پرش به محتوا

پروین اعتصامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
imported>Najafi
بدون خلاصۀ ویرایش
ابرابزار
 
(۲۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''پروین اعتصامی'''</big>؛ برجسته‌ترین [[زن]] شاعر در ادبیات شعری ایران.
{{درشت|'''پروین اعتصامی'''}}؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی


پروین اعتصامی از جمله شاعران [[زن]] ایرانی است که شخصیت، اندیشه و سرودهای فاخرش، او را در ادبیات شعری ایران نامدار کرده است.
پروین اعتصامی از جمله بانوان ایرانی است که زندگی پربار، شخصیت، اندیشه و نیز وجود معانی بلند در سروده‌هایش، او را از جایگاهی ممتاز در ادب فارسی برخوردار کرده است.
==زندگی‌نامه==
رخشنده اعتصامی معروف به پروین اعتصامی در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش، در شهر تبریز به دنیا آمد. [[پدر]] او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و [[مادرش]]، اختر اعتصامی نام دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  پروین دوران کودکی اول را در تبریز گذراند و بخشی از آن را به‌جهت شرایط کار [[پدرش]] به عنوان نماینده مجلس، در تهران سپری کرد. وی دوران تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران گذراند و همزمان زبان فارسی، عربی و انگلیسی را نزد [[پدرش]] و برخی معلمان دیگر آموخت. او همچنین در محافل ادبی که با حضور ادیبانی چون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر در منزل پدرش برگزار می‌شد، نهایت بهره ادبی و فرهنگی را می‌برد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.]</ref>  بنا بر گفته پژوهشگران، پروین در سال ۱۳۱۳ش با پسرعمویش، فضل‌الله اعتصامی که رئیس نظمیه کرمانشاه بود، [[ازدواج]] کرد. اما این [[ازدواج]] چندان دوام نداشت و بعد از چهار ماه‌و‌نیم [[زندگی مشترک]]، آنها از هم جدا شدند.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>


==خانواده‌گرایی==
== زندگی‌نامه ==
بنا بر نقل، پروین در خانواده‌‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش موثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه‌ و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، موثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد.<ref> [https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>   بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید، 10 آذر 1401ش.]</ref>
پروین (رخشنده) در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در [[تبریز]] به دنیا آمد. پدر او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و مادرش، اختر اعتصامی نام دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> وی سال‌های نخست زندگی‌اش را در [[تبریز]] سپری کرد و زمانی‌که پدرش به‌عنوان نماینده مردم این شهر به مجلس دوم راه یافت، در ۱۲۹۱ش همراه خانوادهٔ خود، روانه [[تهران]] شد. پروین، تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس [[تهران]] آغاز کرد و هم‌زمان ادب فارسی و عربی را نزد پدر خود و برخی از معلمان دیگر یادگرفت.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۲–۱۳.</ref> از همان کودکی در محافل علمی که در منزل پدری با حضور بزرگانی همچون [[ملک‌الشعرا بهار]]، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد حضور داشت.<ref>داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.</ref><ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، .]</ref> پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیه [[کرمانشاه]] بود، ازدواج کرد اما این پیوند چندان طولانی نبود و پس از ۴ ماه به جدایی انجامید. تنها واکنش پروین در برابر این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:<ref>اعتصامی، تاریخچه زندگانی پروین، 1355ش، ص7.</ref>{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟|جز سرزنش و بد سری خار چه دیدی؟}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}پروین همزمان با تحصیلات متوسطه به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی نیز آشنا شد. وی در تمام دوران تحصیل، از جمله دانش‌آموزان ممتاز بود و پس از پایان تحصیل، حدود ۲ سال، به تدریس ادبیات زبان انگلیسی و فارسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی‌اش، خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» قرائت کرد که مقایسه‌ای میان وضعیت ناهمگون زنان در غرب (اروپا) و شرق بود. در بخشی از این خطابه، پروین بیان می‌کند: «داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تعلیم و تربیت است. که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گستردهٔ معرفت مستفیض نماید. ایران، وطن عزیز ما که مفاخر و مآثر عظیمهٔ آن زینت‌افزای تاریخ جهان است. ایران که تمدن قدیمش، اروپای امروز را رهین منت و مدیون نعمت خویش دارد. ایران با عظمت و قوتی که قرن‌ها بر اقطار و ابحار عالم حکم‌روا بود، از مصائب و شداید شرق سهم وافر برده، اکنون دنبال گمگشتهٔ خود می‌دود… ایرانی باید ضعف و ملالت را از خود دور کرده، تند و چالاک این پرتگاه‌ها را عبور نماید. امیدواریم به‌همت دانشمندان و متفکرین، روح فضیلت در ملت ایجاد شود و با تربیت نسوان اصلاحات مهمهٔ اجتماعی در ایران فراهم گردد.»<ref>بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ص18ـ19.</ref>


==شخصیت و اندیشه پروین==
تحولات سیاسی ـ اجتماعی در دوران زندگی پروین نیز از اهمیتی بسزا برخوردار است. در این دوره (۱۲۸۵–۱۳۲۰ش) که از پر اُفت و خیزترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران به‌شمار می‌رود، حوادث مهمی روی داد؛ تحولاتی همچون: امضای فرمان مشروطیت، استبداد صغیر، گشایش نخستین پارلمان ایران، جنگ جهانی اول، مهاجرت اندیشمندان و سیاسیون ایرانی به عثمانی، کودتای رضاخان، خاموشی، انزوا و ترور روشنفکران (مانند [[محمدتقی بهار]]|بهار، عارف و عشقی)، فروپاشیِ حکومت قاجار و رسمیت یافتن حکومت پهلوی، و سرانجام، استبداد ۲۰ ساله رضاشاه. این حوادث، چشم پروین را بر روی بسیاری از مسائل سیاسی و اجتماعی گشود و حساسیت او را نسبت به آن‌ها برانگیخت.
پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «زن و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم زن و هم مرد می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت بانوان فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref> برخی معتقدند پروین در برهه‌‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده  و این مسأله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.<ref> [https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.]</ref>


==دیوان اشعار پروین==
=== درگذشت ===
مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل 5606 بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (209) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌و‌پاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را در بر گرفته است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>
[[پرونده:پروین3.jpg|200px|thumb|left|سنگ قبر پروین اعتصامی]]پروین در نیمه شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش بر اثر ابتلا به بیماری حصبه در [[تهران]] درگذشت. پیکر او را به قم منتقل کردند و در کنار پدرش، در جوار حرم فاطمه معصومه، به خاک سپردند. بر روی سنگ قبر این بانوی شاعر نیز، شعری را که خود برای سنگ مزارش سروده بود، حک کردند.<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh166 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام، بیت1.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|اینکه خاک سیهش بالین است|اختر چرخ ادب، پروین است}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}


==دوره شکوفایی شعر پروین==
بدین‌ترتیب، کارنامه زندگی بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی بسته شد. شاعری که محمد قزوینی او را ستود، و دهخدا وی را هم‌رتبه استادان قدیم نظم برشمرد و [[محمدتقی بهار|بهار]] نیز او را از نوادر و شایسته هزاران تمجید دانست.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۳.</ref> ۲۵ فروردین، هم‌زمان با زادروز این بانوی شاعر را به‌عنوان «روز بزرگداشت پروین اعتصامی» نام‌گذاری کرده‌اند.
بنابر نقل ادیبان، نخستین اشعار پروین در سن هفت سالگی سروده شده است. اوج اشعار وی مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی او بوده است. وی با تشویق پدر، متون ادبی ترجمه شده از زبان‌های دیگر را، به نظم پارسی می‌سرود. به عنوان نمونه دو شعر «گوهر‌واشک» و «دو قطره خون» او،  از متن ادبی ترجمه شده «قطرات سه گانه» اثر تریللو، سروده است. همچنین وی در همان سنین، آثار شاعران فاخری چون، ناصر‌خسرو، انوری، مولوی، و نظامی را مورد بررسی ادبی و اظهارنظر می‌کرد. اولین شعر او با عنوان «ای مرغک» در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. اشعاری مانند «گوهر‌و‌سنگ»، «اشک‌یتیم»، «کودک‌آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی‌و‌عمل» و «اندوه فقر» از دیگر آثار معروف او می‌توان نام برد. برخی دیوان اشعار پروین را به‌عنوان مهمترین اثر ادبی وی می‌شمارند. چاپ این دیوان در سال 1314ش، مورد توجه محافل ادبی و مردمی شد به‌طوری که این اثر ادبی فاخر، از سوی دستگاه حکومتی مورد تقدیر و اهدای نشان قرار گرفت.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.]</ref>


==ویژگی‌های شعر پروین==
== شخصیت و اندیشه پروین ==
برخی معتقدند، اشعار پروین سرشار از معانی بکر، فاخر و حکیمانه است. برخی از ویژگی‌های شعر پروین عبارت است از: 1. روان و آسان فهم 2. یکدست و یکنواختی 3. همدلی با مظلومان ۴. بیان مسائل اساسی اجتماعی 5. شعر سیاسی 6. عدم وجود شعر غنایی و تغزلی 7. عدم بیان حالات شخصی و روزمره‌گی 8.. تاثیرپذیری از اشعار شاعران گذشته 9. استفاده از مضمون مقالات ۱۰. استفاده از سبک مناظره، که ملک‌الشعرای بهار می‌گوید پروین احیا کننده سبک مناظره در شعر فارسی است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  عبدالحسین زرین‌کوب معتقد است شعرهای پروین از ویژگی اصالت برخوردار است.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.] </ref>
[[پرونده:پروین.jpg|300px|thumb|left|زادگاه پروین اعتصامی در تبریز]]
پروین از لحاظ شخصیت، انزواگرا بود؛ آن‌گونه که حتی بعد از شهرت، در سمت کتابداری دانشسرای عالی نیز دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از کار خود استعفا داد. هرچند در این سال، بیماریِ پدرش نیز شدت پیدا کرد و پروین ترجیح داد که در خانه به پرستاری از پدر بپردازد. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر پروین نهاد تا جایی که او را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh165 اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را در تعزیت پدر بزرگوار خود سروده‌ام، بیت1.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل|تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من}}
  {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
از سوی دیگر، پروین روحیه‌ای کاملاً ظلم‌ستیز داشت، تا آن‌جا که در سال ۱۳۱۵ش، وقتی برای دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دولت شاهنشاهی دعوت شد، آن را نپذیرفت. وی همچنین پیشنهاد رضاشاه برای تدریس ملکه و ولیعهد را نیز رد کرد، زیرا به ایستادگی در برابر ظلم پای‌بند بود و چنین باوری به وی اجازه حضور در چنین مکان‌هایی را نمی‌داد. پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را در همان زمان سرود.<ref>بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، 1391ش، ص22ـ23.</ref> وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: «ای رنجبر»، «تیره بخت» و «اشک یتیم».


==پروین از نگاه دیگران==
پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «[[زن]] و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم [[زن]] و هم [[مرد]] می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت [[بانوان]] فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref> برخی معتقدند پروین در برهه‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده و این مسئله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
بسیاری از ادیبان و شاعران معاصر، نسبت به اشعار پروین نگاه مثبت داشته و اظهار شگفتی نموده‌اند. از جمله ملک‌الشعرای بهار، علاقه وافری به شعر او داشته و در مقدمه دیوان اشعارش نگاشته است که دیوان پروین  «گلدسته‌‌ای از ازهار نوشکفته» است. قزوینی، شاعر و پژوهشگر ادبیات ایران معتقد است اشعار پروین هم‌تراز با قصاید ناصرخسرو است. وی پروین را «رابعه‌دهر» توصیف می‌کند. همچنین نویسنده کتاب «با چراغ‌و‌آینه»، پروین را به عنوان مستقل‌ترین شاعر دوره شعر فارسی پس از دوره مشروطه نام می‌برد و نیز معتقد است پروین از برجستگان شعر فارسی شمرده می‌شود که بسیاری از شاعران هم‌عصر و یا پس از او، از سبک شعری پروین تأثیر پذیرفته‌اند.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش] ؛ [https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.]</ref>


==افتخارات==
=== شخصیت‌های اثرگذار ===
پروین در سال 1315ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، تاریخ بازدید: 11 آذر 1401ش.] </ref> شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>
یوسف اعتصامی (پدر پروین) که پرورش‌یافتهٔ انقلاب مشروطیت بود، به عنوان چهره‌ای سیاسی، مترجم و روزنامه‌نگاری متجدد<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص 185-188.</ref> از مهم‌ترین واسطه‌های آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک به‌شمار می‌رفت.<ref>زرین‌کوب، «با کاروان حله»، ص365.</ref> محافل ادبیِ پدر پروین با دوستان ادیب و اندیشمند هم‌دوره‌اش مانند [[محمدتقی بهار|بهار]]، دهخدا، تقوی و افسر<ref>داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.</ref> که بی‌تردید از محتوایی عمیق و کم‌نظیر برخوردار بود، منجر به انس پروین با بسیاری از مسائل و موضوعات ادبی شد. آشنایی پروین با اندیشه‌های غربی، از جمله مسائل زنان<ref>اعتصامی، «زن و تاریخ»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ص۲۳–۲6.</ref> نیز تحت تأثیر دوران تحصیل وی در تهران بود.<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص136.</ref> بنا بر نقل، پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش مؤثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، مؤثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد.<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref> بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>


==درگذشت==
== شعر پروین ==
سرانجام پروین بر اثر بیماری شایع حصبه در سن سی‌و‌پنج سالگی در تهران درگذشت و پیکر او  در صحن حضرت فاطمه معصومه در قم در آرامگاه خانوادگی او در کنار پدرش به خاک سپرده شد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  بر روی سنگ‌قبر وی یکی از اشعارش، حک شده است که مطلع آن عبارت است از:
پروین، نخستین اشعار خود را در ۷ سالگی سروده است. برخی از زیباترین اشعار او نیز مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی وی است. پروین در همان کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به زبان فارسی، منظوم می‌ساخت. همین تمرین‌ها و تلاش‌ها سبب شد تا پروین با چگونگی چینش کلمات در کنار هم، وزن و سایر اصول شعر آشنا شود. برای مثال، پروین، به‌تأسی از شعر ترجمه‌شده «قطرات سه‌گانه» از تریللو توسط پدرش، دو شعر «گوهر و اشک» و «دو قطره خون» را سرود. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون [[ناصر خسرو]]، انوری، [[مولوی]] و نظامی گنجوی|نظامی اظهار نظر می‌کرد. اولین بار شعر «ای مرغک» پروین در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به «گوهر و سنگ»، «اشک یتیم»، «کودک آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی و عمل» و «اندوه فقر» اشاره کرد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
  {{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|سیر یک روز طعنه زد به پیاز|که تو مسکین چه‌قدر بدبویی}}
{{ب|گفت: از عیب خویش بی‌خبری|زان ره، از خلق عیب می‌جویی}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
او در پیِ چاپ نخستین سروده‌هایش در مجله بهار از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه [[محمدتقی بهار]] در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.<ref>نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.</ref>


اینکه خاک سیهش بالین است /    اختر چرخ ادب، پروین است.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بزدید: 5 آذر 1401ش.]</ref>
=== مضامین ===
مضامین و معنای عمدهٔ اشعار پروین، عشق و دلبستگی او به پدر، شوق بسیار به آموختن علم، روحیه ظلم‌ستیزی و ابراز همدردی و همدلی با محرومان را نشان می‌دهد. شعر پروین به‌جز مواردی اندک، از روایت‌های شخصی دور هستند. اشعار او از دیدگاه طرز بیان و مفاهیم، عمدتاً به‌صورت «سئوال و جواب» و «مناظره» است. بیش از ۷۰ نمونه مناظره در اشعار پروین دیده می‌شود که این مناظرات، نه‌تنها میان انسان و حیوان، بلکه گاهی میان دو شیء (مانند نخ و سوزن) رخ داده است.


==یادمان==
=== سبک شعری ===
در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌و‌پنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند.<ref> [https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «بیست‌و‌پنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: 20 اسفند 1389ش.]</ref> همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال 1387ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، 10 آذر 1401ش.]</ref>  
دیوان اشعار پروین، شامل ۶۰۶ شعر در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است که بیش‌تر، به‌دلیل داشتن «سبک شعری مناظره» در میان مردم به‌شهرت رسیده است. سبک و سیاق پروین همچون انوری بود و همین، شگفتی بسیاری از استادان از جمله تقوی را برمی‌انگیخت.
پس از سرکوب نهضت مشروطه، دو جریان شعر فارسی در ایران رواج یافت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد. خصیصه کلی جریان تلفیقی آن است که در آن، قالب‌های سنتی با افکار و اندیشه‌های تازه تلفیق شد و مسائل سیاسی- اجتماعیِ انسان امروز مورد توجه قرار گرفت. جریان تلفیقی درواقع صورت امروزی‌تر و متعالی‌تر سبک «بازگشت ادبی» است.<ref>آرین‌پور، «از نیما تا روزگار ما»، 1374ش، ص541.</ref> [[محمدتقی بهار]] معتقد است که پروین سبکی مستقل داشته است، سبکی که برآیندِ دو شیوه لفظی و معنوی شاعران خراسان (خاصه [[ناصرخسرو]]) و شیوه شاعران عراق و فارس (خاصه [[سعدی]]) است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص7ـ8.</ref> در نظمِ اشعارش از دیوان‌های قدیمی، آثار اروپایی، تخیل، تفکر و عواطف خویش بهره برده است. استفاده از تمثیل، مناظره، پندهای اخلاقی و عواطف انسانی، تجلی غم، درد و فقر، برکناری از هزل، هوس و مدح از ویژگی‌های شعر پروین است. اگرچه او را از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر ایران می‌توان شمرد، اما قطعه‌هایش به‌دلیل محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیش‌تری دارند.<ref>خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.</ref> بسیاری معتقدند پروین با استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی، خون و جان تازه‌ای به کلام و اندیشه شاعران مکتب خراسانی داده است.<ref>موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.</ref>
 
=== دیوان اشعار پروین ===
مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (۲۰۹) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref> ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref> برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌وپاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/پروین_اعتصامی?hilight=آیت+الله+یحیی+نوری «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref>
 
== افتخارات ==
پروین در سال ۱۳۱۵ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-پروین-اعتصامی «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.]</ref> شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
 
== یادمان ==
در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌وپنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-اسفند-روز-بزرگداشت-پروین-اعتصامی «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref> همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال ۱۳۸۷ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref>
جایزه ادبی پروین اعتصامی؛
جایزه ادبی پروین اعتصامی؛
در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه بانوان مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال 1393ش برگزار شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>  
در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه [[بانوان]] مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال ۱۳۹۳ش برگزار شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/پروین_اعتصامی «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.]</ref>
همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.<ref>[[پروین اعتصامی|«پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.]]</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
* «بیست‌و‌پنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1389ش.
== منابع ==
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
{{آغاز منابع}}
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، 11 آذر 1401ش.
* [[محمدتقی بهار|بهار]]، محمدتقی، «سنخ فکر دلالان استعمار»، تهران، روزنامه بهار (در پاسخ به بیانیهٔ کشاورزان)، شماره۸۵، آبان ۱۳۳۲ش.
* «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* [[محمدتقی بهار|بهار]]، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
* «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.
* «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «پروین اعتصامی»ف ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.  
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
[[رده: ویکی‌جنسیت]]
* آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
[[رده: کنشگران]]
* اعتصامی، ابوالفتح، تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
[[رده: زنان]]
* اعتصامی، پروین، «ای مرغک»، به‌تحقیق یوسف اعتصامی، تهران، بهار، ۱۳۲۱ش.
* اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
* بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
* خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
* عبداله‌زاده برزو، راحله، «بررسی تطبیقی مناظره دو قطره خون شعر پروین با مناظره رمان سه قطره خون تریللو»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، مقاله ۸، دوره ۶، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۲ش.
* موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
* میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ج۱، ۱۳۷۶ش.
* نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش. ص۹۸–۱۰۴.
{{پایان منابع}}
 
{{شخصیت‌های ادبیات فارسی}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۰۷

پروین اعتصامی؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی

پروین اعتصامی از جمله بانوان ایرانی است که زندگی پربار، شخصیت، اندیشه و نیز وجود معانی بلند در سروده‌هایش، او را از جایگاهی ممتاز در ادب فارسی برخوردار کرده است.

زندگی‌نامه

پروین (رخشنده) در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز به دنیا آمد. پدر او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و مادرش، اختر اعتصامی نام دارد.[۱] وی سال‌های نخست زندگی‌اش را در تبریز سپری کرد و زمانی‌که پدرش به‌عنوان نماینده مردم این شهر به مجلس دوم راه یافت، در ۱۲۹۱ش همراه خانوادهٔ خود، روانه تهران شد. پروین، تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران آغاز کرد و هم‌زمان ادب فارسی و عربی را نزد پدر خود و برخی از معلمان دیگر یادگرفت.[۲] از همان کودکی در محافل علمی که در منزل پدری با حضور بزرگانی همچون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد حضور داشت.[۳][۴] پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیه کرمانشاه بود، ازدواج کرد اما این پیوند چندان طولانی نبود و پس از ۴ ماه به جدایی انجامید. تنها واکنش پروین در برابر این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:[۵]

ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟جز سرزنش و بد سری خار چه دیدی؟

پروین همزمان با تحصیلات متوسطه به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی نیز آشنا شد. وی در تمام دوران تحصیل، از جمله دانش‌آموزان ممتاز بود و پس از پایان تحصیل، حدود ۲ سال، به تدریس ادبیات زبان انگلیسی و فارسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی‌اش، خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» قرائت کرد که مقایسه‌ای میان وضعیت ناهمگون زنان در غرب (اروپا) و شرق بود. در بخشی از این خطابه، پروین بیان می‌کند: «داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تعلیم و تربیت است. که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گستردهٔ معرفت مستفیض نماید. ایران، وطن عزیز ما که مفاخر و مآثر عظیمهٔ آن زینت‌افزای تاریخ جهان است. ایران که تمدن قدیمش، اروپای امروز را رهین منت و مدیون نعمت خویش دارد. ایران با عظمت و قوتی که قرن‌ها بر اقطار و ابحار عالم حکم‌روا بود، از مصائب و شداید شرق سهم وافر برده، اکنون دنبال گمگشتهٔ خود می‌دود… ایرانی باید ضعف و ملالت را از خود دور کرده، تند و چالاک این پرتگاه‌ها را عبور نماید. امیدواریم به‌همت دانشمندان و متفکرین، روح فضیلت در ملت ایجاد شود و با تربیت نسوان اصلاحات مهمهٔ اجتماعی در ایران فراهم گردد.»[۶]

تحولات سیاسی ـ اجتماعی در دوران زندگی پروین نیز از اهمیتی بسزا برخوردار است. در این دوره (۱۲۸۵–۱۳۲۰ش) که از پر اُفت و خیزترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران به‌شمار می‌رود، حوادث مهمی روی داد؛ تحولاتی همچون: امضای فرمان مشروطیت، استبداد صغیر، گشایش نخستین پارلمان ایران، جنگ جهانی اول، مهاجرت اندیشمندان و سیاسیون ایرانی به عثمانی، کودتای رضاخان، خاموشی، انزوا و ترور روشنفکران (مانند محمدتقی بهار|بهار، عارف و عشقی)، فروپاشیِ حکومت قاجار و رسمیت یافتن حکومت پهلوی، و سرانجام، استبداد ۲۰ ساله رضاشاه. این حوادث، چشم پروین را بر روی بسیاری از مسائل سیاسی و اجتماعی گشود و حساسیت او را نسبت به آن‌ها برانگیخت.

درگذشت

پرونده:پروین3.jpg
سنگ قبر پروین اعتصامی

پروین در نیمه شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش بر اثر ابتلا به بیماری حصبه در تهران درگذشت. پیکر او را به قم منتقل کردند و در کنار پدرش، در جوار حرم فاطمه معصومه، به خاک سپردند. بر روی سنگ قبر این بانوی شاعر نیز، شعری را که خود برای سنگ مزارش سروده بود، حک کردند.[۷]

اینکه خاک سیهش بالین استاختر چرخ ادب، پروین است


بدین‌ترتیب، کارنامه زندگی بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی بسته شد. شاعری که محمد قزوینی او را ستود، و دهخدا وی را هم‌رتبه استادان قدیم نظم برشمرد و بهار نیز او را از نوادر و شایسته هزاران تمجید دانست.[۸] ۲۵ فروردین، هم‌زمان با زادروز این بانوی شاعر را به‌عنوان «روز بزرگداشت پروین اعتصامی» نام‌گذاری کرده‌اند.

شخصیت و اندیشه پروین

پرونده:پروین.jpg
زادگاه پروین اعتصامی در تبریز

پروین از لحاظ شخصیت، انزواگرا بود؛ آن‌گونه که حتی بعد از شهرت، در سمت کتابداری دانشسرای عالی نیز دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از کار خود استعفا داد. هرچند در این سال، بیماریِ پدرش نیز شدت پیدا کرد و پروین ترجیح داد که در خانه به پرستاری از پدر بپردازد. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر پروین نهاد تا جایی که او را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:[۹]

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجلتیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من

از سوی دیگر، پروین روحیه‌ای کاملاً ظلم‌ستیز داشت، تا آن‌جا که در سال ۱۳۱۵ش، وقتی برای دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دولت شاهنشاهی دعوت شد، آن را نپذیرفت. وی همچنین پیشنهاد رضاشاه برای تدریس ملکه و ولیعهد را نیز رد کرد، زیرا به ایستادگی در برابر ظلم پای‌بند بود و چنین باوری به وی اجازه حضور در چنین مکان‌هایی را نمی‌داد. پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را در همان زمان سرود.[۱۰] وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: «ای رنجبر»، «تیره بخت» و «اشک یتیم».

پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «زن و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم زن و هم مرد می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت بانوان فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد.[۱۱] برخی معتقدند پروین در برهه‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده و این مسئله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.[۱۲]

شخصیت‌های اثرگذار

یوسف اعتصامی (پدر پروین) که پرورش‌یافتهٔ انقلاب مشروطیت بود، به عنوان چهره‌ای سیاسی، مترجم و روزنامه‌نگاری متجدد[۱۳] از مهم‌ترین واسطه‌های آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک به‌شمار می‌رفت.[۱۴] محافل ادبیِ پدر پروین با دوستان ادیب و اندیشمند هم‌دوره‌اش مانند بهار، دهخدا، تقوی و افسر[۱۵] که بی‌تردید از محتوایی عمیق و کم‌نظیر برخوردار بود، منجر به انس پروین با بسیاری از مسائل و موضوعات ادبی شد. آشنایی پروین با اندیشه‌های غربی، از جمله مسائل زنان[۱۶] نیز تحت تأثیر دوران تحصیل وی در تهران بود.[۱۷] بنا بر نقل، پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش مؤثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، مؤثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد.[۱۸] بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.[۱۹]

شعر پروین

پروین، نخستین اشعار خود را در ۷ سالگی سروده است. برخی از زیباترین اشعار او نیز مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی وی است. پروین در همان کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به زبان فارسی، منظوم می‌ساخت. همین تمرین‌ها و تلاش‌ها سبب شد تا پروین با چگونگی چینش کلمات در کنار هم، وزن و سایر اصول شعر آشنا شود. برای مثال، پروین، به‌تأسی از شعر ترجمه‌شده «قطرات سه‌گانه» از تریللو توسط پدرش، دو شعر «گوهر و اشک» و «دو قطره خون» را سرود. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون ناصر خسرو، انوری، مولوی و نظامی گنجوی|نظامی اظهار نظر می‌کرد. اولین بار شعر «ای مرغک» پروین در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به «گوهر و سنگ»، «اشک یتیم»، «کودک آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی و عمل» و «اندوه فقر» اشاره کرد.[۲۰]

سیر یک روز طعنه زد به پیازکه تو مسکین چه‌قدر بدبویی
گفت: از عیب خویش بی‌خبریزان ره، از خلق عیب می‌جویی

او در پیِ چاپ نخستین سروده‌هایش در مجله بهار از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه محمدتقی بهار در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.[۲۱]

مضامین

مضامین و معنای عمدهٔ اشعار پروین، عشق و دلبستگی او به پدر، شوق بسیار به آموختن علم، روحیه ظلم‌ستیزی و ابراز همدردی و همدلی با محرومان را نشان می‌دهد. شعر پروین به‌جز مواردی اندک، از روایت‌های شخصی دور هستند. اشعار او از دیدگاه طرز بیان و مفاهیم، عمدتاً به‌صورت «سئوال و جواب» و «مناظره» است. بیش از ۷۰ نمونه مناظره در اشعار پروین دیده می‌شود که این مناظرات، نه‌تنها میان انسان و حیوان، بلکه گاهی میان دو شیء (مانند نخ و سوزن) رخ داده است.

سبک شعری

دیوان اشعار پروین، شامل ۶۰۶ شعر در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است که بیش‌تر، به‌دلیل داشتن «سبک شعری مناظره» در میان مردم به‌شهرت رسیده است. سبک و سیاق پروین همچون انوری بود و همین، شگفتی بسیاری از استادان از جمله تقوی را برمی‌انگیخت. پس از سرکوب نهضت مشروطه، دو جریان شعر فارسی در ایران رواج یافت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد. خصیصه کلی جریان تلفیقی آن است که در آن، قالب‌های سنتی با افکار و اندیشه‌های تازه تلفیق شد و مسائل سیاسی- اجتماعیِ انسان امروز مورد توجه قرار گرفت. جریان تلفیقی درواقع صورت امروزی‌تر و متعالی‌تر سبک «بازگشت ادبی» است.[۲۲] محمدتقی بهار معتقد است که پروین سبکی مستقل داشته است، سبکی که برآیندِ دو شیوه لفظی و معنوی شاعران خراسان (خاصه ناصرخسرو) و شیوه شاعران عراق و فارس (خاصه سعدی) است.[۲۳] در نظمِ اشعارش از دیوان‌های قدیمی، آثار اروپایی، تخیل، تفکر و عواطف خویش بهره برده است. استفاده از تمثیل، مناظره، پندهای اخلاقی و عواطف انسانی، تجلی غم، درد و فقر، برکناری از هزل، هوس و مدح از ویژگی‌های شعر پروین است. اگرچه او را از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر ایران می‌توان شمرد، اما قطعه‌هایش به‌دلیل محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیش‌تری دارند.[۲۴] بسیاری معتقدند پروین با استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی، خون و جان تازه‌ای به کلام و اندیشه شاعران مکتب خراسانی داده است.[۲۵]

دیوان اشعار پروین

مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (۲۰۹) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.[۲۶] ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد.[۲۷] برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌وپاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.[۲۸]

افتخارات

پروین در سال ۱۳۱۵ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است.[۲۹] شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.[۳۰]

یادمان

در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌وپنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند.[۳۱] همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال ۱۳۸۷ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد.[۳۲] جایزه ادبی پروین اعتصامی؛ در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه بانوان مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال ۱۳۹۳ش برگزار شد.[۳۳] همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.[۳۴]

پانویس

  1. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  2. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۲–۱۳.
  3. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  4. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، .
  5. ↑ اعتصامی، تاریخچه زندگانی پروین، 1355ش، ص7.
  6. ↑ بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ص18ـ19.
  7. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را برای سنگ مزار خودم سروده‌ام، بیت1.
  8. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص۱۳.
  9. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، این قطعه را در تعزیت پدر بزرگوار خود سروده‌ام، بیت1.
  10. ↑ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، 1391ش، ص22ـ23.
  11. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.
  12. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.
  13. ↑ میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص 185-188.
  14. ↑ زرین‌کوب، «با کاروان حله»، ص365.
  15. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  16. ↑ اعتصامی، «زن و تاریخ»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، ص۲۳–۲6.
  17. ↑ میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، ص136.
  18. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.
  19. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  20. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.
  21. ↑ نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.
  22. ↑ آرین‌پور، «از نیما تا روزگار ما»، 1374ش، ص541.
  23. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، ص7ـ8.
  24. ↑ خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.
  25. ↑ موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.
  26. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.
  27. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  28. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.
  29. ↑ «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.
  30. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  31. ↑ «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.
  32. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.
  33. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.
  34. ↑ «پروین اعتصامی»، ویکی‌پدیا.

منابع

  • بهار، محمدتقی، «سنخ فکر دلالان استعمار»، تهران، روزنامه بهار (در پاسخ به بیانیهٔ کشاورزان)، شماره۸۵، آبان ۱۳۳۲ش.
  • بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
  • آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
  • اعتصامی، ابوالفتح، تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
  • اعتصامی، پروین، «ای مرغک»، به‌تحقیق یوسف اعتصامی، تهران، بهار، ۱۳۲۱ش.
  • اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
  • بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
  • خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
  • داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
  • عبداله‌زاده برزو، راحله، «بررسی تطبیقی مناظره دو قطره خون شعر پروین با مناظره رمان سه قطره خون تریللو»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، مقاله ۸، دوره ۶، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۲ش.
  • موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
  • میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ج۱، ۱۳۷۶ش.
  • نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش. ص۹۸–۱۰۴.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=50995»