زن در دوره قاجار

زنان در عصر قاجار با چادر و روبند

زنان در عصر قاجار با چادر و روبند

زن در دوره قاجار؛ موقعیت و جایگاه زنان در جامعه ایرانی دوران قاجار.

زن در دوره قاجاریه، وضعیت و جایگاه خاصی داشت. فرزندپروری از جمله مسئولیت‌های مهم زنان بود. زنان در عصر قاجار، نقش بزرگی در امرار معاش خانواده داشتند چه با تولید یا با کمک به مردان در امور کشاورزی و دامداری و این نقش در اقتصاد کشور مؤثر بود.

جایگاه خانوادگی زن در دورهٔ قاجار

جایگاه اجتماعی و نقش زنان در خانواده

در عصر قاجار، زنان از جایگاهی فروتر نسبت به مردان برخوردار بودند و از نقش خانه‌داری، فرزندآوری و فرزندپروری که به اقتضای جنس زن به او سپرده می‌شود، تجلیل شایسته صورت نمی‌گرفت. برخی مردان از تحقیر و حتی ضرب‌وشتم همسر خود، ابایی نداشتند، اما زنان در چارچوب فرهنگ اصیل ایرانی، سازش و صبوری را پیشه می‌ساختند و کانون خانواده را حفظ می‌کردند.

ازدواج دائم و موقت (صیغه)

در دورهٔ قاجار، بسیاری از مردان، بیش از یک همسر دائمی اختیار می‌کردند و ازدواج موقت نیز در فرهنگ ایرانی با اثرپذیری از آموزه‌های مذهب شیعه، امری پذیرفته بود. زن صیغه‌ای بار اصلی خانه‌داری را بر دوش می‌کشید و مانند زن عقدی در خانهٔ مرد، زندگی می‌کرد و اگر فرزندی می‌آورد، فرقی در ارث و برخورداری از مال پدر با سایر فرزندان نداشت.

رسوم ازدواج و تفاوت‌های طبقاتی

مراسم عروسی در زمان قاجار

مراسم عروسی در زمان قاجار

در آن روزگار، زنان صیغه‌ای را از طبقات پایین‌تر جامعه انتخاب می‌کردند ولی زن دائم را از خانواده‌های برتر برمی‌گزیدند. بر اساس اقتضائات فرهنگی، دختران در سن ده یا یازده‌سال ازدواج می‌کردند و در این موضوع به انتخاب و تصمیم بزرگترها، گردن می‌نهادند. رسومات عروسی بسته به طبقهٔ اجتماعی خانواده‌ها تفاوت داشت و در طبقات مرفّه، مراسم عروسی گاهی تا هفت‌روز ادامه داشت.

حق طلاق برای مردان و زنان

در دورهٔ قاجار، مرد حق داشت به دلایلی مانند بیماری، ناباروری، نابینایی و بی‌عفتی، زن را طلاق دهد. زن نیز می‌توانست در صورت تأمین نشدن نفقه از سوی شوهر و نیز انحراف یا ناتوانی جنسی همسر، درخواست طلاق کند. هر چند در جامعهٔ ایرانی عصر قاجار، درخواست طلاق از سوی زن، بسیار اندک بود و امری ناشایست انگاشته می‌شد.

کنشگری‌ها در دوره قاجار

کنشگری اجتماعی زنان

زنان در دوره قاجاریه، اثرپذیری کاملی از آموزه‌های دین اسلام داشتند و به رعایت حجاب و پوشش کامل اسلامی، پای‌بند بودند. بر همین اساس، خانه‌ها و محیط‌های خانوادگی دارای حریم بودند و به اقتضای رعایت حیا و عفاف، در معماری خانه‌ها دو بخش اندرونی و بیرونی، در نظر گرفته می‌شد. با این وجود زنان هم به نقش‌های جنسیتی خود مانند خانه‌داری، همسرداری، فرزندآوری و فرزندپروری می‌پرداختند و هم در کنشگری و حضور اجتماعی داشتند. در این زمینه گزارش‌های بسیاری به حضور زنان در آیین‌های سوگواری مذهبی مانند مجالس روضه‌خوانی و تعزیه اشاره کرده‌اند.

در این دوره، حرکت‌های اعتراضی زنان گزارش شده است تا جایی که مجالس وعظ و روضه‌خوانی گاهی رنگ‌وبوی سیاسی می‌گرفت، اما همان‌گونه که همسر وزیرمختار انگلیس در زمان ناصرالدین‌شاه گفته است حضور اجتماعی زن ایرانی همواره در چارچوب موازین و احکام دین اسلام به‌ویژه با رعایت حجاب و پوشش اسلامی بوده است.

اثرپذیری از آموزه‌ها و فرهنگ اسلامی در جامعهٔ زنان دورهٔ قاجار به‌گونه‌ای بود که زنان اشراف در ساخت و بازسازی مساجد، کاروانسراها، مدارس، باغ‌ها و امامزاده‌ها، مشارکت چشمگیری داشتند. همچنین در این دوره، دختران همانند پسران برای سوادآموزی به مکتب‌خانه می‌رفتند و تلاش‌هایی برای تأسیس مدارس دخترانه صورت گرفت.

فعالیت اقتصادی زنان

در عصر قاجار، زنان در فعالیت‌های اقتصادی جامعهٔ ایرانی، نقش چشم‌گیری داشتند؛ زنان شهری به فعالیت‌هایی مانند تعلیم دختران درباریان و اشراف، فروشندگی، مشّاطه‌گری، خیاطی و قالی‌بافی می‌پرداختند. زنان عشایر و روستایی نیز دوشادوش همسر و خانواده، به کشاورزی و دامداری و تولید صنایع دستی می‌پرداختند. مشاغل زنان در دورهٔ قاجاریه بسته به منزلت اجتماعی آنان و نیز سکونت در شهر یا روستا متفاوت بود.

کنشگری سیاسی زنان

فعالیت سیاسی زنان در عصر قاجار، پیش از انقلاب مشروطه، کاملاً رنگ‌وبوی دینی داشت و با رعایت ارزش‌های دینی صورت می‌گرفت؛ اما با آغاز جنبش مشروطه، برخی حرکت‌های سیاسی و اجتماعی زنان متأتر از افکار لیبرالیستی غرب و سوسیالیستی شرق رخ داد.

در سال ۱۲۰۷ش، گریبایدوف از سوی دولت روس مأموریت یافت زنان روس را که در ایران به عقد مردان ایرانی درآمده‌اند به وطن بازگرداند و آن‌ها را به بهانه‌هایی به سفارت کشاند و در آن‌جا حبس کرد. در این واقعه، بخشی از جمعیت معترض که به‌سمت سفارت روان شدند زنان بودند. زنان در این حادثه خواسته‌های جنسیتی نداشتند بلکه هدف آنان اجرای احکام مذهبی بود تا زنان روس که در ازدواج مردان ایرانی بودند و به اسارت درآمده بودند، آزاد شوند.

بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار

بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار

در سال ۱۲۷۷ق که سال قحطی فراگیر در ایران بود، تعداد زیادی از زنان بر سر راه کاروان شاه هنگام برگشت از شکار ایستادند و از او نان خواستند. شاه فرمان داد دروازه‌های شهر را بستند تا شورش زنان را بخوابانند اما هزاران زن با چماق و سنگ حمله کردند و مأموران را کشتند.

زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه

زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه

پس از عقد قرارداد واگذاری امتیاز فروش تنباکو به خارجی‌ها توسط دولت قاجار در سال ۱۳۰۹ق، زنان مانند مردان و بلکه بیشتر از آنان در پی حرکت‌های سیاسی و اعتراضی خود علیه این قرارداد به میدان آمدند و نقشی برجسته در پیروی از فتوای مرجع تقلید شیعیان و پیروزی جنبش تنباکو ایفا کردند.

کنشگری نظامی زنان

در تیرماه ۱۲۸۷ش، دولت احمدشاه قاجار، مجلس ملی را به توپ بست و مبارزان مشروطه مجبور شدند تشکیلات خود را به تبریز انتقال دهند. در این زمان، گروهی از زنان به نیروهای مقاومت مشروطه‌خواه ملحق شدند و برای برپایی دوبارهٔ مشروطه مبارزه کردند. طی ده ماه که شهر تبریز به محاصرهٔ نیروهای حکومتی درآمده بود، زنان در دفاع از شهر خود به مردان پیوستند.

از حرکت‌های زنان در جنبش مشروطه، تلاش آنان در حفاظت از جان علما بود. زنان در کنار مردان مسئولیت محافظت از علما هنگام رفتن به مسجد برای وعظ و منبر را وظیفهٔ خود می‌دانستند. آنان چماق‌هایی زیر چادر خود پنهان می‌کردند تا از کوچک‌ترین اغتشاش موقع سخنرانی ممانعت به‌عمل آورند. همچنین زمانی‌که مبارزان مشروطه‌خواه برای تهیه مایحتاج مقاومت و خرید سلاح با مشکلاتی روبرو شدند، زنان با فداکاری و فروختن جواهرات خود یا لوازم منزل به کمک شتافتند.

حرم‌سرا در دورهٔ قاجار

زنان حرمسرای قاجار

زنان حرمسرای قاجار

زنان در حرم‌سراهای شاهان قاجاریه در وضعیتی متفاوت از سایر زنان جامعه زندگی می‌کردند. زندگی در حرم‌سرای شاهی، محدودیت‌های زیادی داشت و آنان فقط برخی اوقات کارهایی مانند دست‌دوزی برای گذران وقت انجام می‌دادند و بیشتر بر ضد یکدیگر دسیسه‌چینی می‌کردند. زنان حرم‌سرا با وجود برخورداری از تجمّلات و لباس و جواهرات و نیز غلامان و کنیزان، از ارتباط با بیرون دربار و مراوده با زنان دیگر محروم بودند.

سوادآموزی زنان در دورهٔ قاجار

در این دوره، تعلیم‌وتربیت، عمومی نبود اما از کنج مکتب‌خانه، آموزش‌های معلمان خانوادگی به دختران یا آموزه‌هایی که مردان به زنان و دختران خود یاد می‌دادند، زنان بزرگی در عرصه‌های گوناگون به‌ویژه در زمینه‌های ادب و شعر رشد کردند. از جملهٔ این زنان آغابیگم طباطبایی، همسر سیدعلی طباطبایی، منورحیاء آرانی، دختر وفایی کاشانی شاعر، ولیه فروغ‌الملوک، دختر میرزاعلی‌خان ظهیرالدوله و ربابه‌خانم، دختر ملامحمدصالح برغانی را می‌توان نام برد.

پوشش زنان در دورهٔ قاجار

نوشتار اصلی: پوشش زنان عصر قاجار

زنان در دورهٔ قاجار بسته به طبقه‌ای که در آن قرار داشتند، دارای پوششی متنوع در خانه بودند، اما در خارج از منزل همگان چادر به سر می‌کردند. زنان با پوشش خاصی در اجتماع حضور می‌یافتند که شامل چادر از سر تا پا بود. زنان شهری علاوه بر پوشیدن چادر، صورت خود را نیز با روبند می‌پوشاندند. زنان عادی چادرهایی از جنس کرباس با راه‌راه سفید و آبی می‌پوشیدند و با یک دست چادر را جمع می‌کردند که به زمین کشیده نشود و دست دیگر را به صورت، حایل می‌کردند.

حجاب زنان

بانوان دوره قاجار با چادر و پوشیه

بانوان دوره قاجار با چادر و پوشیه

در اوائل دورهٔ قاجاریه فرهنگ حجاب و عفاف متأثر از سبک زندگی ایرانی و اسلامی به‌عنوان یک ارزش به شدت رعایت می‌شد. همچنین حریم اجتماعی مردانه و زنانه به‌عنوان میراث فرهنگی و دینی، در فضاهای شهری، مکان‌های مذهبی و سبک معماری نمود عینی داشت. برای مثال زنان در فضای عمومی چادرهای بلند مشکی می‌پوشیدند.

روی چادر، پارچه‌ای سفید بود که زنان آن را روی صورت خود می‌انداختند و به‌وسیله چند شبکه‌ای که آن پارچه سفید در مقابل چشمان زن داشت، جلو خود را می‌دیدند؛ اما پس از مسافرت ناصرالدین شاه به روسیه و اروپا و دیدن پوشش زنان آنجا، شاه زنان حرم‌سرا را واداشت تا شلوار بلند چین‌دار مخصوص زنان با نام چاقچور را کنار بگذارند، شال‌های کوتاه سر کنند و سر و موی خود را نیز با روسری‌های سفید ساده بپوشانند. این دگرگونی به بسیاری از زنان و دختران مقامات و نزدیکان شاه راه پیدا کرد؛ اما در میان مردم عادی، به‌دلیل فرهنگ و تربیت دینی جامعهٔ ایران، جایی پیدا نکرد. در زمان سلطنت مظفرالدین شاه، کت و دامن و لباس به شیوه غربی، به‌ویژه میان زنان طبقهٔ مرفه، افزایش یافت.

تفریح زنان در دورهٔ قاجار

در دورهٔ قاجاریه، زنان در کنار خانه‌داری و بچه‌داری، سرگرمی‌ها و فعالیت‌های اقتصادی هم داشتند.

میهمانی‌رفتن و میهمانی‌دادن، بازار رفتن یا زیارت امامزادگان و اهل قبور در عصر پنجشنبه و تماشای تعزیه در ایام محرم از کارهایی بود که زن این دوره با آن‌ها خودش را سرگرم می‌کرد. تفریحات زنان، بستگی به طبقه اجتماعی آنان داشت. زنان اشراف وقت خود را به کشیدن قلیان، رفتن به حمام، خوردن و نوشیدن میوه و خشکبار و چای اعیانی می‌گذراندند و تعداد کمی از آنان اهل کتاب‌خواندن یا نامه‌نگاری بودند.

زنان طبقات پایین جامعه، وقت فراغت کمتری داشتند و اگر فرصتی پیش می‌آمد روزهای جمعه به سمت بیرون شهر و باغ و بوستان می‌رفتند و ساعاتی را دور از خانه و کنار خانواده می‌گذراندند. زنان در روستاها و ایلات، اوقات فراغت خود را نیز صرف امور خانه و همسر و فرزندان می‌کردند.

وضعیت حقوقی

در جایگاه مادری

براساس اسناد به‌جا مانده از دوران قاجار، حقوق زنان در مقام مادر را می‌توان به دو دسته اسنادی که ناظر به حق حضانت زنان است و اسناد معطوف به سایر حقوق مادران تقسیم کرد. باور عموم مردم این است که در دوران قاجار، حقوق زن در مقام یک مادر در زمینه حضانت فرزندانش، در زمان طلاق یا فوت پدر، مورد توجه قرار نمی‌گرفت؛ درحالی که در چند مورد از اسناد به جا مانده از آن دوران نشان از نام یک زن در حکم قیم فرزند یا فرزندان به چشم می‌خورد. اسنادی نیز به‌طور صریح از حق حضانت مادر در آن‌ها سخن گفته شده است. هم‌چنین عموم بر این باور هستند که در زمان قاجار، حقی که زنان در آن دوران در مقام مادر داشتند با حقوق طبیعی مادران برابر نبود و آنان تنها نقش بزرگ کردن فرزندان را بر عهده داشتند و با دیگر حقوق خود آشنایی نداشتند؛ درحالی که در اسناد برآمده از عهد قاجار، مادران اختیار اموالشان را داشتند و می‌توانستند دربارهٔ اموال و فرزندانشان عمل کنند. هم چنین مادرهایی بوده‌اند که نقش‌آفرینی‌هایی در مقابل توقیف خانه، ستم ارباب و بردن ناموس خانواده به دادخواهی دست زده‌اند.

باتوجه به حقوق زنان شهرنشین در عصر قاجار با بررسی اسناد خانوادگی به‌جای مانده از آن دوران، پژوهشگران دریافتند که می‌توان خوانشی متفاوت از زن ایرانی قاجاری ارائه کرد. مهم‌ترین اسنادی که برای بررسی حقوق زنان، در مقام زوجه در زندگی مشترک وجود دارد شامل نکاح نامه‌ها، طلاق نامه‌ها، صلح نامه‌ها، عریضه‌ها، و وصیت نامه‌هاست.

در جایگاه همسری

حقوق زنان از میان عقدنامه‌ها را می‌توان در عناوینی مانند: معرفی زوج و زوجه، مهریه، شرایط ضمن عقد یا حاشیه نویسی‌های حقوقی بیان کرد. در قسمت شرایط ضمن عقد یا حاشیه نویسی‌های حقوقی نیز می‌توان به حق تعیین مکان زندگی، واگذاری حق طلاق و سایر شروطی که در این زمینه وجود دارد اشاره کرد؛ مانند اختیار مکان با زوجه.

بنابر نوشته‌های مربوط به دوران قاجار، در نظام خانواده و بر اساس حکم شرعی، حق طلاق با مردان بوده است. از بین حدود شصت مورد طلاق نامه یا وکالت نامه طلاقی که در اسناد به جای مانده بررسی شده، تقریبا در همه موارد، موضوعات مربوط به مهریه، نفقه، کِسوَه (لباس و پوشاک؛ لغت نامه، ذیل مدخل کسوه) و سایر حقوق زنان به‌طور صریح بیان شده و تکلیف آن‌ها مشخص شده است.

در جایگاه فردی

صلح از نظر لغوی به معنی آشتی، سازش و توافق است و در قرآن و سنت نیز عقد صلح به معنای پایان دادن به دعوا استفاده می‌شود. هرچند لزومی ندارد که حتماً اختلافی در بین باشد تا از صلح نامه استفاده کرد، بلکه صلح نامه‌ها و عقد صلح می‌توانند در معامله یا اجاره نیز مورد استفاده قرار گیرند. آن قسمت از صلح نامه‌هایی که بخشی از حقوق زنان را در مقام زوجه در زندگی مشترک آشکار می‌کنند در اسناد به جامانده از عهد قاجار دیده می‌شود که نشان می‌دهد زن و مرد در مواردی باهم صلح کرده‌اند و در بیش‌تر مواقع بر دو نوع هستند: صلح نامه‌های مربوط به مهریه، صلح نامه‌های مربوط به طلاق و حقوق زنان از نفقه، کسوه، و مخارج زندگی.

زنان در عصر قاجار گاه برای احقاق حقوق خود به کارگزاران حکومتی یا قضایی عریضه یا شکایت نامه می‌نوشتند یا استشهادنامه‌هایی را که متضمن تأیید شاهدان بود، تنظیم می‌کردند تا بتوانند به حقوق خود، به منزله زوجه، دست یابند. اسناد مربوط به این بخش را می‌توان به دو قسمت تقسیم کرد: اول عریضه‌هایی که علیه زوج یا زوج سابق نوشته شده است، دوم آن دسته از عریضه‌هایی که علیه زوج نیست بلکه در خلال زندگی زناشویی و برای استیفای حقوق زنان نوشته شده است. پژوهشگران بیان می‌کنند شاید علت آن، تشکیل مجلس و تغییر نوع حکومت بوده که باعث می‌شد نوع درخواست مردم برای پی‌گیری شکایت‌های‌شان عوض شود. باوجود آن‌که عریضه می‌تواند به هر فردی نوشته شود که از نظر سیاسی و اجتماعی بالاتر است و می‌تواند پیگیر حقوق شاکی شود. اما پس از مشروطه مخاطب بیشتر عریضه‌ها، مجلس، وزارت عدلیه و وزارت خارجه هستند و حتی در اسناد دیده شده که در پاره‌ای موارد، افراد شکایت خود را از والیان و حکام محلی به مجلس برده‌اند که شاید بتوان بیان کرد این تلاشی به منظور احقاق حقوق شهروندی مردم و به خصوص زنان ایرانی بوده است. هم‌چنین می‌توان به‌مواردی مانند اختلافات مالی و ملکی، اختلافات خانوادگی و موضوعات متفرقه‌ای مانند سرقت، قتل، عقد اجباری و ایجاد مزاحمت نیز اشاره کرد که نمونه‌هایی از اسناد مورد بررسی در این دوران نشان می‌دهد که شکایت‌هایی از زنان دوره قاجار در این موارد، ثبت شده است.

آنچه محور موضوعی وصیت نامه‌ها در دوران قاجار بود تقسیم ارث بود و سهم الارث زنان از میراث مردان (به خصوص شامل زوج و پدر) می‌توانست عاملی برای شکایت رسمی، اعتراض یا تنظیم کردن مصالحه نامه‌ها باشد. اسنادی که مربوط به ارث در این دوران است را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: وصیت نامه‌ها که در آن سهم الارث زن به صورت واضح بیان شده بود، عریضه‌ها یا وکالت‌نامه‌های زنان با محوریت تعیین سهم الارث.

در جایگاه اقتصادی

نقش عموم مردم در فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی از جلوه‌های پویایی هر جامعه است و نقش زنان نیز، به شرط مهیا بودن زمینه حقوقی فعالیت آنان در این زمینه‌ها در فعال بودن اقتصاد جامعه بسیار تأثیر گذار است. بخش زیادی از اسناد آرشیو «دنیای زنان در عصر قاجار» مربوط به داد و ستد املاک و اموال به وسیله زنان است که در قالب انواع مقبول عقود و ایقاعات انجام شده‌اند. این فعالیت‌ها اکنون به صورت اسناد صلح‌نامه، اجاره‌نامه، بیع نامه، حبس نامه، افرازنامه، نذرنامه و هبه‌نامه موجود است. پژوهشگران در این حیطه معتقدند که زنان شهرنشین قاجاری در عرصه اقتصادی صاحب حقوقی بودند و آزادانه به فعالیت‌های اقتصادی می‌پرداختند، وارد معاملات می‌شدند، بر اموال خود تملک داشتند و اختیار آن‌ها را در دست داشتند.

حقوق شهروندی

پژوهشگران معتقدند که تغییر و تحول تاریخی حقوق شهروندی زنان در عهد قاجار نشان می‌دهد که تغییر وضعیت شهروندی زنان قاجار اکثرا در حوزه حقوق و آزادی‌های فردی اتفاق افتاده است. در زمینه حقوق حقوق مدنی آزادی‌های بیان، مالکیت، اشتغال و انجمن‌ها با تغییرات ملموسی روبه‌رو شدند اما زنان هنوز در آزادی‌های شخصی و عدالت قانونی با مشکلات جدی مواجه بودند. در زمینه حقوق سیاسی نیز دولت که تسلط قدرتمندی بر جامعه داشت مانعی مهم برای تحقق دو شاخص حق رأی و حق انتخاب شدن زنان جهت مناصب سیاسی بود و زنان با وجود نقش‌آفرینی‌های پررنگشان در تحولات سیاسی دوران مشروطه و پسامشروطه، سهمی در امتیازات سیاسی بعد از تحولات به دست نیاوردند. با این وجود، به حقوق اجتماعی تا اندازه‌ای توجه شد. آموزش، حوزه موفقیت نخستین زنان بود اما در بهداشت و تأمین اجتماعی بی‌بهره ماندند. باید به این نکته توجه کرد که سهم بخش طبقات بالای جامعه در تحولات حداقلی ذکر شده، پررنگ است. پژوهشگران بیان می‌کنند که در آن دوران، دولت سالاری موجب توقف تحقق حقوق سیاسی زنان شد و افراد به‌طور یکسان و مستقل از نابرابری اقتصادی، از مزایای شهروند بودن بهره‌مند نبودند؛ چرا که این زنان طبقات بالای جامعه ایران بودند که از مزایای نوظهور شهروندی بهره‌مند شدند.

طبقات اجتماعی زنان در دوره قاجار

پزوهشگران تاریخ دلایل عدم بررسی وضعیت واقعی عموم زنان در دوره قاجار را در برخی عوامل ذیل می‌دانند:

• اکثر منابع عصر قاجاریه تک نگاری‌هایی در خصوص وقایع دربار و شرایط زنان در حرمسرا است و دربارهٔ عموم زنان غالباً چیزی ننوشته‌اند.
• برخی دیگر از منابع مکتوب دربارهٔ شرایط زنان دوران قاجار سفرنامه‌های افراد غیر ایرانی است که به‌سبب عدم آشنایی با فرهنگ ایران گزارشاتی همراه با قضاوت و با دیدگاه جانب‌گرایانه نگاشته‌اند.
• تعداد بسیار کمی از منابعی که به‌جای مانده باوجود این‌که نگرش مردمحور و تأکید برآن در جامعه قاجار وجود داشت، از زنان ایرانی درحدی که اطلاع و امکان داشتند به عنوان عوامل اثرگذار در بعضی وقایع نام برده‌اند.

پژوهشگران بیان می‌کنند که به‌صورت کلی در منابع تاریخی قاجار مجموعه‌ای از تناقضات اسنادی در موضوع حقوق، آگاهی، تعلق اجتماعی و … مربوط به زنان موجود است. دو گروه از زنان در این دوره بودند که به جهت روش و منش، افراد اصلی وضعیت اجتماعی ایران شمرده می‌شدند: گروه اول، خواص، نخبگان و صاحبان مقتدر در عرصه سیاسی و اقتصادی از جمله مادر، دختران و همسران شاه و نزدیکان دربار است که این دسته باتکیه بر دو عامل در اهداف خود پیشرفت‌هایی داشتند: توانایی‌های فردی و طبقه اجتماعی برآمده از آن، میزان وابستگی و اعتماد شاه به‌هرکدام از آنان. گروه دوم؛ عموم زنان بودند که چگونگی زندگی خانوادگی و فردی آنان چندان گزارش نشده است ولی در اتفاقات بزرگ اجتماعی از قدرت بالقوه آنان استفاده شده یا خودشان به سبب آگاه شدن از اوضاع اجتماعی - سیاسی در حیطه قدرت مداخله می‌کردند؛ هر چند که نحوه و شکل اثرگذاری آنان در مقایسه با گروه اول، ماهیتاً تفاوت داشت.

منابع

• «زنان نامدار عهد قاجاریه»، وب‌سایت آسمان، تاریخ بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
• باقری ابیانه، الناز و بهزاد کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، دوفصلنامه علمی تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره دوم، سال دهم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
• بل، گرترود، تصویرهایی از ایران، ترجمهٔ بزرگمهر ریاحی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۳ش،
• پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامهٔ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
• توانا، مرادعلی، زن در تاریخ معاصر ایران، تهران، برگ زیتون، ۱۳۸۰ش.
• دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمهٔ فره‌وشی، تهران، چاپ گیلان، بی‌تا.
• دروویل، گاسپار، سفرنامهٔ دروویل، ترجمهٔ جواد محیی، چ۲، تهران، گوتنبرگ، ۱۳۴۸ش.
• دوگوبینو، ژوزف آرتورکنت دو، سفرنامهٔ کنت دوگوبینو «سه سال در آسیا»، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، کتاب‌سرا، ۱۳۶۷ش.
• دهقانی، فاطمه و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان در دوره صفوی و قاجار»، کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست، ۱۳۹۴ش.
• دیناری، سکینه و علم، محمدرضا، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامه‌نویسان»، فصل‌نامهٔ جندی‌شاپور، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۵ش.
• رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
• شیرودی، مرتضی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم، قم، زمزم هدایت، ۱۳۹۱ش.
• شیل، مری لئونورا (ویث)، خاطرات لیدی‌شیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدین‌شاه، ترجمهٔ حسین ابوترابیان، تهران، نو، ۱۳۶۲ش.
• عطایی آشتیانی، زهره، «کنش‌های معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، پژوهش‌نامه زنان، شماره چهارم، سال یازدهم، زمستان ۱۳۹۹ش.
• علم، محمدرضا و رضوی‌سوسن، زهرا، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی زن و فرهنگ، ۱۳۹۲ش.
• مونس‌الدوله، خاطرات مونس‌الدوله، ندیمهٔ حرم‌سرای ناصرالدین‌شاه، به کوشش سیروس سعدونیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
• مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
• ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، احیاء، ۱۳۶۰ش.
• نوری، هادی، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، مطالعات جامعه شناختی، شماره ۱، دوره ۲۷، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.