علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) +رده:روابط میانفردی، +رده:هنجارهای اجتماعی (هاتکت)، ابرابزار |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''خجالت؛''' احساس ناخوشایند | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = خجالت.jpg | |||
| زیرنویس تصویر = بازنمایی خجالت در فیلم «خجالت نکش ۲» | |||
| image_alt = پوستر فیلم «خجالت نکش ۲» | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری | |||
| عنوان اصلی = خجالت | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[روانشناسی]]، [[جامعهشناسی]] | |||
| نوع مفهوم = احساس و حالت روانی اجتماعی | |||
| معنای اصطلاحی = احساسی ناخوشایند و خودآگاه در موقعیتهای اجتماعی که از [[ترس]] ارزیابی منفی دیگران یا رعایتنکردن قواعد اجتماعی پدید میآید | |||
| حوزه کاربرد = [[روابط اجتماعی]]، [[اخلاق]]، [[سبک زندگی]] | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = خَجَل در لغت عربی | |||
| مرتبط با = [[حیا]]، [[شرم]]، [[کمرویی]] | |||
| اهمیت = نقش در تنظیم روابط اجتماعی، حفظ هنجارهای اجتماعی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''خجالت؛''' احساس ناخوشایند خودآگاه و همراه با نشانههای آشکار از شرمساری. | |||
خجالت بهمعنای شرمندگی یا کمرویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایتنکردن قواعد در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بیاساس است و فرد را از فرصتها و کمالات محروم میسازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا میکند. | خجالت بهمعنای شرمندگی یا کمرویی، احساسی ناخوشایند در فرد است که از رعایتنکردن قواعد در موقعیتهای اجتماعی یا در مواجهه با وظایف و مسئولیتهای خاص ریشه میگیرد و با ترس از نظرات منفی دیگران و تردید در مورد تواناییهای شخصی خود ارتباط دارد. این پدیده دو چهره کاملاً متمایز دارد: خجالت ناپسند که حالتی انفعالی و بیاساس است و فرد را از فرصتها و کمالات محروم میسازد؛ در مقابل آن، خجالت پسندیده، عاملی سازنده است که در تنظیم روابط، حفظ [[هنجارهای اجتماعی]]، عمل به وظایف الهی و پیشگیری از رفتارهای ناشایست در سبک زندگی نقش مؤثری ایفا میکند. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در [[زبان فارسی]] بهمعنای شرمساری و کمرویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالتدادن، خجالتزدگی، خجالتی و خجالتآور، همخانواده است.<ref>دهخدا، | واژهٔ خجالت از ریشه عربی «خَجَل»، در [[زبان فارسی]] بهمعنای شرمساری و کمرویی است. خجالت با کلمات خجلت، خجِل، خجالتدادن، خجالتزدگی، خجالتی و خجالتآور، همخانواده است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ج6، 1377ش، ص9537- 9544.</ref> خجالت در کاربرد [[روانشناسی]] به احساس ناخوشایند و خودآگاهانه در موقعیتی از [[ارتباطات اجتماعی]] گفته میشود که از توجه دیگران به عملکرد، ظاهر یا نقاط ضعف فرد نشأت میگیرد.<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> خجالت در کاربرد [[جامعهشناسی]]، پاسخی به محرکهای محیطی است و زمانی بروز میکند که فرد تصور کند ناظران واقعی یا خیالی، او را منفی ارزیابی کردهاند و تصویر بدی از وی در جمع نشان داده شده است.<ref>[https://jibm.ut.ac.ir/article_86551.html محمدی و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت از برند مصرفکننده»، 1400ش، ص913-914؛] [https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟» وبسایت مشاورۀ روانشناسی.]</ref> | ||
خجالتیبودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیتها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز میکند.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیرصفر.]</ref> | خجالتیبودن، ویژگی شخصیتی مرتبط با احساس خجالت و [[اضطراب]] در مواجهه با موقعیتها یا افراد جدید است که به دو صورت موقت و مزمن بروز میکند.<ref>[https://ziresefr.org/what-is-shame-its-definition-causes-symptoms-complications-and-treatment/ مددی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیرصفر.]</ref> | ||
=== تفاوت با حیا === | === تفاوت با حیا === | ||
| خط ۵۱: | خط ۸۰: | ||
== خجالت پسندیده و نکوهیده == | == خجالت پسندیده و نکوهیده == | ||
خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم میشود. | خجالت در دیدگاه برخی اندیشمندان دینی به دو گونهٔ پسندیده و نکوهیده تقسیم میشود. | ||
* '''خجالت پسندیده:''' زمانی احساس میشود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان میشود. خجالتکشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10]. </ref> این گونه از خجالت موجب نظمدهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه میشود. بدینجهت، با تأکید بر حفظ [[حریم خصوصی]]، سبب ترویج [[ادب]] و احترام، حفظ ارزشهای اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دلبخواهانه و خجالتآور جلوگیری میکند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.]</ref> | * '''خجالت پسندیده:''' زمانی احساس میشود که فرد از رفتاری نامناسب یا مغایر با اصول اخلاقی، دوری گزیده یا پشیمان میشود. خجالتکشیدن از مردم پس از ارتکاب رفتارهای ناشایست مصداق خجالت پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10].</ref> این گونه از خجالت موجب نظمدهی به روابط اجتماعی و پذیرش عمومی فرد در جامعه میشود. بدینجهت، با تأکید بر حفظ [[حریم خصوصی]]، سبب ترویج [[ادب]] و احترام، حفظ ارزشهای اخلاقی و تقویت روابط اجتماعی شده و از ارتکاب رفتارهای دلبخواهانه و خجالتآور جلوگیری میکند.<ref>[https://hamrahetam.com/روانشناسی-خجالت/ «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی.]</ref> | ||
* '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بیاساس است که معمولاً تحتتاثیر عوامل بیرونی شکل میگیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.]</ref> فرضکردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکمبینی و پایینبودن اعتمادبهنفس، ریشههای این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالتکشیدن از [[علمآموزی]]، [[رعایت حجاب]] یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد: | * '''خجالت ناپسند:''' یک احساس ناخوشایند در موقعیتی از تعاملات اجتماعی<ref>[https://raze4fasl.com/what-is-embarrassment/ «خجالت چیست و چگونه خجالت نکشیم؟»، وبسایت راز چهارفصل.]</ref> یا یک واکنش روانی انفعالی، غیرضروری و بیاساس است که معمولاً تحتتاثیر عوامل بیرونی شکل میگیرد.<ref>[https://www.porseman.com/article/حيا-و-خجالت-در-دين/12627 «حیا و خجالت در دین»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان؛] [https://namaz.valiasr-aj.com/include/VIEW.php?bankname=LIBLIST&RADIF=0000017667 «حیا»، وبسایت دانشنامۀ نماز.]</ref> فرضکردن ضعف و نقص غیرواقعی برای خود و خودکمبینی و پایینبودن اعتمادبهنفس، ریشههای این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/67389/اخلاق-و-عرفان-اسلامى-از-دیدگاه-استاد-مصباح-یزدی «اخلاق و عرفان اسلامی از دیدگاه استاد مصباح یزدی»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> خجالت از انجام عمل نیک یا رفتارهای غیرمذموم همانند خجالتکشیدن از [[علمآموزی]]، [[رعایت حجاب]] یا بیان یک سخن منطقی در جمع از مصادیق این نوع خجالت ذکر شده است.<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10؛] [https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> این گونه از خجالت، پیامدهای زیر را به دنبال دارد: | ||
*# '''کاهش اعتماد بهنفس''': ترس از رویارویی با ضعفها و شرمکردن از انجام کارهای نیک<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> و وظایف دینی؛<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | *# '''کاهش اعتماد بهنفس''': ترس از رویارویی با ضعفها و شرمکردن از انجام کارهای نیک<ref>[https://www.shahrekhabar.com/news/165924630044693 «تفاوت اصلی حیا با خجالت و کمرویی+حدیث»، وبسایت شهر خبر.]</ref> و وظایف دینی؛<ref>[https://marifat.nashriyat.ir/sites/marifat.nashriyat.ir/files/article-files/1_47.pdf مصباح یزدی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، 1397ش، ص10.]</ref> | ||
| خط ۶۰: | خط ۸۹: | ||
=== رفع خجالت ناپسند === | === رفع خجالت ناپسند === | ||
[[پرونده:خجالت۱.jpg|جایگزین=تام کروز بازیگر سینما |بندانگشتی|تام کروز بازیگر سینما که در دوران کودکی خجالتی بود.]] | |||
از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.]</ref> | از دیدگاه روانشناسان، خجالت ناپسند بهدلیل آثار منفی آن نیاز به درمان شناختی-رفتاری دارد؛<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/302478/درمان-خجالتی-بودن «درمان خجالتی بودن»، وبسایت سرویس کیهان.]</ref> | ||
# خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛ | # خود آگاهی و شناخت، از طریق شناسایی موقعیتهای خجالتآور، باورهای منفی و نقاط قوت و ضعف فرد خجالتی؛ | ||
| خط ۷۰: | خط ۱۰۰: | ||
== خجالت در اشعار فارسی == | == خجالت در اشعار فارسی == | ||
در [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.]</ref> | در [[شعر فارسی|اشعار فارسی]] نیز خجالت به مفهوم ابراز شرمساری و شرمندگی از کاستیها بازتاب یافته است. [[حافظ]] در یکی اشعار خود میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh373 حافظ، غزل شماره 373، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}} | {{شعر جدید|متن=قدر وقت ار نشناسد دل و کاری نکند \\بس خجالت که از این حاصل اوقات بریم}} | ||
[[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.]</ref> | [[سعدی]] در شعر خود خجالت از کردار انسان در قیامت را چنین توصیف کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghazal2/sh33 سعدی، غزل شماره 33، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}} | {{شعر جدید|متن=گر به قیامت رویم، بی خر و بار عمل \\به که خجالت بریم، چون بگشایند بار}} | ||
| خط ۹۷: | خط ۱۲۴: | ||
* رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش. | * رضایی، شهلا و دیگران، «راهکارهای کاهش خجالت کودکان دورهٔ ابتدایی و تأثیر آن بر تمرکز و تحصیل آنها»، فصلنامهٔ رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، دوره چهارم، ش۱۰، بهار ۱۴۰۱ش. | ||
* سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | * سعدی، غزل شماره ۳۳، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | * غلامی، حسین، «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامهٔ مطالعات پیشگیری از جرم، ش۱۰، ۱۳۸۷ش. | ||
* کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش. | * کاظمی سیرکانه، آرزو و دیگران، «احساس شرم و اضطراب اجتماعی: نقش میانجی خود ارزیابی منفی از عملکرد اجتماعی»، روانشناسی معاصر (ویژه نامهٔ مجموعه مقالات کنگرهٔ انجمن روانشناسی ایران)، ش۱۲، ۱۳۹۶ش. | ||
* محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش. | * محمدی، اسفندیار و دیگران، «شناسایی عوامل مؤثر برخجالت ازبرند مصرفکننده»، فصلنامهٔ مدیریت بازرگانی، دوره ۱۳، ش۴، ۱۴۰۰ش. | ||
* مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | * مددی، علی، «خجالت چیست؟ تعریف، دلایل، نشانهها، عوارض و درمان آن»، وبسایت آموزشگاه زیر صفر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، «پیراستگی مؤمنان راستین از ریا و خجالت نکوهیده»، فصلنامهٔ معرفت، سال ۲۷، ش۱۱، بهمن ۱۳۹۷ش. | ||
* مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش. | * مطهری، مرتضی، خانواده و اخلاق جنسی، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش. | ||
* «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م. | * «مفهوم روانشناسی خجالت چیست؟»، وبسایت مشاوره روانشناسی، تاریخ درج مطلب: ۵ می ۲۰۲۳م. | ||
* «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش. | * «مقایسه و تحقیر، ریشهٔ خجالتیشدن کودکان»، خبر گزاری دانشجویان ایران؛ ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش. | ||
* مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | * مقدم، مبینا، «خجالت کشیدن چه عوارضی دارد؟»، وبسایت مرکز آمایش روانشناسی و مشاوره، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* | * مهرآوران، آرمان، «خجالت چیست؟ معرفی ۱۵ روش کنار گذاشتن خجولی»، وبسایت بیشتر از یکنفر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش. | * نظری، بنفشه، «حیا، شرم، خجالت»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ماه ۱۴۰۲ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{اخلاق}} | |||
[[رده:روابط میانفردی]] | |||
[[رده:هنجارهای اجتماعی]] | |||
