضای خانه‌های سنتی در سطح افقی بر اساس سلسله‌مراتب دسترسی از بیرون و چیدمان نور و تاریکی نسبت به حیاط مرکزی تنظیم می‌شد.<ref>. [https://sarpeleh.blogsky.com/1389/12/06/post-41/ سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.]</ref>
* '''تضاد بین آشکار و پنهان''': دالان‌ها با محدود کردن دید، بازدیدکننده را به‌تدریج به کشف فضاهای مختلف هدایت می‌کنند و تضاد بین آشکار و پنهان را در معماری خانه‌های سنتی ایجاد می‌کنند.
*'''تضاد بین آشکار و پنهان''': دالان‌ها با محدود کردن دید، بازدیدکننده را به‌تدریج به کشف فضاهای مختلف هدایت می‌کنند و تضاد بین آشکار و پنهان را در معماری خانه‌های سنتی ایجاد می‌کنند.
* '''مسیر گذار و انتقال'''؛ دالان‌ها با ایجاد سلسله‌مراتب، انتقال از فضایی به فضای دیگر را تدریجی می‌کنند، زیرا گذشتن از فضایی به فضای دیگر به‌صورت یکباره از مطلوبیت کیفی فضا می‌کاهد.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref>
*'''مسیر گذار و انتقال'''؛ دالان‌ها با ایجاد سلسله‌مراتب، انتقال از فضایی به فضای دیگر را تدریجی می‌کنند، زیرا گذشتن از فضایی به فضای دیگر به‌صورت یکباره از مطلوبیت کیفی فضا می‌کاهد.<ref>. [https://civilica.com/doc/449680/ جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.]</ref>
 
==پیامد‌ حذف ورودی دالان در طراحی خانه‌های معاصر==


سلسله‌مراتب ورودی در خانه‌های معاصر به یك در تبدیل شده كه مشخص‌کنندۀ مرز بین فضای عمومی و خصوصی خانواده‌ها است. حذف سلسله‌مراتب ورود، با نقض حریم خانواده‌ها باعث آشفتگی در فضای خصوصی و اختلاط در عملکرد سایر فضاها شده است.<ref>. [https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسي سازمان فضايي و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌هاي ايراني با تأكيد بر محرميت»، 1396ش، ص130-141.]</ref>  
== پیامد حذف ورودی دالان در طراحی خانه‌های معاصر ==
سلسله‌مراتب ورودی در خانه‌های معاصر به یک در تبدیل شده که مشخص‌کنندهٔ مرز بین فضای عمومی و خصوصی خانواده‌ها است. حذف سلسله‌مراتب ورود، با نقض [[حریم خانواده‌ها]] باعث آشفتگی در فضای خصوصی و اختلاط در عملکرد سایر فضاها شده است.<ref>. [https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4399.html غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص130-141.]</ref>


با ورود به خانه، تمام فضاهای درون خانه در معرض اشراف قرار می‌گیرند. در ساختمان‌سازی‌های معاصر و در اغلب موارد، فضاهای بینابینی از میان رفته و مسیرها با یکدیگر تداخل پیدا کرده و هدایت افراد توسط اشیاء و عادات صورت می‌گیرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص14.]</ref>
با ورود به خانه، تمام فضاهای درون خانه در معرض اشراف قرار می‌گیرند. در ساختمان‌سازی‌های معاصر و در اغلب موارد، فضاهای بینابینی از میان رفته و مسیرها با یکدیگر تداخل پیدا کرده و هدایت افراد توسط اشیاء و عادات صورت می‌گیرد.<ref>. [https://www.sid.ir/paper/856929/fa چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص14.]</ref>


==پانویس==  
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
*«ابنیۀ سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران، تاریخ درج مطلب: 31 اکتبر 2007م.
* «ابنیهٔ سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷م.
*
** احمدزاده، فرحناز، «۶ شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۴۰۲ش.
*احمدزاده، فرحناز، «6 شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما، تاریخ درج مطلب: 28 مهر 1402ش.
** «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش.
*«انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو، تاریخ بازدید: 10 اسفند 1403ش.
** برادران، سیروس، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۱ نوامبر ۲۰۱۰م.
*
** بلالی‌اسکویی، آزیتا و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسهٔ فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، معماری سبز، شمارهٔ ۲، سال ۸، تابستان ۱۴۰۱ش.
*«بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1402ش.
** بمانیان، محمدرضا و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونهٔ موردی خانهٔ رسولیان یزد»، مطالعات هنر اسلامی، شمارهٔ ۱۳، دورهٔ ۷، ۱۳۸۹ش.
*
** پورجعفر، محمدرضا و همکاران، معماری و شهرسازی دورهٔ اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ۱۳۹۴ش.
*برادران، سیروس، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار، تاریخ درج مطلب: 1 نوامبر 2010م.
** پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تهران، سروش دانش، ۱۳۸۴ش.
*
** پیوسته‌گر، یعقوب و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانهٔ استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعهٔ موردی: خانه‌های شهر یزد»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲۷، دورهٔ ۷، ۱۳۹۶ش.
*بلالی‌اسکویی، آزیتا و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسۀ فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، معماری سبز، شمارۀ 2، سال 8، تابستان 1401ش.
** «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانهٔ کمپانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۵ش.
*
** جوراب‌چیان، هدی و عرفان، روناک، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونهٔ موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
*بمانیان، محمدرضا و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونۀ موردی خانۀ رسولیان یزد»، مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ 13، دورۀ 7، 1389ش.
** چلونگریان، رامین و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائهٔ راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
*
* حسین‌یزدی، مریم، «محرمیت و خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
*پورجعفر، محمدرضا و همکاران، معماری و شهرسازی دورۀ اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، 1394ش.
* حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونهٔ موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، دوفصلنامهٔ معماری اقلیم گرم و خشک، شمارهٔ ۸، دورهٔ ۶، ۱۳۹۷ش.
*
** «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
*پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تهران، سروش دانش، 1384ش.
** دواتگر زیبا، اسحق، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونهٔ موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، نهمین کنفرانس توسعهٔ پایدار و عمران شهری، ۱۳۹۸ش.
*
** دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
*پیوسته‌گر، یعقوب و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانۀ استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعۀ موردی: خانه‌های شهر یزد»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارۀ 27، دورۀ 7، 1396ش.
** سرپله، اشکان، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانهٔ ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۹ش.
*
** شیروانی، مریم و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونهٔ موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورهٔ قاجاریه»، اولین همایش ملی معماری مسکونی، ۱۳۹۳ش.
*«تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانۀ کمپانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 9 فروردین 1395ش.
** طاهری شهرآئینی، مسعود و خاقانی، سعید، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعهٔ موردی معماری صفوی در اصفهان»، دانشگاه صنعتی شاهرود، ۱۳۹۶ش.
*
** طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۱۴، سال ۴، زمستان ۱۳۹۰ش.
*جوراب‌چیان، هدی و عرفان، روناک، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونۀ موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، 1394ش.
** عزیزیان، محمدصادق و کنعانیان، فرزین، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** علی‌آقایی نراقی، مرتضی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
*چلونگریان، رامین و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائۀ راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، 1394ش.
** عمید، حسن، فرهنگ عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، برنامه‌ریزی توسهٔ کالبدی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۴، ۱۳۹۶ش.
*حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونۀ موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، دوفصلنامۀ معماری اقلیم گرم و خشک، شمارۀ 8، دورۀ 6، 1397ش.
** فروزان‌فر و اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** کاظم‌زادهٔ رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
*«دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز، تاریخ بازدید: 15 اسفند 1403ش.
** محمدپورسرای، معصومه، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارهٔ اسلامی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** مرادی‌نسب، حسین و منان‌رئیسی، محمد، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایهٔ علل اربعهٔ سینوی نمونهٔ موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، فصلنامهٔ علمی تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۷، پاییز ۱۴۰۰ش.
*دواتگر زیبا، اسحق، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونۀ موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، نهمین کنفرانس توسعۀ پایدار و عمران شهری، 1398ش.
** «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونهٔ موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۳ اسفند ۱۴۰۳ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 29 بهمن 1403ش.
** «نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۶ش.
*
** «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
*سرپله، اشکان، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانۀ ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1389ش.
** «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
*
** ولی‌زادهٔ اوغانی، محمدباقر، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، مدیریت شهری، شمارهٔ ۵۳، دورهٔ ۱۷، ۱۳۹۷ش.
*شیروانی، مریم و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونۀ موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورۀ قاجاریه»، اولین همایش ملی معماری مسکونی، 1393ش.
** یداللهی، سپیده و ادیبان، محمد، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، پژوهش‌های مرمت و مطالعات معماری ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲، سال دوم، بهار ۱۳۹۸ش.
*
{{پایان منابع}}
*طاهری شهرآئینی، مسعود و خاقانی، سعید، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعۀ موردی معماری صفوی در اصفهان»، دانشگاه صنعتی شاهرود، 1396ش.
*
*طوفان، سحر، «بررسی رابطۀ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، شمارۀ 14، سال 4، زمستان 1390ش.
*
*عزیزیان، محمدصادق و کنعانیان، فرزین، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: 10 اسفند 1403ش.
*
*علی‌آقایی ‌نراقی، مرتضی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1397ش.
*
*عمید، حسن، فرهنگ عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 10 اسفند 1403ش.
*
*غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأكید بر محرمیت»، برنامه‌ریزی توسۀ کالبدی، شمارۀ 3، دورۀ 4، 1396ش.
*
*فروزان‌فر و اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
*
*کاظم‌زادۀ رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانۀ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونۀ موردی: خانۀرسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورۀ 3، شمارۀ 17، 1399ش.
*
*محمدپورسرای، معصومه، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارۀ اسلامی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1403ش.
*
*مرادی‌نسب، حسین و منان‌رئیسی، محمد، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایۀ علل اربعۀ سینوی نمونۀ موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، فصلنامۀ علمی تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارۀ 3، دورۀ 7، پاییز 1400ش.
*
*«مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
*
*میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونۀ موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: 13 اسفند 1403ش.
*
*«نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1396ش.
*
*«واژه‌نامۀ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران، تاریخ بازدید: 10 اسفند 1403ش.
*
*«واژه‌نامۀ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام، تاریخ بازدید: 12 اسفند 1403ش.
*
*ولی‌زادۀ ‌اوغانی، محمدباقر، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، مدیریت شهری، شمارۀ 53، دورۀ 17، 1397ش.
*
*یداللهی، سپیده و ادیبان، محمد، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، پژوهش‌های مرمت و مطالعات معماری ایرانی اسلامی، شمارۀ 2، سال دوم، بهار 1398ش.


[[رده: ویکی‌رز]]
{{معماری ایرانی}}
[[رده: هویت فرهنگی]]
[[رده: عناصر فرهنگی]]
[[رده: هنرهای تجسمی]]
[[رده: اخلاق هنجاری]]
[[رده: مبانی هنر]]

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۲

دالان
دالان بازار وکیل شیراز
دالان بازار وکیل شیراز


دالان؛ فضایی سرپوشیده در معماری سنتی برای حفظ حریم خصوصی از طریق مسیری طولانی.

دالان، یکی از عناصر مهم در معماری سنتی ایرانی است. این فضا نقش مهمی در ایجاد حریم خصوصی و سلسله‌مراتب فضایی خانه‌ها دارد. دالان به‌عنوان یک عنصر کاربردی و نماد فرهنگ و ارزش‌های ایرانی، بخش مهمی از هویت معماری ایرانی است. در خانه‌های سنتی، دالان به‌عنوان فضایی چندمنظوره، با ویژگی‌هایی همچون زیبایی بصری، حفظ حریم خصوصی، تنظیم جریان هوا و ایجاد حس آرامش و مهمان‌نوازی شناخته می‌شود. همچنین در هدایت مسیر و ارتباط بین فضاهای مختلف نقش مهمی دارد. افزون بر این، دالان یکی از جلوه‌های عینی رعایت حیا و عفاف در ساختار فضایی خانه‌های ایرانی است.

تعریف دالان

دالان به‌معنای دهلیز، فضای سرپوشیده‌ای میان درِ ورودی و فضای داخلی خانه است.[۱] همچنین به راهروهای پیچ‌درپیچ در بازار که مثل رسته بوده یا راهروهای پیچ‌درپیچ خانه یا راهروهای سرپوشیدهٔ بزرگ که در دو طرف سه‌دری‌ها قرار می‌گرفت، دالان می‌گفتند[۲] که در گذشته از واژهٔ دهلیز برای آن استفاده می‌کردند.[۳]

تاریخچه

دالان یکی از عناصر مهم در معماری ایرانی است که ابتدا با طاق خمیده و بعدها با سقف صاف ساخته می‌شد و در ورودی خانه‌ها، سراها، کاروانسراها و زیارتگاه‌ها قرار داشت. اندازه آن متنوع بود و گاه محل نگهبانی یا کسب‌وکار نیز به‌شمار می‌رفت.[۴] از نمونه‌های کهن دالان می‌توان به دژ حسنلو، آتشکده آذرگشسب و تخت جمشید اشاره کرد. تا اوایل دوره اشکانی، دالان نقش اصلی در پیوند فضاهای مختلف معماری را بر عهده داشت.[۵]

اهمیّت پیش‌ورودی در طراحی بناهای سنتی

فضای ورودی، وظیفه ایجاد ارتباط میان درون و بیرون بنا را بر عهده دارد. نظام ورودی که از عناصر سردر، هشتی و دالان تشکیل می‌شود، نخستین بخش بنا است که ویژگی‌های کلی فضا، آداب ورود و تمایز میان حریم خصوصی و عمومی را نمایان می‌سازد.[۶] در جوامع سنتی، با شکل‌گیری نگاه عمیق‌تر به مفهوم سکونت، تدابیر ویژه‌ای برای طراحی فضای ورودی در نظر گرفته شد.[۷]

در آموزه‌های اسلامی نیز با بهره‌گیری از پیکربندی فضایی و تفکیک فضا به دو بخش اندرونی و بیرونی، به این بخش هویت خاصی بخشیده شد. به‌منظور جلوگیری از دید مستقیم به فضاهای داخلی، در معماری سنتی از سلسله‌مراتبی در طراحی فضا استفاده می‌شد.[۸]

فلسفه طراحی دالان در معماری ایرانی

دالان گذرگاهی که در آن، انسان به‌تدریج از صداها، رنگ‌ها و حرکت‌های بیرونی فاصله می‌گیرد و به آرامش درونی نزدیک می‌شود. این فضا رابطی است میان بشریت (میدان برون) و روحانیت (شبستان درون)، که انسان را از بند حواس می‌رهاند، به بازشناسی ظواهر و درک خویشتن می‌رساند و زمینه‌ساز اتصال به حقیقت و بازگشت به فطرت می‌شود.[۹]

نقش دالان در حفاظت از حریم خصوصی و تأمین امنیت

ساماندهی و ترکیب فضاها براساس کالبد و کارکرد آنها، موجب پدیدآمدن سلسله‌مراتبی شد که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری محرمیت داشت.[۱۰] اصل سلسله‌مراتب در جنبه‌های گوناگون معماری نمود می‌یابد و یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های کالبدی آن، مفهوم محرمیت است. این اصل با بهره‌گیری از ساختارهای منظم و هدفمند، زمینه‌ساز شکل‌گیری ارزش‌های پایدار در طراحی فضا می‌شود.[۱۱] ورودی خانه به‌واسطهٔ قرارگیری در محل پیوند عرصهٔ خصوصی و عمومی، نقش اساسی در ایجاد محرمیت را بر عهده داشت.[۱۲]

معماران نیز با ایجاد بیشترین فاصله در بخش اندرونی نسبت به ورودی، محرمیّت فضایی را در خانه‌ها افزایش می‌دادند.[۱۳] نظام ورودی در ایجاد قلمرو مستحکم، خلوت مناسب و حفاظت فیزیکی از اهل خانه نقش اساسی داشت.[۱۴] یکی از مهم‌ترین بخش‌های تأثیرگذار در محرمیت فضای ورودی، کنترل نفوذپذیری بصری است[۱۵] که بنا بر اصل نهی از اشراف و دسترسی بصری (دید مستقیم نامحرم)،[۱۶] با یک چرخش در ورودی انحراف دید ایجاد می‌کردند.[۱۷] بر همین اساس، مسئلهٔ محرمیت را در ورودی برخی مساجد و خانه‌های تاریخی با تغییر مسیر حل می‌کردند.[۱۸]

این تغییر جهت، نقشی مؤثر در کاهش شدت صدا ایفا می‌کرد[۱۹] و به منظور تأمین آرامش و امنیت ساکنان، مسیر ورود به خانه را به‌گونه‌ای طولانی و پیچ‌درپیچ طراحی می‌کردند[۲۰] تا هم دید مستقیم به فضای داخلی از میان برود و هم میزبان فرصت کافی برای آماده شدن و استقبال از مهمان داشته باشد.[۲۱]

نقش کلیدی دالان‌ها در معماری

دالان‌ها در معماری سنتی با حفظ حریم خصوصی، نظم‌دهی به فضاها، جلوگیری از دسترسی مستقیم به بخش‌های داخلی، هدایت ذهنی افراد[۲۲] و تغییر مسیر عبور، نقش مهمی در ساختار بنا ایفا می‌کردند.[۲۳] این پیش فضاها، در مجاورت فضاهای اصلی دارای نقش‌های عملکردی همچون تنظیم‌کنندهٔ حرارت محیطی و کنترل‌کنندهٔ فضاهای اصلی بودند.[۲۴] دالان در معماری ایرانی، با استفاده از نور هدایت‌گر، انتقال از بیرون به درون را تسهیل می‌کند.[۲۵]

دالان؛ عنصری هویت‌ساز

دالان‌ها به‌عنوان یکی از عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی، عبارتند از:

  • ابعاد دینی دالان، ناشی از باور به محرمیت و جلوگیری از دید مستقیم به فضای خصوصی است که در پیچش ورودی به حیاط اندرونی نمایان می‌شود.
  • بر اساس هنجارهای ملی، معمار برای کاهش طول بصری دالان، در دو نقطه، فضایی را برای تابش نور باز می‌کند تا فرد از فضای تاریک به سوی روشنایی هدایت شود.[۲۶]

طبقه‌بندی انواع دالان‌ها

دالان‌ها را بر اساس کارکرد و موقعیت به مَردگَرد،[۲۷] غلام‌گردش[۲۸] و راهروی پیرامون بنا تقسیم‌بندی می‌کردند.[۲۹]

نقش دالان در سازماندهی فضای مساجد و بازارها

بازار تاریخی کلانتری تهران
بازار تاریخی کلانتری تهران

در سلسله‌مراتب ورود به مساجد، دالان با تغییر جهت، محور صحن را با محور قبله هماهنگ می‌کند. دالان به‌عنوان فضایی ارتباطی، اصل سلسله‌مراتب ورود به مساجد را تقویت کرده و حریم خصوصی را ایجاد می‌کند. یکی از دلایل اصلی وجود دالان در معماری حکیمانهٔ مساجد، حفظ حریم و سهل‌الوصول نبودن فضا است.[۳۰] فلسفهٔ فضای تاریک دالان در مساجد، جدایی تدریجی نمازگزاران از فضای شهر و آمادگی برای ورود به شبستان است.[۳۱]

دالان در بازارهای بزرگ مثل بازار تهران نیز نقش فضای ارتباطی را ایفا می‌کند[۳۲] که در مجموعهٔ بازار سنتی، ترکیبی از دالان‌های موازی و متقاطع بود. در سقف آنها یک حفرهٔ مرکزی برای تأمین نور و تهویهٔ هوا تعبیه می‌شد و درِ ورودی اغلب دالان‌ها را نزدیک غروب می‌بستند.[۳۳]

عنصر زیبایی‌شناسانه در طراحی دالان‌ها

مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان
دالان مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان

دالان‌ها بسته به نوع کاربری خود، با تزیینات چشم‌نوازی طراحی می‌شدند[۳۴] و در ساخت آن‌ها معمولاً از دکوراسیون‌های ساده یا مجلل استفاده می‌شد.[۳۵] در برخی بناها، دالان‌ها قوس‌دار و با تزئینات مینیاتوری طراحی می‌شدند.[۳۶] در بعضی از دالان مساجد، زیبایی‌ها در ابتدای ورود به‌طور کامل دیده نمی‌شد و پس از مدتی که چشم به نور کم عادت می‌کرد، شاهکارهای هنر و معماری نمایان می‌شد.[۳۷] همچنین در طراحی دالان تخت جمشید و در آثار باقی‌مانده از کاخ شاهی کوه خواجه نیز از رنگ و نقاشی‌های دیواری استفاده شده است.[۳۸]

تأثیر نورپردازی در زیبایی دالان‌ها

معمار با استفاده از سلسله‌مراتب نورپردازی، شخص را از فضای نسبتاً تاریک هشتی به سمت فضای پرنور حیاط هدایت می‌کرد.[۳۹] این طراحی با تحریک اشتیاق و کنجکاوی، فرد را در ادامه مسیر راهنمایی می‌کرد.[۴۰] در نهایت، او ناگهان به فضایی روشن و زیبا وارد می‌شد و با دیدن چشم‌انداز حیاط، احساس آرامش می‌کرد.[۴۱]

عوامل تعیین‌کننده ابعاد دالان‌ها

ساختار دالان‌ها تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله کارکرد هر بنا، الگوهای اجتماعی و فرهنگی ورود به هر فضا و شرایط اقلیمی قرار داشت. شکل آنها در حالت کلی مستقیم، غیرمستقیم یا مارپیچ بود. دالان در بناهای درون‌گرا و متراکم، مارپیچ بود تا مسیر و نحوهٔ دسترسی به فضای داخلی را تحت‌کنترل و مورد نظارت قرار دهد و با ورود تدریجی امکان دید به داخل نباشد.[۴۲]

عرض دالان‌ها به‌خاطر در نظر گرفتن فضای خانه‌ها متفاوت بود[۴۳] و متناسب با تعداد استفاده‌کنندگان از آنها تعیین می‌شد که در مساجد و مدارس بزرگ به‌طور متوسط بین دو تا سه‌ونیم متر و در خانه‌های کوچک به‌طور متوسط حدود یک متر بود. طول آنها نیز بسیار متغیر و به‌طور متوسط بین دو تا ده متر و در برخی موارد بیشتر هم می‌شد.[۴۴]

فلسفهٔ طولانی‌بودن دالان

طولانی‌بودن دالان در طراحی، بر اساس اهداف و ترکیب فضاها، به کارکردهای خاص توجه داشت که عبارتند از:

  • حفظ حریم: به‌واسطهٔ افزایش طول دالان، دسترسی بصری به درون فضا کم می‌شد[۴۵] و برای تأمین حداکثری محرمیت و امنیت مسیر حرکت را تا حد ممکن طولانی می‌کردند.[۴۶]
  • رهایی از مشکلات بیرونی: دالان سرپوشیدهٔ نسبتاً طولانی به‌مانند برزخی میان خانه و بیرون، به افراد فرصت می‌داد تا هر نوع مشغله فکری و مشکلات خارج از منزل را از ذهن خود بزدایند.[۴۷]

تناسب ساختار دالان‌ها با نیاز انواع بناها

خانه‌های سنتی به‌طور کلی دید مستقیم را محدود می‌کردند. تختگاه‌ها برای نشستن طراحی شده بودند. بازارها مانند رسته‌ها از قسمتی آغاز می‌شدند و با چرخشی دوباره به راسته اصلی بازمی‌گشتند. میان‌درها غالباً فضایی مستطیل‌شکل و کشیده داشتند. پل‌ها نیز فضایی روباز و راهرو مانند بودند.[۴۸]

نمادشناسی دالان‌ها در معماری

  • وحدت در کثرت: در برخی مساجد که دارای دالان هستند، حرکت از دالان ورودی به شبستان اصلی نماد رفتن از کثرت به وحدت است، در حالی که حرکت از تاریکی دالان به سمت نور شبستان، نمادی از حرکت از وحدت به کثرت است.[۴۹]
  • نظم و تعادل: نظم فضای خانه‌های سنتی در سطح افقی بر اساس سلسله‌مراتب دسترسی از بیرون و چیدمان نور و تاریکی نسبت به حیاط مرکزی تنظیم می‌شد.[۵۰]
  • تضاد بین آشکار و پنهان: دالان‌ها با محدود کردن دید، بازدیدکننده را به‌تدریج به کشف فضاهای مختلف هدایت می‌کنند و تضاد بین آشکار و پنهان را در معماری خانه‌های سنتی ایجاد می‌کنند.
  • مسیر گذار و انتقال؛ دالان‌ها با ایجاد سلسله‌مراتب، انتقال از فضایی به فضای دیگر را تدریجی می‌کنند، زیرا گذشتن از فضایی به فضای دیگر به‌صورت یکباره از مطلوبیت کیفی فضا می‌کاهد.[۵۱]

پیامد حذف ورودی دالان در طراحی خانه‌های معاصر

سلسله‌مراتب ورودی در خانه‌های معاصر به یک در تبدیل شده که مشخص‌کنندهٔ مرز بین فضای عمومی و خصوصی خانواده‌ها است. حذف سلسله‌مراتب ورود، با نقض حریم خانواده‌ها باعث آشفتگی در فضای خصوصی و اختلاط در عملکرد سایر فضاها شده است.[۵۲]

با ورود به خانه، تمام فضاهای درون خانه در معرض اشراف قرار می‌گیرند. در ساختمان‌سازی‌های معاصر و در اغلب موارد، فضاهای بینابینی از میان رفته و مسیرها با یکدیگر تداخل پیدا کرده و هدایت افراد توسط اشیاء و عادات صورت می‌گیرد.[۵۳]

پانویس

  1. ↑ . دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژة دالان.
  2. ↑ . پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، 1384ش، ص61 و 380.
  3. ↑ . سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.
  4. ↑ . «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام.
  5. ↑ . برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.
  6. ↑ . مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص149 و 155.
  7. ↑ . «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو.
  8. ↑ . پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص56.
  9. ↑ حسین‌یزدی، «محرمیت و خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.
  10. ↑ . جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.
  11. ↑ . جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.
  12. ↑ . علی‌الحسابی و قربانی، «بررسی ویژگی‌های فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حریم بصری در عرصه‌های عمومی مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص88.
  13. ↑ . پیوسته‌گر و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانة استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعة موردی: خانه‌های شهر یزد»، 1396ش، ص57-56.
  14. ↑ . مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص159.
  15. ↑ . علی‌الحسابی و قربانی، «بررسی ویژگی‌های فضای ورودی به‌عنوان مفصل و حریم بصری در عرصه‌های عمومی مجاور؛ نمونة موردی: بندر لافت»، 1393ش، ص94.
  16. ↑ . حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونة موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، 1397ش، ص94.
  17. ↑ . ولی‌زادةاوغانی، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، 1397ش، ص35.
  18. ↑ . «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا.
  19. ↑ . مرادی‌نسب و منان‌رئیسی، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایة علل اربعة سینوی نمونة موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، 1400ش، ص158.
  20. ↑ . فروزان‌فر، اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران.
  21. ↑ . عزیزیان و کنعانیان، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.
  22. ↑ . یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.
  23. ↑ . چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص5.
  24. ↑ . برادران، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار.
  25. ↑ . میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونة موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران.
  26. ↑ . بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.
  27. ↑ . مَردگَرد به راهرو یا پاگرد پیرامون گنبد یا حیاط می‌گویند. «واژه‌نامة معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران.
  28. ↑ . غلام‌گردش به دیوار یا دالان حائل میان حرم‌سرا و قسمت بیرونی عمارت می‌گویند. عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژة غلام‌گردش.
  29. ↑ . طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.
  30. ↑ . یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.
  31. ↑ . «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست.
  32. ↑ . «ابنیة سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران.
  33. ↑ . «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز.
  34. ↑ . طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.
  35. ↑ . علی‌آقایی نراقی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق.
  36. ↑ . پورجعفر و همکاران، معماری و شهرسازی دورة اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، 1394ش، ص159.
  37. ↑ . احمدزاده، «6 شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما.
  38. ↑ . محمدپورسرای، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارة اسلامی)»، وب‌سایت مگیران.
  39. ↑ . بمانیان و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونة موردی خانة رسولیان یزد»، 1389ش، ص59.
  40. ↑ . یداللهی و ادیبان، «بررسی سلسله‌مراتب ورود به مساجد»، 1398ش، ص24.
  41. ↑ . چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8-7.
  42. ↑ . چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص8.
  43. ↑ «نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر.
  44. ↑ . شیروانی و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونة موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورة قاجاریه»، 1393ش، ص6.
  45. ↑ . بلالی‌اسکویی و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسة فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، 1401ش، ص28.
  46. ↑ . طوفان، «بررسی رابطة مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، 1390ش، ص135.
  47. ↑ . «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانة کمپانی»، خبرگزاری مهر.
  48. ↑ . طاهری شهرآئینی، خاقانی، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعة موردی معماری صفوی در اصفهان»، 1396ش، ص33.
  49. ↑ . دواتگر زیبا، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونة موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، 1398ش، ص9-8.
  50. ↑ . سرپله، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانة ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله.
  51. ↑ . جوراب‌چیان و عرفان، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونة موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، 1394ش، ص8.
  52. ↑ . غفوریان و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، 1396ش، ص130-141.
  53. ↑ . چلونگریان و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائة راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، 1394ش، ص14.

منابع

  • «ابنیهٔ سنتی ایران، بازار؛ سرا، تیم، تیمچه»، وب‌سایت باشگاه مهندسان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اکتبر ۲۰۰۷م.
    • احمدزاده، فرحناز، «۶ شگفتی در مسجد شیخ لطف‌الله؛ ققنوسی برخاسته از ویرانه‌های مسجدی دیگر!»، وب‌سایت جاما، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۴۰۲ش.
    • «انواع معماری هشتی»، وب‌سایت چارسو، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • «بازخوانی معماری خانه‌هایی فراتر از سکونت‌گاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش.
    • برادران، سیروس، «الهام و برداشت از مفاهیم بنیادی معماری ایران»، وب‌سایت نقش‌نگار، تاریخ درج مطلب: ۱ نوامبر ۲۰۱۰م.
    • بلالی‌اسکویی، آزیتا و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسهٔ فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، معماری سبز، شمارهٔ ۲، سال ۸، تابستان ۱۴۰۱ش.
    • بمانیان، محمدرضا و همکاران، «عناصر هویت‌ساز در معماری سنتی خانه‌های ایرانی: نمونهٔ موردی خانهٔ رسولیان یزد»، مطالعات هنر اسلامی، شمارهٔ ۱۳، دورهٔ ۷، ۱۳۸۹ش.
    • پورجعفر، محمدرضا و همکاران، معماری و شهرسازی دورهٔ اسلامی در هندوستان «بازتابی از تعاملات فرهنگی- هنری ایران و هند»، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ۱۳۹۴ش.
    • پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تهران، سروش دانش، ۱۳۸۴ش.
    • پیوسته‌گر، یعقوب و همکاران، «بازشناسی اصول پنج‌گانهٔ استاد پیرنیا در معماری خانه‌های سنتی ایران و تحلیل آن با استناد به منابع اعتقادی اسلامی مطالعهٔ موردی: خانه‌های شهر یزد»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲۷، دورهٔ ۷، ۱۳۹۶ش.
    • «تبریز شهر خانه‌های تاریخی؛ از مشروطه و علوی تا خانهٔ کمپانی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۵ش.
    • جوراب‌چیان، هدی و عرفان، روناک، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس محرمیت در مجتمع‌های مسکونی به‌عنوان یکی از نمودهای اصلی معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی (نمونهٔ موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز)»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
    • چلونگریان، رامین و همکاران، «بررسی الگوهای معماری ورودی درخانه‌های سنتی ایرانی و ارائهٔ راهبرد در بقای ورودی خانه‌های معاصر (خانه‌های شهر اصفهان)»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، ۱۳۹۴ش.
  • حسین‌یزدی، مریم، «محرمیت و خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۲ش.
  • حیدری و تقی‌پور، «تحلیل محرمیت در خانه‌های سنتی بر اساس نسبت توده به فضا (نمونهٔ موردی: خانه‌های تک‌حیاط در اقلیم گرم و خشک)»، دوفصلنامهٔ معماری اقلیم گرم و خشک، شمارهٔ ۸، دورهٔ ۶، ۱۳۹۷ش.
    • «دالان در بازار سنتی ایرانی»، وب‌سایت معمارساز، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • دواتگر زیبا، اسحق، «وجود اصل وحدت و کثرت در معماری اسلامی (نمونهٔ موردی مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان)»، نهمین کنفرانس توسعهٔ پایدار و عمران شهری، ۱۳۹۸ش.
    • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
    • سرپله، اشکان، «شناخت کلی کالبد و ساختار خانهٔ ایرانی»، بلاگ‌اسکای سرپله، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۹ش.
    • شیروانی، مریم و دیگران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران نمونهٔ موردی: خانه‌های قدیمی شهر شیراز در دورهٔ قاجاریه»، اولین همایش ملی معماری مسکونی، ۱۳۹۳ش.
    • طاهری شهرآئینی، مسعود و خاقانی، سعید، «ساختارشناسی معماری ایران (الگو و زبان) مطالعهٔ موردی معماری صفوی در اصفهان»، دانشگاه صنعتی شاهرود، ۱۳۹۶ش.
    • طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، شمارهٔ ۱۴، سال ۴، زمستان ۱۳۹۰ش.
    • عزیزیان، محمدصادق و کنعانیان، فرزین، «نقش خلوت در معماری ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • علی‌آقایی نراقی، مرتضی، «آشنایی با تقسیم‌بندی خانه‌های قدیمی و تاریخی کهن‌شهر نراق»، وبلاگ سلحشوران شهر نراق، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۷ش.
    • عمید، حسن، فرهنگ عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، برنامه‌ریزی توسهٔ کالبدی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۴، ۱۳۹۶ش.
    • فروزان‌فر و اسماعیلی، «مفهوم حریم در معماری مسکونی سنتی و احیای آن در معماری مدرن ایران»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • کاظم‌زادهٔ رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
    • محمدپورسرای، معصومه، «بررسی تزئینات هندسی در معماری ایران (بررسی موردی الگوی ستارهٔ اسلامی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • مرادی‌نسب، حسین و منان‌رئیسی، محمد، «تحلیل ابعاد وجودی نظام ورودی خانه‌های سنتی ایران بر پایهٔ علل اربعهٔ سینوی نمونهٔ موردی: خانه‌های قاجاری یزد»، فصلنامهٔ علمی تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شمارهٔ ۳، دورهٔ ۷، پاییز ۱۴۰۰ش.
    • «مسجد شیخ لطف‌الله»، وب‌سایت اصفهان‌توریست، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • میرمحمدی و همکاران، «الگوهای کالبدی برگرفته از حکمت وهنر ایرانی اسلامی (نمونهٔ موردی انطباق فضای موسیقایی وکالبد معماری ایرانی)»، وب‌سایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۳ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • «نیم‌نگاهی به معماری و فضاهای خانه‌های مسکونی قدیمی ایرانی»، وب‌سایت گروه مهندسین معمار بادگیر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۶ش.
    • «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مجتمع فنی نیاوران، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • «واژه‌نامهٔ معماری سنتی ایران»، وب‌سایت خشت آذین‌فام، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
    • ولی‌زادهٔ اوغانی، محمدباقر، «نمود اندیشه‌های اخلاقی- حقوقی در طرح معماری خانه‌های سنتی ایران»، مدیریت شهری، شمارهٔ ۵۳، دورهٔ ۱۷، ۱۳۹۷ش.
    • یداللهی، سپیده و ادیبان، محمد، «بررسی سلسله مراتب ورود به مساجد»، پژوهش‌های مرمت و مطالعات معماری ایرانی اسلامی، شمارهٔ ۲، سال دوم، بهار ۱۳۹۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=دالان&oldid=43046»