پرش به محتوا

پروین اعتصامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Iranbot (بحث | مشارکت‌ها)
ربات‌ها
۸۲۱ ویرایش‌ها
حذف رده‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''پروین اعتصامی'''</big>؛ برجسته‌ترین [[زن]] شاعر در ادبیات شعری ایران.
{{درشت|'''پروین اعتصامی'''}}؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی ملقب به اختر شعر ادب.


پروین اعتصامی از جمله شاعران [[زن]] ایرانی است که شخصیت، اندیشه و سرودهای فاخرش، او را در ادبیات شعری ایران نامدار کرده است.
پروین اعتصامی که در ۱۲۸۵ در تبریز چشم به جهان گشود، با دیوانی سرشار از حکمت، عدالت‌خواهی و عاطفه، نام خود را در تاریخ ادب فارسی جاودانه کرد. او از کودکی با قالب‌های کلاسیک شعر آشنا شد و با سرودن مناظره‌های نغز میان انسان و حیوان یا اشیا، سبکی بدیع و تأثیرگذار پدید آورد. روحیهٔ ظلم‌ستیز او نه‌تنها در اشعارش، که در نپذیرفتن مدال دولتی و پیشنهاد تدریس در دربار نیز تجلی یافت. دیوانش با ۵۶۰۶ بیت، که [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرا بهار]] بر آن مقدمه نوشت، آیینهٔ تمام‌نمای رنج محرومان، نکوهش بی‌عدالتی و ستایش علم و اخلاق است. پروین اعتصامی از برجسته‌ترین شاعران زن ایران و از مفاخر ادبیات معاصر فارسی است و روز [[۲۵ اسفند]] به‌عنوان [[روز بزرگداشت پروین اعتصامی]] نام‌گذاری شده و [[جایزه ادبی پروین اعتصامی|جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی]]، هدیه‌ای است به بانوانی که در مسیر اعتلای فرهنگ و ادب فارسی گام برمی‌دارند.
==زندگی‌نامه==
رخشنده اعتصامی معروف به پروین اعتصامی در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش، در شهر تبریز به دنیا آمد. پدر او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و مادرش، اختر اعتصامی نام دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>  پروین دوران کودکی اول را در تبریز گذراند و بخشی از آن را به‌جهت شرایط کار پدرش به عنوان نماینده مجلس، در تهران سپری کرد. وی دوران تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران گذراند و همزمان زبان فارسی، عربی و انگلیسی را نزد پدرش و برخی معلمان دیگر آموخت. او همچنین در محافل ادبی که با حضور ادیبانی چون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر در منزل پدرش برگزار می‌شد، نهایت بهره ادبی و فرهنگی را می‌برد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، .]</ref>  بنا بر گفته پژوهشگران، پروین در سال ۱۳۱۳ش با پسرعمویش، فضل‌الله اعتصامی که رئیس نظمیه کرمانشاه بود، [[ازدواج]] کرد. اما این [[ازدواج]] چندان دوام نداشت و بعد از چهار ماه‌و‌نیم زندگی مشترک، آنها از هم جدا شدند.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا.]</ref>


==خانواده‌گرایی==
== زندگی‌نامه ==
بنا بر نقل، پروین در خانواده‌‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش موثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه‌ و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، موثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد.<ref> [https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref>   بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
پروین (رخشنده) اعتصامی در [[۲۵ اسفند]] ۱۲۸۵ش در تبریز زاده شد.<ref>اعتصامی، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، 1333ش، ص۶.</ref> پدرش، یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، نویسنده و مترجم برجسته و مادرش، اختر اعتصامی، از خانواده‌های فرهنگی آن دوره بودند.<ref>چاوش اکبری، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، 1378ش، ص۴۲۲.</ref> او سال‌های نخست زندگی را در [[تبریز]] سپری کرد و در ۱۲۹۱ش، هم‌زمان با راه‌یابی پدرش به [[مجلس شورای ملی]] به‌عنوان نمایندهٔ تبریز، همراه [[خانواده]] به تهران مهاجرت کرد. پروین تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس آمریکایی تهران آغاز کرد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/229408/پروین-اعتصامی دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و همزمان، ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر و برخی معلمان دیگر آموخت.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۲–۱۳.</ref>


==شخصیت و اندیشه پروین==
پروین از کودکی در محافل علمی منزل پدری، که با حضور شخصیت‌هایی چون [[ملک‌الشعرا بهار]]، [[علی‌اکبر دهخدا]]، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد، حضور داشت و از همین مجالس، با مفاهیم عمیق ادبی و اجتماعی آشنا شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/184224/شعر-غیر-شخصی-پروین-اعتصامی داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.]</ref> او در [[تیر (ماه)|تیر]] ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیهٔ کرمانشاه بود [[ازدواج]] کرد، اما این پیوند تنها چند ماه دوام یافت. برخی علت این [[طلاق|جدایی]] را ناسازگاری اخلاق نظامی همسرش با روح لطیف و آزاد پروین دانسته‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/229408/پروین-اعتصامی دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> تنها واکنش او به این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:<ref>اعتصامی، «تاریخچه زندگانی پروین»، 1355ش، ص7.</ref>{{آغاز نستعلیق}}{{شعر|نستعلیق}}{{شعر جدید|متن=ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟ \\ جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟}}{{پایان شعر}}{{پایان نستعلیق}}
پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «[[زن]] و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم [[زن]] و هم [[مرد]] می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت [[بانوان]] فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا.]</ref> برخی معتقدند پروین در برهه‌‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده  و این مسأله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.<ref> [https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>


==دیوان اشعار پروین==
او همزمان با تحصیلات متوسطه، به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی آشنا شد. پروین در تمام دوران تحصیل، از دانش‌آموزان ممتاز بود و پس‌از پایان تحصیل، حدود دو سال به تدریس ادبیات فارسی و انگلیسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی خود، خطابه‌ای با عنوان زن و تاریخ، قرائت کرد که در آن، به مقایسهٔ وضعیت زنان در شرق و غرب پرداخت و بر نقش تعلیم و تربیت در بهبود جایگاه زنان تأکید کرد.<ref>بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص18ـ19.</ref>
مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل 5606 بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (209) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref>  ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>  برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌و‌پاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را در بر گرفته است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref>


==دوره شکوفایی شعر پروین==
== شخصیت و اندیشه ==
بنابر نقل ادیبان، نخستین اشعار پروین در سن هفت سالگی سروده شده است. اوج اشعار وی مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی او بوده است. وی با تشویق پدر، متون ادبی ترجمه شده از زبان‌های دیگر را، به نظم پارسی می‌سرود. به عنوان نمونه دو شعر «گوهر‌واشک» و «دو قطره خون» او،  از متن ادبی ترجمه شده «قطرات سه گانه» اثر تریللو، سروده است. همچنین وی در همان سنین، آثار شاعران فاخری چون، ناصر‌خسرو، انوری، مولوی، و نظامی را مورد بررسی ادبی و اظهارنظر می‌کرد. اولین شعر او با عنوان «ای مرغک» در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. اشعاری مانند «گوهر‌و‌سنگ»، «اشک‌یتیم»، «کودک‌آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی‌و‌عمل» و «اندوه فقر» از دیگر آثار معروف او می‌توان نام برد. برخی دیوان اشعار پروین را به‌عنوان مهمترین اثر ادبی وی می‌شمارند. چاپ این دیوان در سال 1314ش، مورد توجه محافل ادبی و مردمی شد به‌طوری که این اثر ادبی فاخر، از سوی دستگاه حکومتی مورد تقدیر و اهدای نشان قرار گرفت.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
پروین اعتصامی شخصیتی انزواگرا و ظلم‌ستیز داشت. او حتی پس‌از شهرت، در سِمَت کتابداری دانشسرای عالی دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از این کار استعفا داد. در همان سال، بیماری پدرش شدت یافت و پروین ترجیح داد در خانه از او پرستاری کند. مرگ [[پدر]]، تأثیری عمیق بر او گذاشت و وی را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh165 اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 165، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}{{شعر|نستعلیق}}{{شعر جدید|متن=پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل \\ تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من}}{{پایان شعر}}{{پایان نستعلیق}}


==ویژگی‌های شعر پروین==
پروین در سال ۱۳۱۵ش، از پذیرش مدال درجهٔ سه لیاقت از سوی دولت [[رضاشاه]] خودداری کرد و همچنین پیشنهاد تدریس به ملکه و ولیعهد را نپذیرفت. او در همان دوره، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود که روحیهٔ ضداستبدادی او را نشان می‌داد.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-پروین-اعتصامی «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.]</ref> وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: ای رنجبر، تیره‌بخت و اشک یتیم.<ref>بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص22ـ23.</ref>
برخی معتقدند، اشعار پروین سرشار از معانی بکر، فاخر و حکیمانه است. برخی از ویژگی‌های شعر پروین عبارت است از: 1. روان و آسان فهم 2. یکدست و یکنواختی 3. همدلی با مظلومان ۴. بیان مسائل اساسی اجتماعی 5. شعر سیاسی 6. عدم وجود شعر غنایی و تغزلی 7. عدم بیان حالات شخصی و روزمره‌گی 8.. تاثیرپذیری از اشعار شاعران گذشته 9. استفاده از مضمون مقالات ۱۰. استفاده از سبک مناظره، که ملک‌الشعرای بهار می‌گوید پروین احیا کننده سبک مناظره در شعر فارسی است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref> عبدالحسین زرین‌کوب معتقد است شعرهای پروین از ویژگی اصالت برخوردار است.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا.] </ref>


==پروین از نگاه دیگران==
== شعر و سبک ==
بسیاری از ادیبان و شاعران معاصر، نسبت به اشعار پروین نگاه مثبت داشته و اظهار شگفتی نموده‌اند. از جمله ملک‌الشعرای بهار، علاقه وافری به شعر او داشته و در مقدمه دیوان اشعارش نگاشته است که دیوان پروین  «گلدسته‌‌ای از ازهار نوشکفته» است. قزوینی، شاعر و پژوهشگر ادبیات ایران معتقد است اشعار پروین هم‌تراز با قصاید ناصرخسرو است. وی پروین را «رابعه‌دهر» توصیف می‌کند. همچنین نویسنده کتاب «با چراغ‌و‌آینه»، پروین را به عنوان مستقل‌ترین شاعر دوره شعر فارسی پس از دوره مشروطه نام می‌برد و نیز معتقد است پروین از برجستگان شعر فارسی شمرده می‌شود که بسیاری از شاعران هم‌عصر و یا پس از او، از سبک شعری پروین تأثیر پذیرفته‌اند.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا. ؛ «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
پروین، نخستین اشعار خود را در هفت سالگی سرود و برخی از زیباترین اشعار او متعلق به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی است. او در کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به فارسی منظوم می‌کرد. این تمرین‌ها، او را با وزن و اصول شعر آشنا ساخت. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون [[ناصر خسرو]]، انوری، [[مولوی]] و نظامی گنجوی اظهارنظر می‌کرد. اولین‌بار، شعر ای مرغک پروین در ۱۴ سالگی، در مجلهٔ بهار به چاپ رسید و پس‌از آن، از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. چاپ دیوان پروین با مقدمه [[محمدتقی بهار]] در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم مورد استقبال قرار گرفت. سعید نفیسی نیز به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/282504/پروین-اعتصامی نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.]</ref>


==افتخارات==
مضامین اصلی اشعار پروین عبارتند از: عشق به پدر، شوق به علم‌آموزی، ظلم‌ستیزی، همدردی با محرومان و نقد بی‌عدالتی. از دیگر آثار او می‌توان به گوهر و سنگ، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/282504/پروین-اعتصامی نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص104.]</ref>
پروین در سال 1315ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.] </ref> شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>


==درگذشت==
=== ویژگی‌های سبکی ===
سرانجام پروین بر اثر بیماری شایع حصبه در سن سی‌و‌پنج سالگی در تهران درگذشت و پیکر او در صحن حضرت فاطمه معصومه در قم در آرامگاه خانوادگی او در کنار پدرش به خاک سپرده شد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C?hilight=%D8%A2%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C+%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی فقه.]</ref> بر روی سنگ‌قبر وی یکی از اشعارش، حک شده است که مطلع آن عبارت است از:
دیوان اشعار پروین اعتصامی شامل ۶۰۶ قطعه در قالب‌های [[مثنوی]]، قطعه و قصیده است. بیشتر اشعار او به‌دلیل سبک مناظره‌ای شهرت یافته‌اند. پروین در این مناظرات، گفت‌وگوهایی میان انسان و حیوان یا حتی اشیا مانند نخ و [[سوزن]] طراحی کرده است. پس‌از سرکوب مشروطه، دو جریان اصلی شعر فارسی شکل گرفت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد که در آن، قالب‌های سنتی با اندیشه‌های نوین و مسائل سیاسی اجتماعی روز تلفیق شده است.<ref>آرین‌پور، از نیما تا روزگار ما، 1374ش، ص541.</ref> ملک‌الشعرا بهار معتقد است، پروین سبکی مستقل داشته؛ سبکی که آمیزه‌ای از دو شیوهٔ شاعران خراسانی به‌ویژه [[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] و شاعران عراق و فارس به‌ویژه [[سعدی]] است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص7ـ8.</ref> از ویژگی‌های بارز شعر پروین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* استفاده از تمثیل، مناظره و پندهای اخلاقی؛
* تجلی غم، درد و رنج محرومان؛
* پرهیز از هزل، هوس و مدح؛
* بهره‌گیری از تخیل، تفکر و عواطف انسانی؛
* استفاده از اسطوره‌ها، [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌ها]] و تمثیل‌های قومی.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/23165/نقد-و-تحلیل-درس-مست-و-هشیار-فارسی-۳-با-توجه-به-عنوان-اثر احمدیان، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.]</ref>


اینکه خاک سیهش بالین است /    اختر چرخ ادب، پروین است.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C&oldid=5480&mobileaction=toggle_view_desktop «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی.]</ref>
اگرچه پروین از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر به‌شمار می‌آید، اما قطعه‌های او از حیث محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیشتری دارند.<ref>خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.</ref> بسیاری معتقدند پروین با استفاده از تمثیل‌های بومی و اسطوره‌های ایرانی، جان تازه‌ای به کلام و اندیشهٔ شاعران مکتب خراسانی بخشیده است.<ref>موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.</ref>


==یادمان==
== دیوان اشعار ==
در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌و‌پنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند.<ref> [https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «بیست‌و‌پنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref>  همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال 1387ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا.]</ref>  
مهم‌ترین و تنها اثر ادبی پروین، دیوان اشعار او است که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش توسط انتشارات مجلس شورای ملی به چاپ رسید. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی و قصیده و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/354272/جایگاه-پروین-اعتصامی-در-شعر-فارسی مؤید، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، ۱۳۶۷ش، ص۲۱۶.]</ref> ملک‌الشعرای بهار بر این دیوان مقدمه‌ای نگاشته و آن را ستوده است. برخی معتقدند سبک مناظره و پرسش‌وپاسخ در دیوان او وجه غالبی دارد به‌طوری‌که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.<ref>[https://www.ketabrah.ir/author/2695-پروین-اعتصامی «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.]</ref>
جایزه ادبی پروین اعتصامی؛
در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه [[بانوان]] مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال 1393ش برگزار شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی شیعه.]</ref>
همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%85%DB%8C «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا.]</ref>


==پانویس==
== شخصیت‌های اثرگذار در زندگی پروین ==
یوسف اعتصامی، پدر پروین، از چهره‌های تأثیرگذار مشروطه، مترجم و روزنامه‌نگری متجدد بود<ref>میرانصاری، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، 1376ش، ج1، ص 185-188.</ref> که مهم‌ترین نقش را در آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک ایفا کرد.<ref>زرین‌کوب، با کاروان حله، 1374ش، ص365.</ref> محافل ادبی منزل پدری، با حضور اندیشمندانی همچون بهار، [[علی‌اکبر دهخدا|دهخدا]]، تقوی و افسر، زمینه‌ساز انس پروین با مسائل ادبی و اجتماعی شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/184224/شعر-غیر-شخصی-پروین-اعتصامی داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.]</ref> آشنایی او با اندیشه‌های غربی، به‌ویژه در زمینهٔ مسائل زنان، تحت‌تأثیر دوران تحصیل در تهران شکل گرفت.<ref>میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، 1376ش، ص136.</ref> مادرش نیز بانویی مدبر، صبور و خانه‌دار بود و در رشد احساسات شاعرانهٔ پروین نقش داشت و مشوق او در سرودن شعر بود.<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref>
 
== دیدگاه‌ها دربارهٔ پروین اعتصامی ==
پروین اعتصامی میان بزرگ‌ترین شاعران ایران جایگاهی ویژه دارد:
* [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]]، دیوان او را گلدسته‌ای از ازهار نوشکفته خواند و بر آن مقدمه نوشت. وی پروین را از نوادر روزگار و شایستهٔ هزاران تمجید معرفی کرده است.<ref>بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۳.</ref>
* محمد قزوینی قصاید او را هم‌تراز [[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] دانست و او را رابعهٔ دهر نامید.
* [[محمدرضا شفیعی کدکنی]] نیز او را مستقل‌ترین شاعر دورهٔ پس‌از مشروطیت معرفی کرد و حضور او را یکی از بزرگ‌ترین وقایع ادبی در تاریخ شعر فارسی برشمرد که بر بسیاری از شاعران پس‌از خود تأثیر نهاد.
* [[محمدعلی اسلامی ندوشن]] او را بزرگ‌ترین شاعر زن در ادب فارسی می‌شمارد.
* نادر نادرپور وی را نخستین زن ایرانی می‌داند که به معنای واقعی کلمه شاعر بوده است.
* ندیمی از او به‌عنوان بزرگ‌ترین شاعرهٔ سبک کلاسیک در [[زبان فارسی]] یاد می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/229408/پروین-اعتصامی دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
* [[محمد معین]] دربارهٔ پروین اعتصامی چنین گفته است: «اندیشه‌های پروین نو و سرشار از نکات اجتماعی، اخلاقی و انتقادی است؛ تمثیل‌های لطیف، اندرزهای حکیمانه و تأملات عمیق او، هر خواننده‌ای را به شگفتی وامی‌دارد. او در بیشتر آثار خود همچون مادری مهربان با فرزندان خویش سخن می‌گوید؛ واقع‌بینی‌اش موجب شده است که تلخی‌های زندگی را نیک درک کند و به‌درستی به مخاطب عرضه کند.»<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref>
 
== یادمان‌ها ==
* روز ۲۵ اسفند، سالروز تولد پروین، به‌عنوان [[روز بزرگداشت پروین اعتصامی]] در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.<ref>[https://aftabnews.ir/fa/news/123077/25-اسفند-روز-بزرگداشت-پروین-اعتصامی «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.]</ref>
* در سال ۱۳۸۷ش، به مناسبت صدمین سالگرد تولد او، بزرگداشت‌هایی در تاشکند و بیشکک برگزار شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/970274/بزرگداشت-پروین-اعتصامی-در-قرقیزستان-برگزار-می-شود «بزرگداشت پروین اعتصامی در قرقیزستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[جایزه ادبی پروین اعتصامی|جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی]] از سال ۱۳۸۶ش به بانوان اهل قلم اعطا می‌شود. این جایزه با هدف پاسداشت مقام شاعر نامدار ایران، پروین اعتصامی و نیز شکوفایی استعدادهای ادبی بانوان، گسترش زبان فارسی در سطح بین‌الملل، ایجاد پیوندهای ادبی میان ملل به‌ویژه در جهان اسلام و معرفی و تقدیر از زنان دانش‌ور و ادیب در عرصهٔ ادب فارسی تأسیس شده است.<ref>[http://old.alef.ir/vdcgtw9xuak9wz4.rpra.html?233047 «فراخوان دوره جدید جایزه ادبی جلال آل‌احمد و جایزه ادبی پروین اعتصامی»، پایگاه خبری تحلیلی الف.]</ref>
* منزل پدری پروین اعتصامی در تبریز در تاریخ [[۲۸ اسفند]] ۱۳۸۵ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسید. این خانه به [[موزه]] تبدیل شده و مجسمه‌ای از پروین در آن نصب است.<ref>[https://haftonim.com/زندگینامه-پروین-اعتصامی/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم.]</ref>
 
== درگذشت ==
پروین اعتصامی در نیمه‌شب [[۱۶ فروردین]] ۱۳۲۰ش، بر اثر بیماری حصبه، در [[تهران]] درگذشت. پیکر او به [[قم]] منتقل شد و در کنار پدرش، در جوار [[حضرت معصومه#حرم فاطمه معصومه|حرم حضرت فاطمه معصومه]]، به خاک سپرده شد.<ref>[https://parvaresheafkar.com/biography/parvin-etesami-poet/ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.]</ref> بر سنگ قبر او، شعری که خود برای مزارش سروده بود، حک شده است:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh166 اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 166، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}{{شعر|نستعلیق}}{{شعر جدید|متن= این که خاک سیهش بالین است \\ اختر چرخ ادب، پروین است}}{{پایان شعر}}{{پایان نستعلیق}}
=== حاشیه‌های پس از مرگ ===
پس‌از درگذشت پروین، دولت رضاشاه هیچ گونه مراسم رسمی یا بزرگداشتی برای وی برگزار نکرد. همچنین مدیر [[کانون بانوان]] که تنها نهاد رسمی مرتبط با زنان در آن دوره بود، از برگزاری مجلس یادبود برای پروین در آن نهاد خودداری کرد. این بی‌توجهی رسمی، در تضاد با جایگاه ادبیِ شناخته‌شدهٔ پروین، فاصلهٔ او با دستگاه قدرت را نشان می‌داد.
 
در [[۱۸ فروردین]] ۱۳۲۰ش، فرمانداری قم در پاسخ به تلگراف رمز وزارت کشور با موضوع حمل جنازه دختر اعتصام‌الملک، پاسخی محرمانه ارسال کرد که محتوای آن تلویحاً نشان‌دهندهٔ حساسیت دستگاه امنیتی دولت نسبت به پروین و خانوادهٔ او بوده است. برخی معتقدند، این سند تاریخی، مؤید آن است که پروین نه‌تنها مورد توجه ویژهٔ دولت نبود، بلکه تحت نظارت و مراقبت نیز قرار داشته است. پس‌از درگذشت رضاشاه و تغییر فضای سیاسی کشور، دوستان و علاقه‌مندان پروین اعتصامی در [[فروردین]] ۱۳۲۱ش، نخستین سالگرد درگذشت او را با برپایی مجلس یادبودی گرامی داشتند. در این مراسم، که در واقع نخستین بزرگداشت رسمی برای وی محسوب می‌شد، حاضران با سرودن اشعار و بیان خاطرات، به سکوت و بی‌اعتنایی دولت پهلوی در قبال این شاعر برجسته در دوران حیات و حتی پس‌از مرگش واکنش نشان دادند و بر لزوم به‌رسمیت‌شناسی جایگاه ادبی پروین تأکید کردند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-جی-پلاس-70/1503680-پروین-اعتصامی-که-بود-چرا-وی-دعوت-رضاشاه-را-نپذیرفت-ویژگی-شعر-او-چه-بود «پروین اعتصامی که بود؟ چرا وی دعوت رضاشاه را نپذیرفت؟ ویژگی شعر او چه بود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.]</ref>
 
== نمونه‌ای از اشعار ==
شعر مست و هشیار<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh142 اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 142، وب‌سایت گنجور.]</ref> از اشعار معروف پروین اعتصامی است. این قطعه یک مناظرهٔ تعلیمی است که در آن، محتسب (مأمور اجرای احکام دین) با مستی روبرو می‌شود و در خلال گفت‌وگویی طنزآمیز، فساد و ریاکاری جامعه به سخره گرفته می‌شود. نکتهٔ اصلی این مناظره، هشیاریِ درونیِ مست در برابر ظاهرِ خشک و متعصبِ محتسب است.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/23165/نقد-و-تحلیل-درس-مست-و-هشیار-فارسی-۳-با-توجه-به-عنوان-اثر احمدیان، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.]</ref>
{{شعر جدید|متن=محتسب، مستی به ره دید و گریبانش گرفت \\ مست گفت: ای دوست! این پیراهن است، افسار نیست!
گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی \\ گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست
گفت: می‌باید تو را تا خانهٔ قاضی برم \\ گفت: رو صبح آی، قاضی نیمه‌شب بیدار نیست
گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم \\ گفت: والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟
گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب \\ گفت: مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست
گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهان \\ گفت: کار شرع، کار درهم و دینار نیست
گفت: از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم \\ گفت: پوسیده‌ست، جز نقشی ز پود و تار نیست
گفت: آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه \\ گفت: در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست
گفت: می بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی \\ گفت: ای بیهوده‌گو، حرف کم و بسیار نیست
گفت: باید حد زند هشیار مردم، مست را \\ گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست}}
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
* «بیست‌و‌پنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: 25 اسفند 1389ش.
== منابع ==
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
{{آغاز منابع}}
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، 11 آذر 1401ش.
* آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
* «پروین اعتصامی»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* احمدیان، مرضیه، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۸ش.
* «پروین اعتصامی»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 5 آذر 1401ش.
* اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
* «پروین اعتصامی»ف ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، در مجموعه مقالات؛ پروین اعتصامی، دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات خانم پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۳۳ش.
* «پروین اعتصامی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1401ش.
* اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
* «بزرگداشت پروین اعتصامی در قرقیزستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۸۸ش.
* بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
* بهمن، مهناز، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، تهران، مدرسه، ۱۳۹۱ش.
* «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «پروین اعتصامی که بود؟ چرا وی دعوت رضاشاه را نپذیرفت؟ ویژگی شعر او چه بود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ش.
* چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۷۸ش.
* خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* دادبه، اصغر و میرانصاری، علی، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
* داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
* «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
* «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
* «فراخوان دوره جدید جایزه ادبی جلال آل‌احمد و جایزه ادبی پروین اعتصامی»، پایگاه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۳ش.
* موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
* مؤید، حشمت، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، مجله ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۷ش.
* میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۶ش.
* نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش.
{{پایان منابع}}
 
{{شخصیت‌های ادبیات فارسی}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۰

پروین اعتصامی؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی ملقب به اختر شعر ادب.

پروین اعتصامی که در ۱۲۸۵ در تبریز چشم به جهان گشود، با دیوانی سرشار از حکمت، عدالت‌خواهی و عاطفه، نام خود را در تاریخ ادب فارسی جاودانه کرد. او از کودکی با قالب‌های کلاسیک شعر آشنا شد و با سرودن مناظره‌های نغز میان انسان و حیوان یا اشیا، سبکی بدیع و تأثیرگذار پدید آورد. روحیهٔ ظلم‌ستیز او نه‌تنها در اشعارش، که در نپذیرفتن مدال دولتی و پیشنهاد تدریس در دربار نیز تجلی یافت. دیوانش با ۵۶۰۶ بیت، که ملک‌الشعرا بهار بر آن مقدمه نوشت، آیینهٔ تمام‌نمای رنج محرومان، نکوهش بی‌عدالتی و ستایش علم و اخلاق است. پروین اعتصامی از برجسته‌ترین شاعران زن ایران و از مفاخر ادبیات معاصر فارسی است و روز ۲۵ اسفند به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام‌گذاری شده و جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی، هدیه‌ای است به بانوانی که در مسیر اعتلای فرهنگ و ادب فارسی گام برمی‌دارند.

زندگی‌نامه

پروین (رخشنده) اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز زاده شد.[۱] پدرش، یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، نویسنده و مترجم برجسته و مادرش، اختر اعتصامی، از خانواده‌های فرهنگی آن دوره بودند.[۲] او سال‌های نخست زندگی را در تبریز سپری کرد و در ۱۲۹۱ش، هم‌زمان با راه‌یابی پدرش به مجلس شورای ملی به‌عنوان نمایندهٔ تبریز، همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. پروین تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس آمریکایی تهران آغاز کرد[۳] و همزمان، ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر و برخی معلمان دیگر آموخت.[۴]

پروین از کودکی در محافل علمی منزل پدری، که با حضور شخصیت‌هایی چون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد، حضور داشت و از همین مجالس، با مفاهیم عمیق ادبی و اجتماعی آشنا شد.[۵] او در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیهٔ کرمانشاه بود ازدواج کرد، اما این پیوند تنها چند ماه دوام یافت. برخی علت این جدایی را ناسازگاری اخلاق نظامی همسرش با روح لطیف و آزاد پروین دانسته‌اند.[۶] تنها واکنش او به این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:[۷]

ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟
جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟


او همزمان با تحصیلات متوسطه، به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی آشنا شد. پروین در تمام دوران تحصیل، از دانش‌آموزان ممتاز بود و پس‌از پایان تحصیل، حدود دو سال به تدریس ادبیات فارسی و انگلیسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی خود، خطابه‌ای با عنوان زن و تاریخ، قرائت کرد که در آن، به مقایسهٔ وضعیت زنان در شرق و غرب پرداخت و بر نقش تعلیم و تربیت در بهبود جایگاه زنان تأکید کرد.[۸]

شخصیت و اندیشه

پروین اعتصامی شخصیتی انزواگرا و ظلم‌ستیز داشت. او حتی پس‌از شهرت، در سِمَت کتابداری دانشسرای عالی دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از این کار استعفا داد. در همان سال، بیماری پدرش شدت یافت و پروین ترجیح داد در خانه از او پرستاری کند. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر او گذاشت و وی را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:[۹]

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل
تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من


پروین در سال ۱۳۱۵ش، از پذیرش مدال درجهٔ سه لیاقت از سوی دولت رضاشاه خودداری کرد و همچنین پیشنهاد تدریس به ملکه و ولیعهد را نپذیرفت. او در همان دوره، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود که روحیهٔ ضداستبدادی او را نشان می‌داد.[۱۰] وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: ای رنجبر، تیره‌بخت و اشک یتیم.[۱۱]

شعر و سبک

پروین، نخستین اشعار خود را در هفت سالگی سرود و برخی از زیباترین اشعار او متعلق به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی است. او در کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به فارسی منظوم می‌کرد. این تمرین‌ها، او را با وزن و اصول شعر آشنا ساخت. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون ناصر خسرو، انوری، مولوی و نظامی گنجوی اظهارنظر می‌کرد. اولین‌بار، شعر ای مرغک پروین در ۱۴ سالگی، در مجلهٔ بهار به چاپ رسید و پس‌از آن، از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. چاپ دیوان پروین با مقدمه محمدتقی بهار در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم مورد استقبال قرار گرفت. سعید نفیسی نیز به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.[۱۲]

مضامین اصلی اشعار پروین عبارتند از: عشق به پدر، شوق به علم‌آموزی، ظلم‌ستیزی، همدردی با محرومان و نقد بی‌عدالتی. از دیگر آثار او می‌توان به گوهر و سنگ، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.[۱۳]

ویژگی‌های سبکی

دیوان اشعار پروین اعتصامی شامل ۶۰۶ قطعه در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است. بیشتر اشعار او به‌دلیل سبک مناظره‌ای شهرت یافته‌اند. پروین در این مناظرات، گفت‌وگوهایی میان انسان و حیوان یا حتی اشیا مانند نخ و سوزن طراحی کرده است. پس‌از سرکوب مشروطه، دو جریان اصلی شعر فارسی شکل گرفت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد که در آن، قالب‌های سنتی با اندیشه‌های نوین و مسائل سیاسی اجتماعی روز تلفیق شده است.[۱۴] ملک‌الشعرا بهار معتقد است، پروین سبکی مستقل داشته؛ سبکی که آمیزه‌ای از دو شیوهٔ شاعران خراسانی به‌ویژه ناصرخسرو و شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است.[۱۵] از ویژگی‌های بارز شعر پروین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • استفاده از تمثیل، مناظره و پندهای اخلاقی؛
  • تجلی غم، درد و رنج محرومان؛
  • پرهیز از هزل، هوس و مدح؛
  • بهره‌گیری از تخیل، تفکر و عواطف انسانی؛
  • استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی.[۱۶]

اگرچه پروین از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر به‌شمار می‌آید، اما قطعه‌های او از حیث محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیشتری دارند.[۱۷] بسیاری معتقدند پروین با استفاده از تمثیل‌های بومی و اسطوره‌های ایرانی، جان تازه‌ای به کلام و اندیشهٔ شاعران مکتب خراسانی بخشیده است.[۱۸]

دیوان اشعار

مهم‌ترین و تنها اثر ادبی پروین، دیوان اشعار او است که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش توسط انتشارات مجلس شورای ملی به چاپ رسید. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی و قصیده و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است.[۱۹] ملک‌الشعرای بهار بر این دیوان مقدمه‌ای نگاشته و آن را ستوده است. برخی معتقدند سبک مناظره و پرسش‌وپاسخ در دیوان او وجه غالبی دارد به‌طوری‌که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.[۲۰]

شخصیت‌های اثرگذار در زندگی پروین

یوسف اعتصامی، پدر پروین، از چهره‌های تأثیرگذار مشروطه، مترجم و روزنامه‌نگری متجدد بود[۲۱] که مهم‌ترین نقش را در آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک ایفا کرد.[۲۲] محافل ادبی منزل پدری، با حضور اندیشمندانی همچون بهار، دهخدا، تقوی و افسر، زمینه‌ساز انس پروین با مسائل ادبی و اجتماعی شد.[۲۳] آشنایی او با اندیشه‌های غربی، به‌ویژه در زمینهٔ مسائل زنان، تحت‌تأثیر دوران تحصیل در تهران شکل گرفت.[۲۴] مادرش نیز بانویی مدبر، صبور و خانه‌دار بود و در رشد احساسات شاعرانهٔ پروین نقش داشت و مشوق او در سرودن شعر بود.[۲۵]

دیدگاه‌ها دربارهٔ پروین اعتصامی

پروین اعتصامی میان بزرگ‌ترین شاعران ایران جایگاهی ویژه دارد:

  • ملک‌الشعرای بهار، دیوان او را گلدسته‌ای از ازهار نوشکفته خواند و بر آن مقدمه نوشت. وی پروین را از نوادر روزگار و شایستهٔ هزاران تمجید معرفی کرده است.[۲۶]
  • محمد قزوینی قصاید او را هم‌تراز ناصرخسرو دانست و او را رابعهٔ دهر نامید.
  • محمدرضا شفیعی کدکنی نیز او را مستقل‌ترین شاعر دورهٔ پس‌از مشروطیت معرفی کرد و حضور او را یکی از بزرگ‌ترین وقایع ادبی در تاریخ شعر فارسی برشمرد که بر بسیاری از شاعران پس‌از خود تأثیر نهاد.
  • محمدعلی اسلامی ندوشن او را بزرگ‌ترین شاعر زن در ادب فارسی می‌شمارد.
  • نادر نادرپور وی را نخستین زن ایرانی می‌داند که به معنای واقعی کلمه شاعر بوده است.
  • ندیمی از او به‌عنوان بزرگ‌ترین شاعرهٔ سبک کلاسیک در زبان فارسی یاد می‌کند.[۲۷]
  • محمد معین دربارهٔ پروین اعتصامی چنین گفته است: «اندیشه‌های پروین نو و سرشار از نکات اجتماعی، اخلاقی و انتقادی است؛ تمثیل‌های لطیف، اندرزهای حکیمانه و تأملات عمیق او، هر خواننده‌ای را به شگفتی وامی‌دارد. او در بیشتر آثار خود همچون مادری مهربان با فرزندان خویش سخن می‌گوید؛ واقع‌بینی‌اش موجب شده است که تلخی‌های زندگی را نیک درک کند و به‌درستی به مخاطب عرضه کند.»[۲۸]

یادمان‌ها

  • روز ۲۵ اسفند، سالروز تولد پروین، به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۲۹]
  • در سال ۱۳۸۷ش، به مناسبت صدمین سالگرد تولد او، بزرگداشت‌هایی در تاشکند و بیشکک برگزار شد.[۳۰] جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی از سال ۱۳۸۶ش به بانوان اهل قلم اعطا می‌شود. این جایزه با هدف پاسداشت مقام شاعر نامدار ایران، پروین اعتصامی و نیز شکوفایی استعدادهای ادبی بانوان، گسترش زبان فارسی در سطح بین‌الملل، ایجاد پیوندهای ادبی میان ملل به‌ویژه در جهان اسلام و معرفی و تقدیر از زنان دانش‌ور و ادیب در عرصهٔ ادب فارسی تأسیس شده است.[۳۱]
  • منزل پدری پروین اعتصامی در تبریز در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این خانه به موزه تبدیل شده و مجسمه‌ای از پروین در آن نصب است.[۳۲]

درگذشت

پروین اعتصامی در نیمه‌شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش، بر اثر بیماری حصبه، در تهران درگذشت. پیکر او به قم منتقل شد و در کنار پدرش، در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه، به خاک سپرده شد.[۳۳] بر سنگ قبر او، شعری که خود برای مزارش سروده بود، حک شده است:[۳۴]

این که خاک سیهش بالین است
اختر چرخ ادب، پروین است

حاشیه‌های پس از مرگ

پس‌از درگذشت پروین، دولت رضاشاه هیچ گونه مراسم رسمی یا بزرگداشتی برای وی برگزار نکرد. همچنین مدیر کانون بانوان که تنها نهاد رسمی مرتبط با زنان در آن دوره بود، از برگزاری مجلس یادبود برای پروین در آن نهاد خودداری کرد. این بی‌توجهی رسمی، در تضاد با جایگاه ادبیِ شناخته‌شدهٔ پروین، فاصلهٔ او با دستگاه قدرت را نشان می‌داد.

در ۱۸ فروردین ۱۳۲۰ش، فرمانداری قم در پاسخ به تلگراف رمز وزارت کشور با موضوع حمل جنازه دختر اعتصام‌الملک، پاسخی محرمانه ارسال کرد که محتوای آن تلویحاً نشان‌دهندهٔ حساسیت دستگاه امنیتی دولت نسبت به پروین و خانوادهٔ او بوده است. برخی معتقدند، این سند تاریخی، مؤید آن است که پروین نه‌تنها مورد توجه ویژهٔ دولت نبود، بلکه تحت نظارت و مراقبت نیز قرار داشته است. پس‌از درگذشت رضاشاه و تغییر فضای سیاسی کشور، دوستان و علاقه‌مندان پروین اعتصامی در فروردین ۱۳۲۱ش، نخستین سالگرد درگذشت او را با برپایی مجلس یادبودی گرامی داشتند. در این مراسم، که در واقع نخستین بزرگداشت رسمی برای وی محسوب می‌شد، حاضران با سرودن اشعار و بیان خاطرات، به سکوت و بی‌اعتنایی دولت پهلوی در قبال این شاعر برجسته در دوران حیات و حتی پس‌از مرگش واکنش نشان دادند و بر لزوم به‌رسمیت‌شناسی جایگاه ادبی پروین تأکید کردند.[۳۵]

نمونه‌ای از اشعار

شعر مست و هشیار[۳۶] از اشعار معروف پروین اعتصامی است. این قطعه یک مناظرهٔ تعلیمی است که در آن، محتسب (مأمور اجرای احکام دین) با مستی روبرو می‌شود و در خلال گفت‌وگویی طنزآمیز، فساد و ریاکاری جامعه به سخره گرفته می‌شود. نکتهٔ اصلی این مناظره، هشیاریِ درونیِ مست در برابر ظاهرِ خشک و متعصبِ محتسب است.[۳۷]

محتسب، مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت: ای دوست! این پیراهن است، افسار نیست!
گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی
گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست
گفت: می‌باید تو را تا خانهٔ قاضی برم
گفت: رو صبح آی، قاضی نیمه‌شب بیدار نیست
گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم
گفت: والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟
گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب
گفت: مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست
گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهان
گفت: کار شرع، کار درهم و دینار نیست
گفت: از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم
گفت: پوسیده‌ست، جز نقشی ز پود و تار نیست
گفت: آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه
گفت: در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست
گفت: می بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی
گفت: ای بیهوده‌گو، حرف کم و بسیار نیست
گفت: باید حد زند هشیار مردم، مست را
گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست


پانویس

  1. ↑ اعتصامی، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، 1333ش، ص۶.
  2. ↑ چاوش اکبری، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، 1378ش، ص۴۲۲.
  3. ↑ دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
  4. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۲–۱۳.
  5. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  6. ↑ دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
  7. ↑ اعتصامی، «تاریخچه زندگانی پروین»، 1355ش، ص7.
  8. ↑ بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص18ـ19.
  9. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 165، وب‌سایت گنجور.
  10. ↑ «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.
  11. ↑ بهمن، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، 1391ش، ص22ـ23.
  12. ↑ نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص98-104.
  13. ↑ نفیسی، «پروین اعتصامی»، 1332ش، ص104.
  14. ↑ آرین‌پور، از نیما تا روزگار ما، 1374ش، ص541.
  15. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص7ـ8.
  16. ↑ احمدیان، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
  17. ↑ خالقی‌راد، قطعه و قطعه‌سرایی، 1375ش، ص400ـ401.
  18. ↑ موحد، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، 1374ش، ص60.
  19. ↑ مؤید، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، ۱۳۶۷ش، ص۲۱۶.
  20. ↑ «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه.
  21. ↑ میرانصاری، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، 1376ش، ج1، ص 185-188.
  22. ↑ زرین‌کوب، با کاروان حله، 1374ش، ص365.
  23. ↑ داوران، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، 1368ش، ص288.
  24. ↑ میرانصاری، «اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران»، ج1، 1376ش، ص136.
  25. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.
  26. ↑ بهار، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌تا، ص۱۳.
  27. ↑ دادبه و میرانصاری، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.
  28. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.
  29. ↑ «بیست‌وپنجم اسفند ماه روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب.
  30. ↑ «بزرگداشت پروین اعتصامی در قرقیزستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری مهر.
  31. ↑ «فراخوان دوره جدید جایزه ادبی جلال آل‌احمد و جایزه ادبی پروین اعتصامی»، پایگاه خبری تحلیلی الف.
  32. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم.
  33. ↑ «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش فکر.
  34. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 166، وب‌سایت گنجور.
  35. ↑ «پروین اعتصامی که بود؟ چرا وی دعوت رضاشاه را نپذیرفت؟ ویژگی شعر او چه بود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.
  36. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، شماره 142، وب‌سایت گنجور.
  37. ↑ احمدیان، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.

منابع

  • آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
  • احمدیان، مرضیه، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۸ش.
  • اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
  • اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، در مجموعه مقالات؛ پروین اعتصامی، دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات خانم پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۳۳ش.
  • اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
  • «بزرگداشت پروین اعتصامی در قرقیزستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۸۸ش.
  • بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
  • بهمن، مهناز، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، تهران، مدرسه، ۱۳۹۱ش.
  • «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «پروین اعتصامی که بود؟ چرا وی دعوت رضاشاه را نپذیرفت؟ ویژگی شعر او چه بود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ش.
  • چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۷۸ش.
  • خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
  • دادبه، اصغر و میرانصاری، علی، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
  • داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
  • زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
  • «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
  • «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • «فراخوان دوره جدید جایزه ادبی جلال آل‌احمد و جایزه ادبی پروین اعتصامی»، پایگاه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۳ش.
  • موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
  • مؤید، حشمت، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، مجله ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۷ش.
  • میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۶ش.
  • نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پروین_اعتصامی&oldid=79535»