پرش به محتوا

خجالت: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
شریف عظیمی (بحث | مشارکت‌ها)
۳۶۲ ویرایش‌ها
 
(۷۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
خجالت؛ احساسی ناخوشایند برای تنظیم رفتار و حفظ هنجارهای اجتماعی
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            = خجالت.jpg
| زیرنویس تصویر    = بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲»
| image_alt        = پوستر فیلم «خجالت نکش ۲»
| فایل پادکست      =
| حجم فایلپادکست    =
| تاریخ پادکست      =
| زیرنویس عنوان    = احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری


«خجالت» در فارسی به‌معنای شرم‌ساری به‌کار می‌رود. این احساس ناخوشایند در تعاملات اجتماعی پدید می‌آید و معمولاً با ترس از قضاوت دیگران، خودارزیابی منفی و تغییرات ظاهری مانند سرخ شدن چهره همراه است. اگرچه خجالت، حیا و کم‌رویی گاه مترادف دانسته می‌شوند، اما تفاوت‌های بنیادینی دارند: خجالت ریشه در ترس از نگاه دیگران دارد و واکنشی گذرا و اغلب منفی است، درحالی‌که حیا ریشه‌ای درونی و ایمانی دارد و نشانۀ کرامت انسانی است. خجالت گاه پسندیده است، آنگاه که فرد پس از رفتار ناشایست شرمنده شود و به اصلاح خود بپردازد؛ و گاه ناپسند که ریشه در ضعف اعتمادبه‌نفس دارد و مانع رشد فردی و حضور مؤثر در جامعه می‌گردد. رهایی از خجالتِ ناپسند، نیازمند خودآگاهی، تغییر تدریجی رفتار، تقویت مهارت‌های اجتماعی و در مواردی، مشاوره تخصصی است.
| عنوان اصلی        = خجالت
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        = [[روان‌شناسی]]، [[جامعه‌شناسی]]
| نوع مفهوم        = احساس و حالت روانی اجتماعی
| معنای اصطلاحی      = احساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیت‌های اجتماعی که از [[ترس]] ارزیابی منفی دیگران یا رعایت‌نکردن قواعد اجتماعی پدید می‌آید
| حوزه کاربرد      = [[روابط اجتماعی]]، [[اخلاق]]، [[سبک زندگی]]
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        = خَجَل در لغت عربی
| مرتبط با         = [[حیا]]، [[شرم]]، [[کم‌رویی]]
| اهمیت            = نقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''خجالت؛''' احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری.


== ریشه‌یابی و معناشناسی ==
خجالت به‌معنای شرمندگی یا کم‌رویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بی‌اساس است و فرد را از فرصت‌ها و کمالات محروم می‌سازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا می‌کند.


=== لغوی ===
== مفهوم‌شناسی ==
واژۀ «خجالت» بدین‌صورت در عربی به‌کار نرفته و کاربرد آن در زبان فارسی نیز یک‌خطای عامه شمرده‌شده است. در عربی به‌جای خجالت، «خَجَل» به‌فتح خا و جیم به‌کار می‌رود.<ref>دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537.</ref> کلمۀ خَجَل، به‌ سستی و ذلت از سر حیا،<ref>ابن منظور، لسان‌العرب، ج4، لبنان، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی و مؤسسة التناریخ العربی، 1408ق، ص30.</ref> تنبلی، تکبر، بی‌تابی، حیرت،<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص212-213.]</ref> شرمساری، شرمندگی، شرمگین‌شدن، سر افکندگی، رسوایی، کمرویی، سرخ شدن چهره و از قیل و قال‌افتادن و سست‌شدن معنا شده است. خجالت نیز در فارسی به‌ معنای شرم، شرمساری و شرمندگی است. کلمات هم‌خانواده با آن از قبیل خجلت، خجول، خجلان، خجل به‌کسر جیم، خجالت دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی یا خجالت آور نیز به همین‌مفهوم به‌کار می‌روند.<ref>دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامۀ دهخدا، ج6، تهران، دانشگاه تهران، چاپ دوم ازدورۀ جدید، 1377ش، ص9537- 9544؛ معین، محمد، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، تهران، انتشارات معین، 1381ش، ص401؛ سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد لوییس معلوف)، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش، ص447. [https://www.almaany.com/fa/dict/ar-fa/%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%A9/ کلمۀ «خجل» وب‌سایت المعانی، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1404ش.]</ref>
واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در [[زبان فارسی]] به‌معنای شرمساری و کم‌رویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالت‌دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی و خجالت‌آور، هم‌خانواده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.</ref> خجالت در کاربرد [[روان‌شناسی]] به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از [[ارتباطات اجتماعی]] گفته می‌شود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref> خجالت در کاربرد [[جامعه‌شناسی]]، پاسخی به محرک‌های محیطی است و زمانی بروز می‌کند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف‌کننده»، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>


=== اصطلاحی ===
خجالتی‌بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیرصفر.]</ref>
خجالت، احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از تعاملات اجتماعی‌ است که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی های شخصی خود ارتباط دارد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref> این احساس بیشتر برای فردی پیش می‌آید که قواعد پذیرفته‌شدۀ اجتماعی را در سبک زندگی خود، رعایت‌نکرده و بدین‌جهت، تصور می‌کند که ناظران واقعی یاخیالی او را منفی، ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان‌داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرف‌کننده»، فصلنامه مدیریت بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref>  


خجول بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به‌دو صورت موقت و مزمن بروز می کند. هرگاه بروز این ویژگی، به‌صورت ثابت و مزمن باشد، به‌عنوان یک اختلال اجتماعی شناخته می‌شود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>  
=== تفاوت با حیا ===
# '''منشأ''': ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ [[حیا]]، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در [[سبک زندگی]] است.<ref>بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.</ref>
# '''قلمرو''': خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
# '''زمان بروز''': خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛<ref>پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.</ref> اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل می‌شود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref>
# '''اثر ظاهری''': خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به [[روح]] انسان است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref>
# '''ارزش''': خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ [[کرامت]]، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref>
# '''کیفیت''': خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.<ref>بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref>


== خجالت و مفاهیم مشابه ==
=== تفاوت با شرم ===
خجالت، حیا، شرم وکمرویی به‌رغم آنکه در سبک زندگی اجتماعی، هم‌معنای بوده و به مفهوم یکسان به‌کار می‌روند؛<ref>دهخدا، لغت‌نامهٔ دهخدا، 1377ش، ج9، ص14237؛ معین، فرهنگ فارسی یک‌جلدی، 1380ش، ص617.</ref> اما با هم تفاوت دارند:
# '''شدت''': [[شرم]]، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.<ref>[https://ravanhami.com/آیا-خجالت-نعمت-است-یا-مصیبت؟/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
# '''محیط''': احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref>
# '''عامل''': احساس شرم معمولاً در اثر رعایت‌نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>
# '''گستردگی''': شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.]</ref> اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# '''زمان''': شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>
# '''ناظر''': عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/شرم-و-پیشگیری-از-تکرار-جرم غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>


=== خجالت و حیا ===
=== تفاوت با کم‌رویی ===
# منشأ: خجالت، مربوط به امور نفسانی و حیا مربوط به امور ایمانی در زندگی است.<ref>بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛</ref> خجالت، ریشۀ بیرونی دارد که فرد از ترس قضاوت دیگران، عیوب خود را مخفی می‌کند، در حالی که حیا ریشۀ درونی دارد و فرد به‌دلیل ملاحظات اخلاقی، کار ناپسند را پایین‌تر از شأن خود دانسته و ترک می‌کند.<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛] مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، 1401ش، ص74.</ref> 
# '''ریشه''': خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکم‌رویی یک خصلت ذاتی است.
# قلمرو: خجالت، به امور مذموم و غیر مذموم همچون عیب و نقص فردی تعلق می‌گیرد، در حالی که حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.] </ref>
# '''اثر''': خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد می‌شود؛ اما کم‌رویی، مانع کسب موفقیت نیست.
# زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است،<ref>پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش، ص87.</ref> در حالی که حیا هم شرم پیش‌از عمل و هم در اثر گسترش معنایی، شرم پس‌از عمل را شامل می‌شود.<ref>[https://shamela.ws/book/1736/212#p1 العسکری، حسن ابن عبدالله، معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات مؤسسة النشر الإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، 1412ق، ص213؛] [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش،  ص127.]</ref>
# '''حالات فردی''': افراد خجالتی، [[اعتمادبه‌نفس]] پایین دارند، در حالی‌که افراد کم‌رو، دارای اعتمادبه‌نفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.]</ref>
# اثر ظاهری: خجالت، با پدیدار شدن ناراحتی و تغییرات در چهره همراه است، در حالی که حیای قبل از عمل، به روح مربوط بوده و چه بسا آثار ظاهری ندارد.<ref>بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15؛ [http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده آبادی، محمد علی، کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، ش3، سال یازدهم، بهار 1400ش،  ص127.]</ref>
# ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است که نوعی نقص تلقی می شود، در حالی که حیا حالتی فعال و مثبت و نشانۀ تسلط انسان بر قوای خود است که از روی شرافت و کرامت، از کار ناپسند دوری می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش؛] [https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.]</ref>
# کیفیت: خجالت، شرم اضطراری و غیر اردای؛ اما حیا شرم اختیاری است.<ref>بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش، ص15.</ref>  


=== خجالت و شرم ===
== نشانه‌های خجالت ==
 
خجالت با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:
# شدت: شرم، احساس عمیق درونی است؛ اما خجالت و‌ خجل، احساس گذرا، ناگهانی و دارای أثر موقت است که با تغییر چهره نمایان می‌شود.<ref>[https://ravanhami.com/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%8C%D8%A7-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA%D8%9F/ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.]</ref>
# '''هیجانی:''' واکنش‌های جسمی همچون سرخ‌شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛
# محیط: احساس شرم در تنهایی تجربه می‌شود، در حالی که احساس خجالت در یک موقعیت اجتماعی پدید می‌آید.<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref> 
# '''شناختی- روانی:''' مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛
# عامل: احساس شرم معمولا در اثر رعایت نکردن هنجارهای اخلاقی پدیدار می‌شود، در حالی که احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م؛] [https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref>
# '''رفتاری:''' گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛<ref>[http://akhlagh.saminatech.ir/Article/18313/FullText حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129]</ref> اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود که با ویژگی‌هایی همچون اعتماد به‌نفس پایین، ناکامی در امور اجتماعی یا احساس ناتوانی از حضور در جمع همراه است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.]</ref>
# زمان: شرم ممکن است که قبل یا بعد از عمل شرم‌آور ظاهر شود؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست و در واکنش به آن پدید می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>
# ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد ولی عامل خجالت، تنها بیرونی و دیگران است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/1294209/%D8%B4%D8%B1%D9%85-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%B1%D9%85 غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.]</ref>
 
=== خجالت و کمرویی ===
 
# ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد، در حالی که کمرویی یک‌خصلت ذاتی وناشی از درون‌گرایی است.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.]</ref>
# اثر: خجالت، به‌رغم میل فرد به‌حضور در جمع؛ اما مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی او می‌شود، در حالی که در كمرویی، فرد به‌رغم میل به گوشه‌گیری، ممکن است موفقیت‌های اجتماعی نیز کسب کند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.]</ref>
# حالات فردی: افراد خجالتی، اعتماد به‌نفس پایین دارند، در حالی که افراد کمرو، دارای اعتماد به نفس بالا و قابل اعتماد تر، متفكر تر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.<ref>[https://radiofarhang.ir/NewsDetails/?m=060001&n=1308972 نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: 4 دی ماه 1402ش.]</ref>
 
== نشانه های خجالت ==
خجالت به‌عنوان یک‌احساس اجتماعی در سبک زندگی،<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref> که ناراحتی و پشیمانی را به‌‌همراه دارد، با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش.]</ref>
 
# ظاهری و جسمی، همچون سرخ شدن چهره، تعریق، لرزش، تپش قلب و تنفس سریع.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
# رفتاری، مانند گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
# شناختی- روانی، نظیر مقایسۀ خود با دیگران، ابراز نگرانی بیش‌ از حد، تمرکز بر نقاط ضعف خود و اظهار باور های منفی در مورد خود.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>


== عوامل خجالت ==
== عوامل خجالت ==
# ژنتیکی، زیستی و ارثی.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامه رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش، ص495.]</ref>
عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم می‌شود:
# فیزیولوژیکی و هورمونی.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref>
# عوامل زیستی و ارثی؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.]</ref>
# محیطی؛ همچون مقایسه اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامه رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
# عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>
# روان‌شناختی؛ هشیاری نسبت به‌خود، باورها و رفتارهای نا خود آگاه، اعتماد به نفس پایین، خود مشغولی منفی و ترس از اشتباه کردن یا توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش؛] [https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
# عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوۀتربیت و سبک زندگی و فرهنگ اجتماعی.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref> 
# عوامل روان‌شناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبه‌نفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# زمینه‌ای و شناختی؛ تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.]</ref>
# عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
# عوامل زمینه‌ای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref>


== انواع و آثار خجالت ==
== خجالت در سنین مختلف ==
خجالت در افراد بالغ، با [[کمال‌گرایی]]<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> و درک مفهوم [[کرامت]] و [[آبرو]] همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> و از رعایت‌نکردن قواعد<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref> اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود، مانند این‌که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.]</ref>


=== خجالت در بزرگسالان و کودکان ===
با توجه به تغییرات جسمی و روانی [[نوجوان|نوجوانان]] و [[جوان|جوانان]] که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند، خجالت در سنین [[نوجوانی]] و [[جوانی]]، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس [[خودکم‌بینی]] می‌شود.<ref>[https://www.bishtarazyek.com/what-is-shyness/#elementor-toc__heading-anchor-31 مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر.]</ref> از نظر کارشناسان، [[والدین]] نقش مهمی در چگونگی ایجاد [[وجدان]] و [[اخلاق]] در [[کودک|کودکان]] و [[تربیت]] و نظم‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. [[کودکان خجالتی]] که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده‌اند، از سرزنش خود به‌خاطر زیر پاگذاشتن [[قوانین اجتماعی]] ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/مقایسه-و-تحقیر-ریشه-خجالتی-شدن-کودکان «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.]</ref>
خجالت در سبک زندگی بزرگسالان، با کمال‌گرایی<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref> و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش.]</ref> و از رعایت نکردن قواعد <ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref> در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت های خاص ریشه می‌گیرد؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref> اما خجالت در کودکان از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش؛]</ref> والدین نقش مهم در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظم پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. بدین‌جهت، کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده اند، از سرزنش خود به خاطر زیر پا گذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت می‌شوند.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش؛] [https://www.isna.ir/news/1404082414626/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86 «ایزدپناه، شبنم، «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی شدن کودکان»، وب‌سایت خبر گزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1404ش.]</ref>


=== خجالت پسندیده و ناپسند ===
== خجالت پسندیده و نکوهیده ==
پسندیدگی و ناپسندیدگی خجالت به خصوصیت‌ها و آثار نیک یا بد آن در سبک زندگی اجتماعی بستگی دارد؛ بدین‌جهت، خجالت به دو گونۀ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص9 - 10.]</ref>
خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.
* '''خجالت پسندیده:''' زمانی احساس می‌شود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان می‌شود. خجالت‌کشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10].</ref> این گونه از خجالت موجب نظم‌دهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه می‌شود. بدین‌جهت، با تأکید بر حفظ [[حریم خصوصی]]، سبب ترویج [[ادب]] و احترام، حفظ ارزش‌های اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت‌آور جلوگیری می‌کند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.]</ref>
* '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.]</ref> یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بی‌اساس است که معمولاً تحت‌تاثیر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref> فرض‌کردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکم‌بینی و پایین‌بودن اعتمادبه‌نفس، ریشه‌های این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالت‌کشیدن از [[علم‌آموزی]]، [[رعایت حجاب]] یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref> این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد:
*# '''کاهش اعتماد به‌نفس''': ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌کردن از انجام کارهای نیک<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.]</ref> و وظایف دینی؛<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>
*# '''ابتلا به ضعف و نقص''': بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref>
*# '''انزوا و گوشه‌گیری''': خجالت بیش از حد، می‌تواند فرد را از حضور در [[جامعه]]، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/راهکارهای-کاهش-خجالت-کودکان-دوره-ابتدایی-و-تاثیر-آن-بر-تمرکز-و-تحصیل-آنها رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.]</ref>
*# '''محدودیت در پیشرفت''': محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛<ref>[https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.]</ref>
*# '''اختلالات روانی و اجتماعی''': احساس تنهایی، [[اضطراب اجتماعی]]<ref>[https://sid.ir/paper/896757/fa#downloadbottom کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.]</ref> و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>


==== '''خجالت پسندیده''' ====
=== رفع خجالت ناپسند ===
خجالت فرد از رفتار ناشایست خود در سبک زندگی اجتماعی است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
[[پرونده:خجالت۱.jpg|جایگزین=تام کروز بازیگر سینما |بندانگشتی|تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.]]
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند به‌دلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.]</ref>
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
# تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت [[زبان بدن]] و نقش‌آفرینی فرد؛
# مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.]</ref>
# توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرف‌کردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیت‌های دینی توصیف شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>


===== ریشۀ خجالت پسندیده =====
برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأت‌دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛] [https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref>
مقایسۀ خود به عنوان یک‌فرد صاحب کرامت و آبرو با دیگران در موقعیت‌های اجتماعی، روابط فردی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت های خاص است که بداند دیگران به نقص او پی برده اند.<ref>[https://khalili.tth.ir/post/184175/%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86-%D9%88-%DA%A9%D9%85-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA خلیلی، مجید، «عامل خجالت کشیدن و کم رویی در چیست؟» وب‌سایت اطلاع ‌رسانی حجت الاسلام مجید خلیلی، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1400ش؛] [https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش؛] [https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش؛]</ref>


===== موارد خجالت پسندیده =====
== خجالت در اشعار فارسی ==
#خجالت کشیدن از مردم پس‌از ارتکاب رفتارهای ناشایست.
در [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وب‌سایت گنجور.]</ref>
#خجالت کشیدن به مفهوم شرم‌کردن از خدا و فرشتگان به‌دلیل انجام عملی خلاف فرمان الهی در خلوت.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛] [https://mesbahyazdi.ir/node/2225/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%AD%D8%AB%D9%89-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AD%DB%8C%D8%A7 «بحثى پیرامون حیا»، پایگاه اطلاع‌رسانی آثار آیت‌الله مصباح یزدی. تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.]</ref>
{{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}}
[[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}}


===== آثار خجالت پسندیده =====
== پانویس ==
# انفعال شدید در درون انسان که موجب پشیمانی و استغفار وی از رفتار ناشایست او می‌شود.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
{{پانویس}}
# تنظیم‌کنندۀ رفتار اجتماعی<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551_9152bf2386deb0bc529f20c8a1705f5b.pdf محمدی، اسفندیار ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرف کننده»، فصلنامۀ مدیریت بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص914.]</ref> و نظم‌دهنده به اجتماع است که موجب پذیرش عمومی فرد در جامعه شده<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م؛]</ref> و از ارتکاب رفتارهای دل بخواهانه و خجالت آور وی در سبک زندگی اجتماعی جلوگیری می‌کند<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref>


==== خجالت ناپسند ====
== منابع ==
حالت انفعال روانی، غیر عاقلانه، بی‌مورد و بی‌اساس است که تحت تأثیر عوامل بیرونی در تعاملات اجتماعی پیش می‌آید<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز، تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش.]</ref> که شکل افراطی آن به اختلال روان شناختی اضطراب اجتماعی منجر می‌شود.<ref>[https://sid.ir/paper/896757/fa#downloadbottom کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان شناسی معاصر (ویژه نامۀ مجموعه مقالات کنگره انجمن روان‌شناسی ایران)، ش12، 1396ش، ص 1370.]</ref>
{{آغاز منابع}}
 
* «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
===== ریشۀ خجالت ناپسند =====
* العسکری، حسن بن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
#فرض کردن ضعف و نقص غیر واقعی برای خود
* بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
#خود کم‌بینی و پایین بودن اعتماد به‌نفس.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش]</ref>
* بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
 
* پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
===== موارد خجالت ناپسند =====
* «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیر مذموم همانند خجالت‌کشیدن از کسب علم، پوشیدن حجاب یا بیان یک‌سخن منطقی در یک‌جمع.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش؛]</ref>
* حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
 
* حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
===== آثار خجالت ناپسند =====
* «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
# ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌ کردن از انجام کارهای نیک.<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: 9 مرداد 1401ش.]</ref>
* «حیا»، وب‌سایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
# بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و درنتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامه رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش، ص493؛]</ref>
* «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
# انزوا، تنهایی و گوشه گیری و بازماندن فرد از رابطه و مشارکت فعال اجتماعی و دستیابی به اهداف.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD-%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C «اخلاق و عرفان اسلامى از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، 1381ش؛] [https://ensani.ir/fa/article/501204/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی وتأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، فصلنامه رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش10، بهار 1401ش، ص493؛]</ref>
* «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
# محرومیت از فرصت ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان.<ref>[https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز، تاریخ بازدید: 5 اسفند 1404ش]</ref>
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
# مشکلات روانی همچون احساس تنهایی، اضطراب و افسردگی<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
* رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
* سعدی، غزل شماره ۳۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
* کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
* محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
* مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
* مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
* «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
* «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
* مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
{{پایان منابع}}


==== بدترین نوع خجالت ====
{{اخلاق}}
بدترین خجالت از منظر آموزه‌های دینی، خجالت از انجام دادن وظیفۀ الهی است که عامل آن، تربیت غلط خانوادگی و شرایط اجتماعی است. چنین خجالتی سبب می‌شود تا انسان در سبک زندگی اجتماعی، کار خیر و و ظیفۀ واجب خود را که نفع دنیوی و اخروی دارد ترک کند.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>


== راهکارهای رفع خجالت ناپسند ==
[[رده:روابط میان‌فردی]]
به‌خلاف خجالت پسندیده که برای مهندسی نظم<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551_9152bf2386deb0bc529f20c8a1705f5b.pdf محمدی، اسفندیار ودیگران، «شناسایی عوامل مؤثر بر خجالت از برند مصرف کننده»، فصلنامۀ مدیریت بازرگانی، دوره 13، ش4، 1400ش، ص914.]</ref> و رعایت هنجارهای اجتماعی مفید است؛<ref>[https://hamrahetam.com/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: 5 می 2023م.]</ref> اما خجالت ناپسند به‌عنوان یک‌احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی، <ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهار فصل، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش؛]</ref> و حالت انفعال و اختلال روانی غیر عاقلانه، <ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%AD%D9%8A%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%8A%D9%86/12627 «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: 20 آذر1390ش]</ref> به‌دلیل عوارض آن برای سبک زندگی اجتماعی افراد، نیاز به درمان شناختی- رفتاری دارد.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86 «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1403ش.]</ref>
[[رده:هنجارهای اجتماعی]]
 
راهکارهای زیر برای درمان خجالت مطرح شده اند:
 
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی.
# تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقش آفرینی فرد در سبک زندگی اجتماعی.
# مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1403ش.]</ref>
 
برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، از سوی روان درمانگران، راهکارهای درمانی خاص، نظیر دنبال کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرئت دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.<ref>[https://maroom.org/11374/be-ashamed/ مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: 6 اسفند 1404ش؛] [https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
 
درمان خجالت کشیدن از عمل به‌وظیفۀ الهی نیز از طریق توجه به خواست و نظر خداوند ممکن می‌شود که پایۀ آن معرفت به مقام وی است تا معیار ترک و انجام کارها و حتّی ملاک خجالت انسان نیز خواست و نظر خداوند باشد.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، محمد تقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامۀ معرفت، سال بیست و هفتم، ش11، بهمن 1397ش، ص10.]</ref>
 
== پانویس ==
<references />
 
== منابع ==

نسخهٔ کنونی تا ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۱۹

خجالت
پوستر فیلم «خجالت نکش ۲»
بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲»
عنوان اصلیخجالت
شاخه علمیروان‌شناسی، جامعه‌شناسی
نوع مفهوماحساس و حالت روانی اجتماعی
معنای اصطلاحیاحساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیت‌های اجتماعی که از ترس ارزیابی منفی دیگران یا رعایت‌نکردن قواعد اجتماعی پدید می‌آید
حوزه کاربردروابط اجتماعی، اخلاق، سبک زندگی
ریشه واژهخَجَل در لغت عربی
مرتبط باحیا، شرم، کم‌رویی
اهمیتنقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست
زیرنویس عنواناحساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری

خجالت؛ احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانه‌های آشکار از شرمساری.

خجالت به‌معنای شرمندگی یا کم‌رویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایت‌نکردن قواعد در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد توانایی‌های شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بی‌اساس است و فرد را از فرصت‌ها و کمالات محروم می‌سازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ هنجارهای اجتماعی، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در زبان فارسی به‌معنای شرمساری و کم‌رویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالت‌دادن، خجالت‌زدگی، خجالتی و خجالت‌آور، هم‌خانواده است.[۱] خجالت در کاربرد روان‌شناسی به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از ارتباطات اجتماعی گفته می‌شود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت می‌گیرد.[۲] خجالت در کاربرد جامعه‌شناسی، پاسخی به محرک‌های محیطی است و زمانی بروز می‌کند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کرده‌اند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.[۳]

خجالتی‌بودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و اضطراب در مواجهه با موقعیت‌ها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز می‌کند.[۴]

تفاوت با حیا

  1. منشأ: ریشهٔ خجالت، امور نفسانی و قضاوت دیگران و ریشهٔ حیا، امور ایمانی و ملاحظات اخلاقی در سبک زندگی است.[۵]
  2. قلمرو: خجالت، شامل امور مذموم و غیر مذموم می‌شود؛ اما حیا تنها به رفتار مذموم و ناشایست اختصاص دارد.[۶]
  3. زمان بروز: خجالت، شرمندگی پس‌از ارتکاب عمل است؛[۷] اما حیا هم شرم پیش از عمل و هم شرم پس از عمل را شامل می‌شود.[۸]
  4. اثر ظاهری: خجالت، آثار ظاهری دارد؛ اما حیای قبل از عمل، حالتی مربوط به روح انسان است.[۹]
  5. ارزش: خجالت، حالتی منفعل و منفی ناشی از ضعف نفس است؛ اما حیا حالتی فعال و مثبت و نشانهٔ کرامت، شرافت و تسلط انسان بر قوای خود است.[۱۰]
  6. کیفیت: خجالت، غیرارادی؛ اما حیا اختیاری است.[۱۱]

تفاوت با شرم

  1. شدت: شرم، احساس عمیق درونی؛ اما خجالت و خجل، احساس گذرا و ناگهانی است.[۱۲]
  2. محیط: احساس شرم در تنهایی؛ اما احساس خجالت در یک‌موقعیت اجتماعی پیدا می‌شود.[۱۳]
  3. عامل: احساس شرم معمولاً در اثر رعایت‌نکردن هنجارهای اخلاقی؛ اما احساس خجالت در اثر خود ارزیابی منفی یا ارتکاب خطای اجتماعی بروز می‌کند.[۱۴]
  4. گستردگی: شرم دو وجه مثبت و منفی دارد؛[۱۵] اما خجالت تنها وجه منفی شرم را شامل می‌شود.[۱۶]
  5. زمان: شرم هم قبل و هم بعد از یک عمل شرم‌آور؛ اما خجالت تنها بعد از عمل ناشایست پدید می‌آید.[۱۷]
  6. ناظر: عامل بروز شرم، می‌تواند بیرونی یا درونی باشد؛ اما عامل خجالت، تنها بیرونی است.[۱۸]

تفاوت با کم‌رویی

  1. ریشه: خجالت، ممکن است اکتسابی باشد؛ اماکم‌رویی یک خصلت ذاتی است.
  2. اثر: خجالت، مانع حضور و نیز موفقیت اجتماعی فرد می‌شود؛ اما کم‌رویی، مانع کسب موفقیت نیست.
  3. حالات فردی: افراد خجالتی، اعتمادبه‌نفس پایین دارند، در حالی‌که افراد کم‌رو، دارای اعتمادبه‌نفس بالا بوده و قابل اعتمادتر، متفکرتر و قادر به تحلیل امور مختلف هستند.[۱۹]

نشانه‌های خجالت

خجالت با بروز نشانه‌هایی در انسان آشکار می‌شود:

  1. هیجانی: واکنش‌های جسمی همچون سرخ‌شدن چهره، تعریق، لرزش، تنش عضلانی، تپش قلب و تنفس سریع؛
  2. شناختی- روانی: مقایسه بین خود و دیگران، ابراز نگرانی بیش از حد، تمرکز بر نقاط ضعف و اظهار باورهای منفی در مورد خود؛
  3. رفتاری: گوشه‌گیری و تمایل به کناره‌گیری از تعاملات اجتماعی، مشکل در ابراز نظر و بیان عقاید خود در جمع یا صحبت با صدای آهسته.[۲۰]

عوامل خجالت

عوامل خجالت به چندین دسته، تقسیم می‌شود:

  1. عوامل زیستی و ارثی؛[۲۱]
  2. عوامل فیزیولوژیکی و هورمونی؛[۲۲]
  3. عوامل محیطی، همچون مقایسهٔ اجتماعی، سرکوب روحی، ترس از شکست و انتظارات بالای اطرافیان یا رفتارها و القاهای خجالت‌آموز از سوی آنان.[۲۳]
  4. عوامل روان‌شناختی، هشیاری نسبت به خود، باورها و رفتارهای ناخودآگاه، اعتمادبه‌نفس پایین، خودمشغولی منفی و ترس از اشتباه‌کردن یا از توجه و نقد و طرد دیگران.[۲۴]
  5. عوامل اجتماعی و فرهنگی؛ مانند نحوهٔ تربیت و سبک زندگی.
  6. عوامل زمینه‌ای و شناختی، تجربیات ناخوشایند در گذشته.[۲۵]

خجالت در سنین مختلف

خجالت در افراد بالغ، با کمال‌گرایی[۲۶] و درک مفهوم کرامت و آبرو همراه است[۲۷] و از رعایت‌نکردن قواعد[۲۸] در موقعیت‌های اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیت‌های خاص ریشه می‌گیرد؛[۲۹] اما خجالت در افراد نابالغ، از سبک واکنش عاطفی او به محیط ناشی می‌شود، مانند این‌که کودکان خجالتی، در یافتن دوستان جدید و شجاعت ابراز خود در تعاملات اجتماعی مشکل دارند.[۳۰]

با توجه به تغییرات جسمی و روانی نوجوانان و جوانان که به اهمیت مهارت‌های اجتماعی پی می‌برند، خجالت در سنین نوجوانی و جوانی، سبب اضطراب، مانع برقراری روابط اجتماعی یا شرکت آن‌ها در فعالیت‌های گروهی و نیز شکل‌گیری احساس خودکم‌بینی می‌شود.[۳۱] از نظر کارشناسان، والدین نقش مهمی در چگونگی ایجاد وجدان و اخلاق در کودکان و تربیت و نظم‌پذیری اجتماعی و شکل‌گیری خجالت در آنان دارند. کودکان خجالتی که با مقایسه و تحقیر از سوی والدین رو به‌رو بوده‌اند، از سرزنش خود به‌خاطر زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی ناراحت می‌شوند.[۳۲]

خجالت پسندیده و نکوهیده

خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم می‌شود.

  • خجالت پسندیده: زمانی احساس می‌شود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان می‌شود. خجالت‌کشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.[۳۳] این گونه از خجالت موجب نظم‌دهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه می‌شود. بدین‌جهت، با تأکید بر حفظ حریم خصوصی، سبب ترویج ادب و احترام، حفظ ارزش‌های اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دل‌بخواهانه و خجالت‌آور جلوگیری می‌کند.[۳۴]
  • خجالت ناپسند: یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی[۳۵] یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بی‌اساس است که معمولاً تحت‌تاثیر عوامل بیرونی شکل می‌گیرد.[۳۶] فرض‌کردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکم‌بینی و پایین‌بودن اعتمادبه‌نفس، ریشه‌های این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۷] خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالت‌کشیدن از علم‌آموزی، رعایت حجاب یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.[۳۸] این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد:
    1. کاهش اعتماد به‌نفس: ترس از رویارویی با ضعف‌ها و شرم‌کردن از انجام کارهای نیک[۳۹] و وظایف دینی؛[۴۰]
    2. ابتلا به ضعف و نقص: بازماندن انسان از تلاش برای بهبود عیب‌ها و کاستی‌ها و در نتیجه، مبتلا شدن او به عیب‌های بالاتر؛[۴۱]
    3. انزوا و گوشه‌گیری: خجالت بیش از حد، می‌تواند فرد را از حضور در جامعه، مشارکت و تعامل با دیگران و در نتیجه، دستیابی به اهداف بازدارد؛[۴۲]
    4. محدودیت در پیشرفت: محرومیت از فرصت‌ها و کمالات و آسیب به رشد و تکامل انسان؛[۴۳]
    5. اختلالات روانی و اجتماعی: احساس تنهایی، اضطراب اجتماعی[۴۴] و افسردگی یا بروز مشکلات و سوء تفاهم در روابط اجتماعی.[۴۵]

رفع خجالت ناپسند

تام کروز بازیگر سینما
تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.

از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند به‌دلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛[۴۶]

  1. خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیت‌های خجالت‌آور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛
  2. تغییر رفتار، از طریق مواجهه و غلبه بر موقعیت‌های خجالت‌آور، تمرین مهارت‌های اجتماعی، تقویت زبان بدن و نقش‌آفرینی فرد؛
  3. مراقبت از خود، از طریق تغذیه، فعالیت بدنی، تمرین تکنیک‌های روان‌شناختی یا گرفتن کمک از دیگران با استفاده از مشاوره و تجربیات افراد مشابه؛[۴۷]
  4. توجه به خدا در فرهنگ اسلامی عاملی برای برطرف‌کردن خجالت از انجام کارهای نیک و مسئولیت‌های دینی توصیف شده است.[۴۸]

برای کودکان نیز به‌تناسب ظرفیت آنان، راهکارهایی نظیر دنبال‌کردن علایق، آموزش و تمرین مهارت‌های ارتباطی و استفاده از تشویق برای جرأت‌دادن به ابراز وجود آنان پیشنهاد شده است.[۴۹]

خجالت در اشعار فارسی

در اشعار فارسی نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستی‌ها بازتاب یافته است. حافظ در یکی اشعار خود می‌گوید:[۵۰]

قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند
بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم


سعدی در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:[۵۱]

گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل
به که خجالت بریم، چون بگشایند بار


پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.
  2. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  3. ↑ محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرف‌کننده»، 1400ش، ص913-914؛ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  4. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیرصفر.
  5. ↑ بانکی‌پورفرد، حیا، 1389ش، ص15؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی + حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ مطهری، خانواده و اخلاق جنسی، 1401ش، ص74.
  6. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر؛ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  7. ↑ پسندیده، پژوهشی در فرهنگ حیا، 1385ش، ص87.
  8. ↑ العسکری، معجم‌الفروق اللغویه، 1412ق، ص213؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
  9. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15؛ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص127.
  10. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  11. ↑ بانکی‌پور فرد، حیا، ۱۳۸۹ش، ص15.
  12. ↑ بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی.
  13. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  14. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی؛ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  15. ↑ حاجی ده‌آبادی و کریمی، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، 1400ش، ص129.
  16. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  17. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  18. ↑ غلامی، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، 1387ش، ص61.
  19. ↑ نظری، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ.
  20. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  21. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495.
  22. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  23. ↑ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز وتحصیل آنها»، 1401ش، ص495؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  24. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  25. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  26. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  27. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  28. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟» وب‌سایت مشاورۀ روان‌شناسی.
  29. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  30. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره.
  31. ↑ مهرآوران، «خجالت چیست؟ معرفی 15 روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر.
  32. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ «مقایسه و تحقیر، ریشۀ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا.
  33. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  34. ↑ «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی.
  35. ↑ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل.
  36. ↑ «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان؛ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  37. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.
  38. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  39. ↑ «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر.
  40. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  41. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورۀ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
  42. ↑ «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی؛ رضایی و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دوره ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، 1401ش، ص493.
  43. ↑ «حیا»، وب‌سایت دانشنامۀ نماز.
  44. ↑ کاظمی سیرکانه و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، 1396ش، ص1370.
  45. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  46. ↑ «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان.
  47. ↑ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر.
  48. ↑ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  49. ↑ مقدم، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره؛ مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.
  50. ↑ حافظ، غزل شماره 373، وب‌سایت گنجور.
  51. ↑ سعدی، غزل شماره 33، وب‌سایت گنجور.

منابع

  • «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • العسکری، حسن بن عبدالله، معجم‌الفروق اللغویه، قم، مؤسسة النشرالإسلامی التابعه لجامعة المدرسین، ۱۴۱۲ق.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین، حیا، اصفهان، حدیث راه عشق، چاپ دهم، ۱۳۸۹ش.
  • بهرامی‌زاده، «آیا خجالت، نعمت‌است یا مصیبت؟» وب‌سایت روان‌حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  • پسندیده، عباس، پژوهشی در فرهنگ حیا، قم، دارالحدیث، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
  • «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کم‌رویی+حدیث»، وب‌سایت شهر خبر، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • حاجی ده‌آبادی، محمدعلی و کریمی، عبدالوهاب، «شرم و پیشگیری از جرم از منظر دانش جرم‌شناسی و اخلاق اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های اخلاقی، ش۳، سال یازدهم، بهار ۱۴۰۰ش.
  • حافظ، غزل شماره ۳۷۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش
  • «حیا و خجالت در دین»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۰ش.
  • «حیا»، وب‌سایت دانشنامهٔ نماز، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وب‌سایت راز چهارفصل، تاریخ بازدید: ۲ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «درمان خجالتی بودن»، وب‌سایت سرویس کیهان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۳ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
  • سعدی، غزل شماره ۳۳، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش.
  • کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روان‌شناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روان‌شناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش.
  • محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرف‌کننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش.
  • مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانه‌ها، عوارض و درمان آن»، وب‌سایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش.
  • مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش.
  • «مفهوم روان‌شناسی خجالت چیست؟»، وب‌سایت مشاوره روان‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م.
  • «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتی‌شدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
  • مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وب‌سایت مرکز آمایش روان‌شناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وب‌سایت بیشتر از یک‌نفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
  • نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وب‌سایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خجالت&oldid=45707»