پرش به محتوا

امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۵۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =EmamALi.gif  
| تصویر            =   
| زیرنویس تصویر    =مرقد و بارگاه امام علی (ع) در نجف   
| زیرنویس تصویر    =مرقد و بارگاه امام علی (ع) در [[نجف]]  
| image_alt        =
| image_alt        =
| فایل پادکست      =امام علی.ogg   
| فایل پادکست      =امام علی.ogg   
خط ۲۹: خط ۲۹:
| آثار مرتبط        =  
| آثار مرتبط        =  
}}
}}
'''{{درشت|امام علی}}'''؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و امام نخست شیعیان دوازده‌امامی.
'''امام علی؛''' علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.


== تولد و خانواده ==
== تولد و خانواده ==
امام علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم در روز [[جمعه]]<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۵ و ۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۳|ج=۱}}</ref> ۱۳ [[رجب]] سال ۳۰ [[عام الفیل]] در شهر مکه و در [[کعبه]] متولد شد.<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۹۰|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> علی، فرزند ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۵|ج=۱}}</ref> و مادرش،  فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲|ج=۱}}</ref> براساس منابع تاریخی، ازدواج ابی‌طالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج یک مرد و زن هاشمی است و امام علی اولین کسی است که از سمت پدر و مادر، هاشمی بوده است.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|۱۳۸۰|ک=دانشنامه امام علی(ع)|ص=۶۸|ج=۸}}</ref> با وجود درخواست خواستگاری از فاطمه‌زهرا توسط چند تن از صحابی پیامبر، امام علی با فاطمه زهرا ازدواج کرد. تاریخ ازدواج آنان را برخی اول ذی‌الحجه سال دوم هجری، برخی ماه شوال و گروهی دیگر نیز ۲۱ ماه محرم اعلام کرده‌اند. امام علی و فاطمه، پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۵۱|ج=۱}}</ref> و محسن داشته‌اند که محسن پیش از تولد به دلیل مجروحیت مادر سقط شد.
امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۵ و ۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۳|ج=۱}}</ref> [[۱۳ رجب]]، سی سال پس از [[عام الفیل]]، در [[کعبه]] و در [[مکه]] متولد شد.<ref>{{پک|طبرسی|۱۳۹۰|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۵|ج=۱}}</ref> و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۲|ج=۱}}</ref> بر پایه این منابع، [[ازدواج]] [[ابوطالب]] و [[فاطمه بنت اسد]] نخستین [[ازدواج]] میان [[زن]] و مردی از [[بنی‌هاشم]] به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر [[هاشمی]] محسوب می‌شد.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|۱۳۸۰|ک=دانشنامه امام علی(ع)|ص=۶۸|ج=۸}}</ref>


=== '''نسب، کنیه و القاب''' ===
امام علی با [[فاطمه زهرا]]، دختر [[پیامبر اکرم]]، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و [[۱ ذی‌الحجه]] سال دوم هجری، ماه [[شوال]] و [[۲۱ محرم]] از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های [[امام حسن|حسن]]، [[امام حسین|حسین]]، [[حضرت زینب|زینب]]، [[ام‌کلثوم]]<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۵۱|ج=۱}}</ref> و [[محسن]] بود که بنابر گزارش‌های [[شیعه]]، محسن پیش از تولد [[سقط]] شد.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۵۴-۳۵۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۶۷|ج=۲}}</ref> امام علی در زمان زندگی و ازدواج با [[فاطمه‌زهرا]] همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت فاطمه، او ازدواج‌های دیگری داشت که از آنها فرزندانی نیز برای او گزارش شده است.<ref>{{پک|عباس|۱۴۰۳|ک=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام|ص=۱}}</ref>


=== '''همسر و فرزندان''' ===
== '''نام، کنیه و القاب''' ==
نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref> در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است<ref>{{پک|شکوهی قوچانی|۱۳۸۵|ک=اسماء و القاب امیرالمومنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن وزیر|۱۳۸۷|ک=البروج فی اسماء امیرالمؤمنین|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|ثابتی|۱۳۷۷|ک=القاب و صفات مولای متقیان|ص=|ج=}}</ref><ref>{{پک|شوشتری|۱۴۰۹|ک=احقاق الحق|ص=۴-۱۰|ج=۴}}</ref> که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک|شهرانی فراهانی|۱۳۸۶|ک=سفینه|ف=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب|ص=۶۵-۸۲}}</ref><ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref>


== علی در آئینه قرآن و روایات ==
== جایگاه امام در قرآن و روایات ==
آیات ایثار و بذل جان،<ref>سوره بقره، آیه 207.</ref> ولایت،<ref>سوره مائده، آیه 55.</ref> ابلاغ رسالت،<ref>سوره مائده، آیه 67.</ref> اتمام نعمت،<ref>سوره مائده، آیه 3.</ref> تطهیر،<ref>سوره احزاب، آیه 33.</ref> مباهله،<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61.</ref> مودت<ref>سوره شوری، آیه 23.</ref> و اطعام ایتام و مساکین<ref>سوره دهر/انسان، آیه 5-9.</ref> در شأن امام علی نازل شده است و هر یک، به اتفاقی مبارک در زندگی او اشاره دارد. [[پیامبر اکرم|پیامبر خدا]]، علی را داناترین،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص32 و 34-45؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص279 و 295؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص141.</ref> فقیه‌ترین<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص52-53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص142.</ref> و زاهدترین<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205.</ref> شخصیت در بین [[مسلمانان]] صدر اسلام معرفی کرد که همواره همراه حق است<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص297؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص144.</ref> و جایگاه و منزلتش نسبت به [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، به‌مثابه منزلت هارون برای [[موسی]] است.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص11؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص50؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ آل کاظمی، امام علی در قرآن، 1385ش، ص147.</ref> [[حضرت محمد]] (صلی الله علیه و آله)، خود را شهر علم و علی را دروازه آن می‌دانست<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص32؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص 292 و 297؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص52؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> که برای ورود به آن، چاره‌ای جز از راه علی نیست. [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، همچنین علی را برادر خود در دو جهان نامیده<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص92؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص184-185 و 269؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص201؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص258.</ref> و او را از خود، و خود را از او دانسته<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص93.</ref> و در [[غدیر خم]]، علی را مولای هر آن کسی دانست که خود، مولای اوست.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص11و 160-162؛ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص100 و 105؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص263.</ref> علی، عزیزترین<ref>نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص136.</ref> و محبوب‌ترین<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202.</ref> کس نزد پیامبر بود.
در منابع اسلامی، شماری از [[آیات قرآن]] به امام علی مرتبط دانسته شده‌اند که معمولاً در دو دستهٔ کلی، یعنی آیات مربوط به [[امامت]] و آیات مربوط به فضائل، بررسی می‌شوند.<ref>{{پک|قطبی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=علی(ع) در آیینه قرآن|ص=بدون صفحه}}</ref> در منابع شیعه، دستهٔ نخست شامل آیاتی از جمله آیات ولایت،<ref>{{پک|سوره مائده||ک=|ص=آیه ۵۵|ج=}}</ref> ابلاغ رسالت،<ref>{{پک|سوره مائده||ک=|ص=آیه ۶۷|ج=}}</ref> اتمام نعمت،<ref>{{پک|سوره مائده||ک=|ص=آیه ۳|ج=}}</ref> اولی الامر،<ref>{{پک|سوره نساء||ک=|ص=آیه ۵۹|ج=}}</ref> صادقین،<ref>{{پک|سوره توبه||ک=|ص=آیه ۱۱۹|ج=}}</ref> قربی،<ref>{{پک|سوره شوری||ک=|ص=آیه ۲۳|ج=}}</ref> است که برای اثبات امامت خاصه و جایگاه علی به آنها استناد شده است. دستهٔ دوم نیز آیاتی از جمله تطهیر،<ref>{{پک|سوره احزاب||ک=|ص=آیه ۳۳|ج=}}</ref> مباهله،<ref>{{پک|سوره آل‌عمران||ک=|ص=آیه ۶۱|ج=}}</ref> مؤدت،<ref>{{پک|سوره شوری||ک=|ص=آیه ۲۳|ج=}}</ref> اطعام ایتام و مساکین<ref>{{پک|سوره دهر/انسان||ک=|ص=آیات ۹-۵|ج=}}</ref> و ایثار و بذل جان<ref>{{پک|سوره بقره||ک=|ص=آیه ۲۰۷|ج=}}</ref> را دربرمی‌گیرد که در منابع اسلامی برای بیان فضائل و منزلت علی(ع) مورد استناد قرار گرفته‌اند.<ref>{{پک|قطبی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=علی(ع) در آیینه قرآن|ص=بدون صفحه}}</ref> از این‌رو، فضائل منسوب به علی از نظر منشأ، به فضائل قرآنی و روایی نیز تقسیم شده‌اند. در همین زمینه، [[ابن‌عباس]] نزول بیش از ۳۰۰ [[آیه]] از قرآن را دربارهٔ علی دانسته است.<ref>{{پک|گنجی شافعی|۱۴۰۴|ک=کفایة الطالب|ص=۲۳۱|ج=}}</ref>


== علی و پیامبر ==
این آیات، در منابع [[شیعه]] برای تبیین جایگاه علی پس از [[پیامبر اکرم]] و شایستگی او برای رهبری جامعهٔ اسلامی نیز استفاده شده است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۱|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۲|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|آل‌کاظمی|۱۴۱۵|ک=امام علی در قرآن|ص=۱۴۷|ج=}}</ref> دربارهٔ اینکه این آیات به‌طور خاص دربارهٔ علی نازل شده‌اند یا تطبیق آنها بر او از سوی مفسران و عالمان صورت گرفته است، میان مفسران و مذاهب اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. [[سید روح‌الله خمینی]] در کتاب [[کشف‌الاسرار]]، به نقل از [[غایةالمرام]]، تعداد آیاتی را که دربارهٔ علی و [[امامت]] او دانسته شده‌اند، تا ۱۴۰ [[آیه]] ذکر می‌کند. وی سپس آیاتی را که به گفتهٔ او میان عالمان [[شیعه]] و [[اهل‌سنت]] دربارهٔ ارتباط آنها با علی اتفاق نظر وجود دارد، به تفصیل مطرح کرده است.<ref>{{پک|قطبی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=علی(ع) در آیینه قرآن|ص=بدون صفحه}}</ref>
علی از دوران کودکی، یعنی از دو سالگی یا شش سالگی تا ده سالگی<ref>عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص241؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48.</ref> (و یا از هشت سالگی تا پانزده سالگی<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص155.</ref>) در خانه [[محمد]] و در دامان او پرورش یافت. وی هنگام بارش اولین چکامه‌های [[وحی]] در [[غار حرا]] بر قلب پیامبر در قالب نخستین آیات سوره علق،<ref>سوره علق، آیات 1-5.</ref> همراه پیامبر بود.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه)؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج13، ص208؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص243-244.</ref> او پرسش‌گری متعلم و دنباله‌رُوی در خدمت پیامبر، بدون لحظه‌ای تردید و تمرد بود<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202.</ref> و نخستین کسی بود که یک روز پس از آغاز رسالت [[محمد]]، پس از [[خدیجه]]، به پیامبر ایمان آورد<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص9 و 34-35؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص154-155 و 166؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص245؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص203.</ref> و به گفته خود،<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه).</ref> اولین کسی بود که بعد از پیامبر و به همراه او به [[نماز]] ایستاد.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه131؛ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، 1380ش، ص55 و 59؛ ابن‌أثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص57؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص199؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص248.</ref> در ماجرای دعوت پیامبر از خویشانش،<ref>سوره شعراء، آیه 214.</ref> تنها علی بود که اعلام آمادگی نمود و به دعوت پیامبر لبیک گفت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص10-11 و 44؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص162-164؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص252.</ref> و در شب هجرت پیامبر، به جای او خوابید<ref>سوره بقره، آیه 207؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص45-46؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج13، ص262؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص173-174؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص253.</ref> تا گزندی به پیامبر نرسد.<ref>سوره انفال، آیه 30.</ref> علی، پیامبر را اسوه و الگو می‌دانست<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 160؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص347.</ref> و خود را ملزم به اطاعت از او می‌دید.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 131؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص350.</ref> و کسی در ارتباط با پیامبر، در دلدادگی و اطاعت، قابل قیاس با علی نبود.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص48؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref> او چونان سربازی جان بر کف، در تمامی غزوات (جز جنگ تبوک که در [[مدینه]] به جای پیامبر ماند<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص139-141؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص252-253.</ref>) مشارکت فعال و أثرگذاری داشته و در غالب غزوات، از جمله [[فتح مکه]]<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص232-233و241-242.</ref> پرچمدار سپاه اسلام بود. غالبِ فحول قبایل عرب به دست او کشته شدند. ولید بن عتبه و بیش از نیمی از کشتگان قریش در بدر،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص62-65 و 70؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص194 و 197؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص260-261.</ref> ۹ تن از پرچمداران قریش در اُحُد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص207؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص262-263.</ref> و عمرو بن عبدَوُدّ در جنگ احزاب/خندق،<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص88-89؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص221-222؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص269-271.</ref> توسط علی کشته شدند. پیامبر، ضربت او را بر عمرو بن عبدَوُدّ، بالاتر از عبادت تمام انس و جن تا قیامت دانست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص223؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> علی در جنگها، جانانه از جان پیامبر محافظت می‌نمود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص71-78؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص209؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص204.</ref> به همین دلیل ندای «لافتی الّا علی، لاسیف الّا ذوالفقار» در شأن او فرود آمد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص79؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، 1378ق، ج14، ص253؛ ابن‌أثیر، الکامل فی التاریخ، 1399ق، ج2، ص154؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص210؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص265.</ref> پیامبر در جنگ خیبر، علی را به‌عنوان کسی که [[خدا]] و [[حضرت محمد|رسول]]، او را و او، خدا و رسول را دوست دارد، معرفی کرد.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص57؛ ابن عبدالبرّ، الإستیعاب فی معرفه الأصحاب، 1328ق، ج3، ص36؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص234؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص274.</ref> در صلح حدیبیه، کاتب مفاد صلح‌نامه بود.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص107-108؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص230.</ref> پس از [[فتح مکه]]، بر بلندای خانه خدا، بت‌ها را شکست.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص243.</ref> همچنین، به‌عنوان پیک و نماینده مخصوص پیامبر، از جانب [[خدا]] مأموریت ابلاغ آیات نخستین سوره توبه<ref>سوره توبه، آیات 1-5.</ref> را به مشرکان [[مکه]] بر عهده داشت.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص58-59؛ آلوسی، روح المعانی، ج1، تفسیر سوره توبه؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص258؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص202؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص277 و 279.</ref> علی در جریان [[مباهله]]، به‌عنوان جان پیامبر معرفی شد.<ref>سوره آل‌عمران، آیه 61؛ مفید، الإرشاد، 1364ش، ص152-153؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص344.</ref>


== علی و جانشینی پیامبر ==
در روایتی از [[پیامبر اکرم]]، [[فضائل امام علی]] به سبب فراوانی، غیرقابل شمارش دانسته شده‌اند.<ref>{{پک|ابن‌ شاذان|۱۴۰۷|ک=مائة منقبة|ص=۱۷۷|ج=}}</ref> در روایات اسلامی، پیامبر اکرم، علی را از داناترین، فقیه‌ترین و زاهدترین مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده است. همچنین در شماری از روایات، علی همراه حق دانسته شده و جایگاه او نسبت به پیامبر به جایگاه [[هارون]] نسبت به [[موسی]] تشبیه شده است.<ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۹۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۹۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۲ و ۴۵-۳۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۷۹ و ۲۹۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۴-۲۰۵|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|آل‌کاظمی|۱۴۱۵|ک=امام علی در قرآن|ص=۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۲-۵۳|ج=}}</ref> در روایات دیگری، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازهٔ آن معرفی کرده و او را برادر خود در دنیا و [[آخرت]] خوانده است.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۸۴-۱۸۵ و ۲۶۹ و ۲۹۲ و ۲۹۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۳۲|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۱ و ۲۰۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۲|ج=}}</ref> در حدیثی دیگر نیز پیوند میان خود و علی را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده است.<ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۹۳|ج=}}</ref> در روایات مربوط به واقعهٔ [[غدیر خم]]، پیامبر، امام علی را مولای کسانی معرفی کرده است که خود مولای آنان است.<ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۱۰۰ و ۱۰۵|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۶۳|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۱ و ۲۶۲-۲۶۰|ج=۱}}</ref> همچنین در برخی منابع حدیثی، علی عزیزترین<ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۱۳۶|ج=}}</ref> و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر(ص) معرفی شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۲|ج=۲}}</ref>
از منظر [[شیعیان]]، [[حضرت محمد]] در مدت پیامبری، با سخنان خود در یوم الإنذار/یوم العشیره، غزوات اُحد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه و [[غدیر خم]] دربارهٔ وراثت، وصایت و خلافت علی و نیز اعلام برادری با علی در [[مکه]] و مدینه، همواره به دنبال آماده‌سازی شرایط جانشینی علی پس از خود بوده است.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص281-282.</ref>


== علی پس از پیامبر ==
== ویژگی‌های ظاهری، اخلاقی و فردی ==
=== الف) در زمان خلفا ===
در منابع مختلف، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، صورتی زیبا، چهره‌ای گندمگون و ریشی انبوه توصیف شده است. همچنین شانه‌های پهن و اندامی نیرومند برای او گزارش شده<ref>{{پک|امین|۱۳۷۶|ک=سیره معصومان|ص=۱۳|ج=۲}}</ref> و در برخی منابع، از او با تعبیر بَطین در اشاره به دانش فراوانش یاد شده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الأمالی|ص=۲۹۳|ج=}}</ref> در منابع اسلامی، زهد،<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۶ و ۲۹۶|ج=۱}}</ref> نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۳|ج=۱}}</ref> سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵|ج=۱}}</ref>
علی، پس از سقیفه و خلافت ابوبکر، مدتی را برای اثبات حقانیت خود برای تصدی خلافت، با اصحاب محاجّه کرد<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص53؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص205.</ref> و به نوعی برخورد قهرآمیز داشت.<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص343.</ref> اما به دلیل تبلیغات وسیع و گسترده حکومت علیه او،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص54-57؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص207.</ref> گوشه عزلت و سکوت<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص347.</ref> و نیز راه مصالحه با خلفا بر اساس ضرورت و برای حفظ وحدت [[امت اسلامی]]<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص211.</ref> را برگزید. با این اوصاف، مناسبات خانوادگی و اجتماعی خود را با خلفا و اصحاب حفظ نمود<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص60-61.</ref> و البته از وظایف خطیر فکری و دینی، غفلت نکرده و مرجعیت علمی و دینی خود را در قالب [[تفسیر قرآن]]، بیان احکام شرعی مستحدثه، پاسخ به شبهات علمای ادیان مختلف و نیز، سؤالات مردم و تربیت شاگردان، به نحو مطلوب عهده‌دار بود.<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص280؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص292-293؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص281-286.</ref> همچنین، دستگیری از نیازمندان و مستمندان، تعیین مبدأ تاریخ مسلمانان بر مبنای هجرت پیامبر<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص359.</ref> و گره‌گشایی از معضلات دستگاه خلافت در عرصه‌های سیاسی و قضایی و دینی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص296 و 358؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص208؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص281-286.</ref> از دیگر مسئولیت‌های اجتماعی علی بود.


=== ب) علی و بیعت مردم ===
== ادوار زندگی امام علی ==
به دنبال قتل عثمان، جناح امام و مخالفان قریش تقویت شد.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> این جناح از حمایت قبایل عراقی و مهاجران مصری و همراهی همدلانه انصار و مردم [[مدینه]] و نیز گروهی از قریش، نظیر طلحه و زبیر برخوردار بود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> در چنین شرایطی، مردم برای [[بیعت]]، به خانه علی هجوم آوردند.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 3 (شقشقیه)؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص422؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص62؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص228.</ref> امام در ابتدا به‌دلیل فساد فراگیر جامعه و پراکندگی امور و نااستواری قلوب مردم و خلجان و عدم ثبات عقول‌شان،<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 92.</ref> از بیعت استنکاف می‌ورزید<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص64-65؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229-231.</ref> و می‌گفت اگر من وزیر شما باشم، بهتر است تا امیرتان باشم.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229-230.</ref> اما به دلیل اصرار جمهور و فحول، علی با اکراه تن به پذیرش چنین مسئولیتی، به شرط همراهی مردم با حکومت<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص229.</ref> و به امید بازگشت جامعه و مردم به سنت و سیرهٔ نبوی و برقراری عدالت و رعایت انصاف و رفع ظلم و اجحاف و تبعیض علیه مردم، داد.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص227.</ref> وی، خود در [[نهج البلاغه]] به تفصیل به شرایط موجود و دلایل عدم پذیرش ابتدایی امر خلافت اشاره کرده است.<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 192 (معروف به قاصعه).</ref>
زندگی امام علی را می‌توان به پنج بخش تقسیم کرد.<ref>{{پک|خلیلیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگ کوثر|ف=امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)|ص=۶۴}}</ref>


== حکومت علی ==
=== ولادت تا بعثت ===
=== الف) مشکلات ===
امام علی در شش‌سالگی، به خانهٔ [[پیامبراکرم]] رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۵|ج=۱}}</ref> در آغاز [[بعثت]]، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که [[اسلام]] آورد<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۳|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۹ و ۳۵-۳۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶|ج=۱}}</ref> و با پیامبر [[نماز]] خواند.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|نسائی|۱۳۸۰|ک=خصائص أمیرالمؤمنین|ص=۵۵ و ۵۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن‌اثیر|۱۳۹۹|ک=الکامل فی التاریخ|ص=۵۷|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۱۹۹|ج=۲}}</ref>
فقدان [[عدالت اقتصادی]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص66؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص240.</ref> گسترش [[تبعیض نژادی]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص68-69؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص242.</ref> انحرافات دینی<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 38 و 123؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص71-73؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص244-246.</ref> و فساد اجتماعی<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 16؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص74؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص247.</ref> که با ظهور [[معاویه]] و تفکر اموی در پهنه قلمرو اسلامی و نیز جریان و تفکر عثمانی در [[بصره]] و [[خوارج]] در [[کوفه]]، نمود بیشتری یافته بود،<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص247.</ref> از اساسی‌ترین معضلات گریبان‌گیر حکومت علی بود. وی سیاست اصلی و اصولی خود را اصلاح اوضاع حاکم بر جامعه با تبیین دین قرار داده بود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص248-249.</ref> و طی دوران حکومت کوتاه‌مدت خود، با تذکرات لسانی و ترغیب و تهییج آنان به بازگشت به کتاب خدا و سنت رسول‌الله و گوشزدِ مکررِ سنت پیامبر به مردم،<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص249 و 251.</ref> همچنین با انذار و سرزنش مردم از درغلتیدن در مطامع دنیوی و دنیاطلبی،<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 113.</ref> با ارائه الگوی اخلاقی<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 193 (معروف به همّام).</ref> در قالب خطابه و نامه‌نگاری<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص75-77.</ref> و اقدامات اجتماعی و نیز جنگ با پیمان‌شکنان (اهل جمل)<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص436-453؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص81-90.</ref> و ستم‌پیشه‌گان (اهل شام)<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص456-475؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص91-103.</ref> و خوارج،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص476-488؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص104-107.</ref> مبادرت به اصلاح و ریشه‌کنی آنها نمود.<ref>جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص248 و 282.</ref>


=== ب) ویژگی‌ها ===
=== بعثت تا هجرت پیامبر ===
زندگی زاهدانه برای همسویی با قشر مستضعف جامعه،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص319؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص114؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref> رفق و مدارا و مهربانی با فقرا،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص114.</ref> نظارت مستمر و مراقبت نسبت به رفتار و کردار کارگزاران حکومتی و برخورد با کژتابی‌ها،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص116؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص343.</ref> دادگری و عدالت‌خواهی،<ref>عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص287.</ref> برقراری مساوات و عدم تبعیض بین افراد<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص328.</ref> و ارائه الگویی از حکومت، در حد [[مدینه فاضله]]،<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص113؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref> تابلویی زیبا از حکومت علی به تصویر کشیده است. از منظر اندیشمندان، سیره عملی علی یکی از بهترین روش‌های زندگی است که به دلیل جذابیت و گیرایی‌اش، دوست و دشمن را از طرفی، در وصف او به تمجید واداشته و از سوی دیگر، به افراط و تفریط کشانده است.<ref>جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص113؛ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، 1383ش، ج2، ص341.</ref>
امام علی در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر با نام [[یوم‌الانذار]] یا واقعه [[یوم الدار]] در سال سوم بعثت نیز از او حمایت کرد و در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است.<ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۸۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|سوره شعراء||ک=|ص=آیه ۲۱۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۰-۱۱ و ۴۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۶۲-۱۶۴|ج=۱}}</ref> علی در دورهٔ محاصره [[بنی‌هاشم]] در [[شعب ابی‌طالب]] در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت [[ابوطالب]] در حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر [[مسلمانان]] افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت؛ علی در شب [[۱ ربیع‌الاول]] سال چهاردهم بعثت که به شب [[لیله‌المبیت]] مشهور است، در بستر پیامبر خوابید<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۸۰|ک=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|ص=۱۴|ج=۸}}</ref><ref name=":0">{{پک|سوره بقره||ک=|ص=آیه ۲۰۷|ج=}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۴۵-۴۶|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۱۷۳-۱۷۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|ابن ابی‌الحدید|۱۳۷۸|ک=شرح نهج‌البلاغه|ص=۲۶۲|ج=۱۳}}</ref> و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه [[حضرت فاطمه|فاطمه]]، [[فاطمه بنت اسد]] و گروهی دیگر به [[مدینه]] هجرت کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|معادیخواه|۱۳۷۷|ک=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|ص=۱۵۵-۱۵۸|ج=}}</ref> در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر، نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۶۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۷|ج=۲}}</ref> التزام به اطاعت از وی<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۳۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۵۰|ج=۲}}</ref> و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۸|ج=}}</ref>


== ویژگی‌های فردی علی ==
=== هجرت تا رحلت پیامبر ===
زهد،<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص286 و 296.</ref> نجابت، شجاعت، جوانمردی و نیرومندی،<ref>معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص153.</ref> سخاوت و بخشندگی، خوش خلقی، از ویژگی‌های بارز علی به‌شمار می‌رود. فصیح‌ترین و عابدترین مردم بودن<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص285، 288، 289، 290، 292 و 295.</ref> نیز، از دیگر ویژگی‌های اوست.
پس از هجرت پیامبر به مدینه، پیامبر در جریان [[عقد اخوت]] میان [[مسلمانان]]، علی را به‌عنوان برادر خود معرفی کرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴|ج=}}</ref> بر اساس مستندات روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ [[غزوه]] پیامبر پرچم‌دار بوده است؛ همچنین از میان ۹ غزوهٔ مهمی ازجمله [[بدر]]، [[احد]]، [[خندق]]، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، [[خیبر]]، [[فتح مکه]]، [[حنین]] و طائف که به نبرد انجامید، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشته است.<ref name=":02">{{پک|روحی برندق|احمدی|۱۳۹۷|ک=تاریخ اسلام|ف=تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)|ص=۳۰}}</ref> علاوه بر حضور در غزوات،<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۳-۲۶|ج=}}</ref> از مهم‌ترین مسئولیت‌های علی، کتابت پیمان [[صلح حدیبیه]] بود. در فتح مکه حضور یافت و در شکستن بت‌های [[کعبه]] به پیامبر یاری رساند. در [[غزوه تبوک]]، پیامبر او را در [[مدینه]] جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی‌اش دربارهٔ شایعات، [[حدیث منزلت]] را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد. علی در همان سال مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان [[مکه]] شد و در [[مباهله]] با نجران نیز همراه [[پیامبر]]، [[فاطمه]]، [[حسن]] و [[حسین]] حضور یافت. در سال دهم هجری نیز به فرمان پیامبر برای دعوت به [[اسلام]] و رسیدگی به امور [[مسلمانان]] به [[یمن]] رفت و سپس در [[مکه]] به پیامبر در [[حجةالوداع]] پیوست. پس از بازگشت از [[حج]]، واقعهٔ [[غدیر خم]] رخ داد که بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۴-۲۶|ج=}}</ref> [[شیعیان]] بر این باورند که [[پیامبر اکرم]] در مناسبت‌های مختلف، مانند [[یوم‌الانذار]]، غزوات [[احد]]، [[احزاب]]، [[خیبر]]، [[حنین]] و [[تبوک]]، [[صلح حدیبیه]]، [[غدیر خم]] و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۸۱-۲۸۲|ج=۱}}</ref>


== میراث ماندگار علی ==
=== رحلت پیامبر و دوران خلفا تا خلافت ===
[[پرونده:شیمل.jpg|thumb|حدیث «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا» منسوب به امام علی، بر روی سنگ قبر اسلام‌پژوه آلمانی خانم آنه‌ماری شیمل در قبرستان بُن آلمان]]
پیامبر در [[۲۸:صفر]] سال ۱۱ هجری درگذشت و بنا بر باور شیعیان علی به [[امامت]] رسید. در حالیکه او سرگرم [[کفن]] و [[دفن]] پیامبر بود، گروهی از [[صحابه]] در [[سقیفه بنی‌ساعده]]، [[ابوبکر]] را به [[خلافت]] برگزیدند. پس از این واقعه، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از [[صحابه]] به احتجاج پرداخت<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۵|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۳|ج=}}</ref> و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت و از [[بیعت]] خودداری کرد.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۴۱|ج=۱}}</ref> بنابر منابع [[شیعه]]، پس از آن برای گرفتن بیعت به خانهٔ علی حمله شد که در جریان آن [[فاطمه]] آسیب دید و [[فرزندش]] [[سقط]] شد و سپس در بستر بیماری درگذشت.<ref>{{پک|طبرسی|۱۴۲۴|ک=الاحتجاج|ص=۱۰۹|ج=۱}}</ref> همچنین ابوبکر [[فدک]] را در اختیار گرفت و علی از فاطمه در دادخواهی دربارهٔ آن حمایت کرد.<ref>{{پک|رهبر|۱۳۷۹|ک=میقات حج|ف=فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)|ص=۱۶۶-۱۷۸}}</ref> با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۷|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۵۴-۵۷|ج=}}</ref> حفظ [[وحدت]] [[مسلمانان]] و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۴۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۱۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۴۴-۴۶|ج=}}</ref>  او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و [[صحابه]]،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۰-۶۱|ج=}}</ref> مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق [[تفسیر قرآن]]، تبیین [[احکام]]، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۹۲-۲۹۳|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۲۸۰|ج=۱}}</ref>
[[نهج البلاغه]]، به عنوان مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان علی، همواره مورد توجه بسیاری از علمای شیعه و سنی بوده و آن‌ها بر آن شرح و تفسیر نگاشته‌اند. خطبه شقشقیه<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 3.</ref> که به روند تکوین و شکل‌گیری خلافت پس از پیامبر اشاره دارد، خطبه قاصعه<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 192.</ref> که به آفرینش و برشماری چگونگی آن و ارتباط بندگان با خالق خود و نیز به نعمت‌های الهی اشاره دارد و خطبه همّام<ref>نهج‌البلاغه، خطبه 193.</ref> که صفات پرهیزگاران را برشمرده از مهم‌ترین خطبه‌های [[نهج البلاغه]] است. همچنین در بخش نامه‌ها، نامه به [[امام حسن]]<ref>نهج‌البلاغه، نامه 31.</ref> که دارای مضامین بلند تربیتی است و نامه به [[مالک اشتر]] نخعی (معروف به عهدنامه مالک)<ref>نهج‌البلاغه، نامه 53.</ref> که دارای مفاهیم راهگشای حکومتی در طرز مواجهه عمال حکومت با مردمان و تعامل با سایرین است، قابل اشاره است.


== تربیت یافتگان مکتب علی ==
پس از درگذشت [[ابوبکر]] در سال ۱۳ هجری، [[عمر بن خطاب]] به [[وصیت]] او به خلافت رسید. در دورهٔ خلافت عمر، علی در برخی امور سیاسی و قضایی مشارکت داشت؛ از جمله در سال‌های ۱۴، ۱۷ و ۱۸ هجری، عمر او را در [[مدینه]] جانشین خود کرد و در تصمیم‌هایی مانند تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی از نظر او بهره گرفت.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۵۹|ج=۱}}</ref> همچنین در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه [[خلافت]] مشارکت می‌کرد.<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۲۹۶ و ۳۵۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۰۸|ج=۲}}</ref> عمر پیش از مرگ در سال ۲۳ هجری شورایی شش‌نفره برای تعیین خلیفه تشکیل داد که علی نیز عضو آن بود. عبدالرحمن بن عوف خلافت علی را مشروط به عمل به قرآن، سنت پیامبر و سیرهٔ ابوبکر و عمر کرد؛ علی پذیرش سیرهٔ آن دو را نپذیرفت و در نتیجه [[عثمان بن عفان]] با پذیرش این شرط به خلافت رسید.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۴۶-۵۰|ج=}}</ref>
أصبغ بن نباته، اویس قرنی، حُجر بن عَدی، رُشَید هجری، زید بن صوحان، ابوالأسود دوئلی بصری، عبدالله بن جعفر طیار، عبدالله بن عباس، عثمان بن حُنَیف، عَدیّ بن حاتم، کمیل بن زیاد نخعی، مالک بن حارث اشتر نخعی، محمد بن أبی‌بکر، میثم بن یحیی تمار و هاشم بن عُتبه مرقال<ref>قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص365-405.</ref> از برگزیدگان مکتب علوی محسوب می‌شوند.
 
علی در دورهٔ عثمان نیز در برخی امور قضایی مشارکت داشت و در سال ۲۵ هجری، بنا بر نقلی، در تدوین و جمع‌آوری قرآن با او مشورت شد. در سال ۳۵ هجری، در پی نارضایتی از عثمان، خانهٔ او در مدینه محاصره و سرانجام وی کشته شد؛ بنابر برخی منابع، علی پیش از این از مدینه خارج شده بود و بر اساس گزارش منابع اهل‌سنت، حسنین را برای محافظت از عثمان گماشته بود. پس از کشته‌شدن عثمان، مردم با گرد آمدن پیرامون علی، از او خواستند خلافت را بپذیرد.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۵۰-۵۳|ج=}}</ref>
 
=== حکومت و خلافت امام علی ===
علی در [[ذی‌الحجه]] سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن [[عثمان]]، به [[خلافت]] رسید و بیشتر [[صحابه]] در [[مدینه]] با او [[بیعت]] کردند؛<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۳ (شقشقیه)|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۲۲|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۲۷-۲۲۸|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۲|ج=}}</ref> بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش [[خلافت]] خودداری می‌کرد<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۹۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۲۹-۲۳۱|ج=۲}}</ref> و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۲۹-۲۳۰|ج=۲}}</ref> با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، معروف به قاعدین، از بیعت خودداری کردند.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۵۹-۹۱|ج=}}</ref> امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۰|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۶|ج=}}</ref> تبعیض اجتماعی،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۲|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۶۸-۶۹|ج=}}</ref> انحراف‌های دینی<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۳۸ و ۱۲۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۴-۲۴۶|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۷۱-۷۳|ج=}}</ref> و گسترش فساد خصوصاْ فساد اجتماعی روبه‌رو بود؛<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۶|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۷|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۷۴|ج=}}</ref> مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری [[معاویه]]، عثمانیان در [[بصره]] و [[خوارج]] در [[کوفه]]، ابعاد گسترده‌تری یافت.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۷|ج=۲}}</ref> منابع، اصلاح جامعه بر پایه [[قرآن]] و [[سنت پیامبر]] را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۸-۲۴۹|ج=۲}}</ref> در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۹ و ۲۵۱|ج=۲}}</ref> هشدار نسبت به دنیاگرایی،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۱۳|ج=}}</ref> ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۳ (معروف به همّام)|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۷۵-۷۷|ج=}}</ref> اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با [[ناکثین]]،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۸۱-۹۰|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۳۶-۴۵۳|ج=۱}}</ref> [[قاسطین]]<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۹۱-۱۰۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۵۶-۴۷۵|ج=۱}}</ref> و [[خوارج]]،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۱۰۴-۱۰۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۷۶-۴۸۸|ج=۱}}</ref> درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۲۴۸ و ۲۸۲|ج=۲}}</ref>
 
== ابعاد حکومت امام علی ==
حکومت امام علی حوزه‌های مختلفی از اداره سیاسی و اجتماعی جامعه را دربرمی‌گرفت. مدیریت کارگزاران، اجرای عدالت، نظارت بر عملکرد مسئولان و مشورت از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام اسلامی و عرصه‌های حکومت او بود و نامه‌ها و فرمان‌های منسوب به وی در نهج‌البلاغه از منابع مهم برای بررسی شیوه مدیریت و حکومت‌داری او به شمار می‌رود.<ref>{{پک|بی‌نام|۱۳۸۴|ک=ضمیمه خردنامه همشهری|ف=عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)|ص=۱۶}}</ref><ref name=":023">{{پک|مهدوی‌راد|غروی|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۸۶}}</ref>
 
=== سیره سیاسی ===
اصول سیاست در سیرهٔ امام علی را می‌توان در هشت محور صدق‌محوری، قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، تعهد به اصول اخلاقی در اوج قدرت و احترام به آزادی‌های معقول خلاصه کرد.<ref>{{پک|سبحانی تبریزی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و اصول سیاست|ص=۳۶-۴۸}}</ref> در راستای ساختار اداری و مدیریت حکومت امام علی برای اداره مناطق مختلف قلمرو خلافت، والیان و کارگزارانی را منصوب می‌کرد و برای آنان وظایف و مسئولیت‌های مشخصی در زمینه اداره امور سیاسی، مالی، قضایی و اجتماعی تعیین می‌کرد. در انتخاب کارگزاران، عواملی مانند بینش و تفکر عمیق، شایستگی، تربیت اسلامی، امانت‌داری، تجربه و توانایی اداره امور، بینش اسلامی ـ اجتماعی، قدرت مدیریت و رهبری، تخصص و نظارت و بازرسی آشکار و پنهان، همراه با نظارت فراگیر مردمی، مورد توجه قرار داشت.<ref name=":025">{{پک|پورطهماسبی|تاجور|۱۳۸۹|ک=پژوهش‌نامه علوی|ف=ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه|ص=۲۱ و ۴۱-۳۹}}</ref><ref name=":03">{{پک|دلشاد تهرانی|امین ناجی|باقرپور|۱۳۹۵|ک=مدیریت سازمان­‌های دولتی|ف=اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|ص=۱۴۴-۱۴۵}}</ref> چگونگی گزینش و انتخاب این نیروها در مناصب گوناگون سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و اداری، آشنا نمودن آنان با دستورالعمل‌های مدیریتی، شیوه زمامداری و رفتار با مردم و نظارت بر عملکرد و مدیریت آنان، از جمله اقداماتی بود که امام علی برای حسن اجرای امور انجام می‌داد و زمینه تأمین امنیت جامعه، رضایت عمومی مردم و استحکام و ثبات حکومت را فراهم می‌کرد.<ref>{{پک|ثواقب|۱۳۸۰|ک=حکومت اسلامی|ف=امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات|ص=۱۴۷}}</ref>
 
=== سیره اجتماعی ===
 
==== عدالت ====
در اندیشه امام علی، عدالت در قلمروهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی و قضایی قابل بررسی است. در این سه حوزه، عدالت با مفاهیمی مانند برابری، انصاف و شایستگی ارتباط دارد و در همه آنها با اخلاق نیز پیوند قابل ملاحظه‌ای دارد.
 
* '''عدالت سیاسی:''' در عرصه سياسی، امام عدالت را به‌معنای برابری و برابری را معادل انصاف مي‌دانند. از ديدگاه او، انصاف به‌معنای اتخاذ روش‌های بی‌طرفانه در اعمال قدرت و جلوگيری از تبعيض در همه حوزه‌های سياسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه است.
* '''عدالت اجتماعی:''' در عرصه اجتماعی، برابری معادل شایستگی است. در نظام تقسیم کار اجتماعی، حق افراد متناسب با شایستگی آنان در انجام وظایف محوله تعیین می‌شود. از این دیدگاه، نیکوکار و بدکار، دانا و نادان، خیانتکار و امانتدار با یکدیگر برابر نیستند. منش امام علی در اعمال قدرت بر مردم نیز نشان می‌دهد که او بر موازین اسلامی، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی و تأکید بر رفع تبعیض در هر شکل و صورت اصرار داشته است.
* '''عدالت اقتصادی:''' در عرصه اقتصادی، برابری به معنای مساوات در برخورداری از اموال عمومی و رفع نیازهای افراد جامعه است.<ref>{{پک|معمار|۱۳۹۳|ک=شیعه‌شناسی|ف=تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)|ص=۷۴}}</ref><ref>{{پک|غلام علی خمسه|۱۴۰۳|ک=کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران|ف=تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه|ص=۱۶۹۸-۱۶۹۹}}</ref>
* '''عدالت حقوقی و قضایی:''' در عرصه قضایی، امام راه نجات و بقای اسلام را در اصلاح دستگاه عدالت می‌دانست و در این راستا، در تدوین قوانین شرع، تقویت قضات عادل و آموزش و تربیت دادرسان اهتمام داشت.<ref name=":026">{{پک|موسوی بجنورد|صفایی|۱۳۸۸|ک=پژوهشنامه متین|ف=حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)|ص=۱۶}}</ref>
 
==== آزادی ====
آزادی از اصول حکومت اسلامی و به معنای اختیار انسان در انتخاب و رفتار است و حوزه‌هایی مانند عقیده، بیان، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد. این آزادی ریشه در فطرت و آزادی تکوینی انسان دارد و همه افراد در برخورداری از آن برابرند. در سخنی منسوب به امام علی آمده است؛ بنده دیگری مباش، زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است و همچنین امام بر اصل آزادی انسان تأکید دارد.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref>
 
* '''آزادی اندیشه و بیان:''' اندیشه و بیان آزاد دانسته شده و گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم مورد تأکید است. گفت‌وگوهای امام علی با مخالفان از نمونه‌های این رویکرد دانسته شده، هرچند در موارد همراه با توطئه و تهدید نظام سیاسی، برخورد با آن مجاز تلقی شده است.
* '''آزادی عقیده و دین:''' پیروان ادیان دیگر می‌توانند شعائر و آیین خود را در چارچوب نظم عمومی جامعه اسلامی انجام دهند، بدون آنکه این امر به معنای پذیرش حقانیت یکسان همه ادیان باشد. غیرمسلمانان از حمایت حکومت برخوردارند و مشرکان نیز در شرایطی از امنیت برخوردارند. درباره ارتداد نیز دیدگاهی مطرح شده که مجازات شدید را در صورت همراه‌شدن ارتداد با محاربه و اقدام علیه اسلام قابل اعمال می‌داند.
* '''آزادی‌ رفتار و کردار:''' مسلمانان و غیرمسلمانان ساکن حکومت اسلامی از حقوق اجتماعی برخوردارند و در برابر قوانین عمومی برابرند؛ در تأیید این دیدگاه، روایتی از امام صادق درباره برابری دیه اهل ذمه با مسلمانان نقل شده است.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref>
 
==== مشورت ====
مشورت در حکومت امام علی دو جنبه داشت: برای حاکمان تکلیف و برای مردم حق بود. ازاین‌رو سیاستگذاری امور عمومی باید با مشارکت مردم یا نمایندگان و کارشناسان شایسته، باتجربه، خردمند، مؤمن، پارسا و خیرخواه انجام می‌گرفت. این اصل بر آیاتی چون «و شاورهم فی الأمر» و «و أمرهم شوری بینهم» و نیز روایاتی درباره مشورت با صاحب‌نظران استوار دانسته شده و مقصود از آن، دستیابی به رأی صواب از طریق سنجش دیدگاه‌های گوناگون و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی بوده است. در این دیدگاه، رهبر پس از مشورت باید بر اساس رأی حاصل از آن اقدام کند و مشورت با افراد شایسته، افزون بر افزایش احتمال درستی تصمیم، در صورت خطا عذر موجهی برای تصمیم‌گیرنده فراهم می‌کند.<ref>{{پک|معرفت|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|ص=بدون صفحه}}</ref>
 
=== سیره اقتصادی و مالی ===
دولت علوی افزون بر رفاه عمومی، سعادت مردم و اجرای احکام و آموزه‌های الهی را دنبال می‌کرد و برقراری عدالت اجتماعی را مهم‌ترین هدف سیاست‌های اقتصادی خود قرار داده بود. با کاهش درآمدهای دولت و افزایش هزینه‌ها بر اثر درگیری‌های نظامی، بسط عدالت و رفع فقر، امام علی افزایش منابع دولت را هدف قرار نداد و در جمع‌آوری مالیات، مصلحت مردم را مقدم دانست. دولت علوی در امور دفاعی و عمومی بر ایجاد امنیت، عدالت قضایی و نظارت بر کارگزاران و در امور اجتماعی بر فعالیت گسترده تأکید داشت؛ اما در اقتصاد، بیشتر به نظارت و تنظیم بازار، حمایت از بخش خصوصی و رفع موانع تولید می‌پرداخت.<ref>{{پک|گیلک حکیم‌آبادی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی|ص=۱۶۴-۱۶۵}}</ref>
 
از وظایف دولت علوی، احقاق حقوق مظلومان، مبارزه با انحراف‌ها، بدعت‌ها و رانت‌ها، آموزش و تربیت، تأمین اجتماعی، ایجاد رفاه و حمایت از رشد تولید بود. این دولت در جمع‌آوری و حفظ بیت‌المال و جلوگیری از حیف و میل آن دقت داشت و در سیاست‌های اقتصادی خود به عمران، رشد، حفظ سطح زندگی مردم و ثبات قیمت‌ها توجه می‌کرد. در مالیات‌های ثابت مانند زکات، بر اجرای صحیح، اعتماد به مردم و جلب مشارکت آنان از طریق خودارزیابی و خودتشخیصی، همراه با رفتار مناسب عاملان و رعایت قوانین تأکید می‌شد. در مالیات املاک دولتی و زمین‌های خراجیه نیز رشد و تولید و وضعیت مردم مورد توجه بود و از سنگینی بار مالیات نهی می‌شد. بخش خصوصی مورد اعتماد بود و رابطه دولت و مردم بر همیاری و مشارکت استوار بود.<ref>{{پک|گیلک حکیم‌آبادی|۱۳۸۰|ک=کتاب نقد|ف=امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی|ص=۱۶۴-۱۶۵}}</ref>
 
=== سیره نظامی ===
امام جنگ را آخرین راه مقابله با دشمنان می‌دانست و پیش از آغاز نبرد می‌کوشید آنان را از ورود به جنگ بازدارد تا صلح و امنیت در جامعه حکم‌فرما باشد. ازاین‌رو، با شیوه‌هایی مانند ارسال نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگوی مستقیم با سران و دیگر افراد، از طریق روشنگری‌های خود آنان را به بازنگری در موضع خود و پرهیز از جنگ دعوت می‌کرد. در این رویکرد، حتی اگر تلاش‌های امام به انصراف دشمن از نبرد نمی‌انجامید، اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ صورت می‌گرفت. در مواردی هم دشمن به مسیر انحرافی خویش پی‌برده است و دست از مقابله و پیکار برداشته است.<ref>{{پک|حاجی‌زاده|۱۴۰۱|ک=جستارهای تاریخ اسلام|ف=جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)|ص=۱۳۹}}</ref>
 
=== سیره سیاست خارجی ===
در سیره امام علی، سیاست خارجی بر مبانی‌ای چون اصل دعوت، ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان و وحدت امت اسلامی استوار است؛ اصل دعوت با هدف هدایت انسان و تأمین سعادت او از طریق گفت‌وگو، موعظه، مکاتبه و ارسال پیام دنبال می‌شود و جنگ راهکار نخست نیست. ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان نیز از اهداف حکومت دانسته شده و وحدت امت اسلامی برای تقویت عزت، اقتدار، امنیت و رفاه مسلمانان مورد تأکید است. اهداف سیاست خارجی شامل حفظ و گسترش ارزش‌های دینی، اصلاح روابط انسانی و ایجاد امنیت اجتماعی است. در اجرای این سیاست‌ها، ابزارهایی مانند دیپلماسی و مذاکره، انعقاد پیمان‌های سیاسی با دولت‌های غیرمتخاصم و ابزار اقتصادی تألیف قلوب به کار گرفته می‌شود و پیمان‌شکنی، فریب و نقض عهد جایگاهی ندارد. در مجموع، سیاست خارجی امام علی نه جنگ‌محور و نه صلح‌محور مطلق، بلکه صلح‌گرا و مبتنی بر استفاده از جنگ به‌عنوان راهکاری استثنایی پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز است.<ref>{{پک|سجادی|۱۳۷۹|ک=علوم سیاسى|ف=سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)|ص=بدون صفحه}}</ref>
 
== ویژگی‌ها و پیامدهای حکومت امام علی ==
در منابع، [[زهد]] و [[ساده‌زیستی]]،<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۱۹|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۱۱۴|ج=}}</ref> توجه به محرومان،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۱۱۴|ج=}}</ref> نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۳|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۱۱۶|ج=}}</ref> عدالت‌محوری، برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض<ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۳۲۸|ج=۱}}</ref> از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی در حد [[مدینه فاضله]] دانسته‌اند و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۳|ک=تاریخ سیاسی اسلام|ص=۳۴۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۱۱۳|ج=}}</ref>
 
حکومت او آثار و محورهای اساسی و دستاوردهای زیادی داشته است که می‌توان آن‌ها را به دو دسته کلی تقسیم کرد:<ref name=":022">{{پک|امینی|دشتی|۱۳۹۱|ک=پژوهش‌نامه علوی|ف=پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)|ص=۲۷}}</ref>
 
* '''آثار و پیامدهای بدیع:''' تعیین حدود آزادی بین فرد و جامعه، برجسته‌کردن نقش مردم، مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان، صراحت در برابر مردم، سنت حساب‌پس‌دهی دولتمردان و کارگزاران حکومتی به مردم، توسعه شاخص‌های محک‌زنی حکومت‌ها، عدالت فراگیر و همه‌گیر، افزایش امید به امکان تحقق جامعه عدل، توجه به افکار عمومی.
* '''آثار و پیامدهای تکاملی:''' تحول ماهیت دولت در نظر عامه، تعیین ملاک‌های شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، رویکرد سیستمی به اداره امور، حساب‌پس‌دهی در سلسله‌مراتب اداری، نگاه به حکومت به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای خدمت.<ref name=":024">{{پک|امینی|دشتی|۱۳۹۱|ک=پژوهش‌نامه علوی|ف=پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)|ص=۲۷-۲۸}}</ref>
 
== آثار علمی ==
'''مصحف امام علی:''' بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست.<ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۷۶|ک=قرآن در اسلام|ص=۱۱۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن ندیم|۱۳۴۶|ک=الفهرست|ص=۳۰|ج=}}</ref> در برخی روایات، شأن نزول آیات<ref>{{پک|صفار|۱۴۰۲|ک=بصائر الدرجات|ص=۱۹۳|ج=}}</ref> و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود<ref>{{پک|رامیار|۱۳۶۹|ک=تاریخ قرآن|ص=۳۷۰-۳۷۱|ج=}}</ref> و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.<ref>{{پک|خرمشاهی|۱۳۸۹|ک=قرآن ‎پژوهی|ص=۴۶۹|ج=۲}}</ref>{{ اصلی|نهج البلاغه}}
'''نهج‌البلاغه:''' مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، [[نهج‌البلاغه]] است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان [[شیعه]] و [[اهل‌سنت]] جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۳|ج=}}</ref> درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، [[خطبه قاصعه]]،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۲|ج=}}</ref> درباره [[توحید]]، [[آفرینش]] و رابطه انسان با خدا، و [[خطبه همام]]،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=خطبه ۱۹۳|ج=}}</ref> در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به [[امام حسن]]،<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۳۱|ج=}}</ref> با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به [[مالک اشتر]]، مشهور به [[عهدنامه مالک]]، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.<ref>{{پک|سیدرضی|۱۳۶۸|ک=نهج‌البلاغه|ص=نامه ۵۳|ج=}}</ref>
 
'''روایات و احادیث:''' در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.<ref name=":1" /> در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در ''مسند الإمام علی'' روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.<ref name=":2">{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۶۵-۴۰۵|ج=۱}}</ref> همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.<ref name=":3" />
 
'''دعا و مناجات:''' در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی،<ref>{{پک|کفعمی|۱۴۱۸|ک=البلد الامین|ص=۳۶|ج=}}</ref> حرز یمانی،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۲۴۰ و ۲۴۶|ج=۹۲}}</ref><ref>{{پک|آقابزرگ تهرانی|۱۴۰۳|ک=الذریعه|ص=۱۹۰|ج=۶}}</ref><ref>{{پک|آقابزرگ تهرانی|۱۴۰۳|ک=الذریعه|ص=۲۳۵|ج=۱۲}}</ref> دعای صباح،<ref>{{پک|حسینی|۱۳۷۷|ک=«ترجمه دعای صباح»|ص=۲۳۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|آقابزرگ تهرانی|۱۴۰۳|ک=الذریعه|ص=۲۵۲-۲۵۶|ج=۱۳}}</ref> دعای صنمی قریش،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۲۳۵ و ۲۶۰|ج=۸۲}}</ref><ref>{{پک|کفعمی|۱۳۴۹|ک=المصباح - جنه الامان الواقيه و جنه الايمان الباقيه|ص=۵۵۲|ج=}}</ref> دعای عشرات،<ref>{{پک|ابن‌طاووس|۱۳۳۰|ک=جمال الاسبوع|ص=۴۵۳-۴۶۴|ج=}}</ref> دعای مشلول،<ref>{{پک|کفعمی|۱۴۱۸|ک=البلد الامین|ص=۳۳۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۲۸۲|ج=۹۲}}</ref> دعای کمیل،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۸|ک=مصباح المتهجد|ص=۵۸۴|ج=}}</ref> مناجات شعبانیه،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۹۷|ج=۹۱}}</ref> الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة،<ref>{{پک|سماهیجی|۱۳۹۶|ک=صحیفه علویه|ص=۱۶|ج=}}</ref> مناجات امام علی در مسجد کوفه<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۴۱۹-۴۲۰|ج=۹۷}}</ref><ref>{{پک|کفعمی|۱۴۱۸|ک=البلد الامین|ص=۳۱۹-۳۲۰|ج=}}</ref> و مناجات منظوم امام علی<ref name=":1">{{پک|مجلسی|۱۴۲۳|ک=زاد المعاد|ص=۴۲۸|ج=}}</ref> اشاره کرد.
 
'''کتاب‌ها:''' امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جامعه یا کتاب علی، «صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله، مصحف امام علی، جفر و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.<ref name=":4" />
 
== اصحاب ==
در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در ''رجال طوسی'' حدود ۴۶۰ نفر،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۵|ک=رجال|ص=۵۷|ج=}}</ref> در ''اصحاب امام علی'' ۱۱۰۰ نفر<ref>{{پک|ناظم‌زاده قمی|۱۳۸۵|ک=اصحاب امام علی(ع)|ص=|ج=}}</ref> و در ''اصحاب الامام امیرالمؤمنین'' ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.<ref>{{پک|امینی نجفی|۱۴۱۲|ک=اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع)|ص=|ج=}}</ref>


== شهادت ==
== شهادت ==
و در سن ۶۳ سالگی در ۲۱ [[رمضان]] سال ۴۰ هجری بر اثر ضربه شمشیری که ابن‌ملجم مرادی در [[نوزدهم رمضان]] در [[مسجد کوفه]] بر سر او فرود آورد، به [[شهادت]] رسید.<ref>مفید، الإرشاد، 1364ش، ص13و14؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص320؛ عبدالحمید، سیره اهل بیت، ص240 و 289؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، 1387ش، ص47؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص493-495.</ref>  
امام علی در [[۱۹ رمضان]] سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر [[عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی]] در [[مسجد کوفه]] مجروح شد و دو روز بعد، در [[۲۱ رمضان]]، در ۶۳ سالگی به [[شهادت]] رسید.<ref name=":3">{{پک|جعفریان|۱۳۸۷|ک=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|ص=۴۷|ج=}}</ref><ref name=":4">{{پک|مفید|۱۳۶۴|ک=الإرشاد|ص=۱۳-۱۴|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|قمی|۱۳۷۱|ک=منتهی الآمال|ص=۳۲۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معروف حسنی|۱۳۸۹|ک=زندگی دوازده امام(ع)|ص=۴۹۳-۴۹۵|ج=۱}}</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۸۲: خط ۱۴۰:


== منابع ==
== منابع ==
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از نویسندگان|نام=(به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|عنوان=دانشنامه امام علی(ع)|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}


{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبرسی|نام=فضل بن حسن|عنوان=إعلام الوری بأعلام الهدی|سال=۱۳۹۰|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الإسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=قرآن کریم}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آقابزرگ تهرانی|نام=محمدمحسن|عنوان=الذریعة الی تصانیف الشیعه|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=دار الاضواء|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آل‌کاظمی|نام=علی|عنوان=امام علی در قرآن|سال=۱۳۸۵|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آلوسی|نام=سید محمود|عنوان=روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی|سال=۱۴۱۵|مکان=بیروت|ناشر=دارالکتب العلمیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن أبی‌الحدید|نام=عبدالحمید|عنوان=شرح نهج‌البلاغه|سال=۱۳۷۸|مکان=قاهره|ناشر=دار إحیاء الکتب العربیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌أثیر|نام=ضیاءالدین|عنوان=الکامل فی التاریخ|سال=۱۳۹۹|مکان=بیروت|ناشر=دار صادر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن شاذان|نام=محمد بن احمد|عنوان=مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه|سال=۱۴۰۷|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌طاووس|نام=علی بن موسی|عنوان=جمال الاسبوع بکمال المشروع|سال=۱۳۳۰|مکان=قم|ناشر=دار الرضی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌ عبدالبر|نام=یوسف‌ بن‌ عبد الله|عنوان=الإستیعاب فی معرفه الأصحاب|سال=۱۳۲۸|مکان=بیروت|ناشر=دار إحیاء التراث العربی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌ندیم|نام=محمد بن اسحاق|عنوان=الفهرست|سال=۱۳۴۶|مکان=تهران|ناشر=بانک بازرگانی ایران (چاپخانه)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=محمدرضا تجدد|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن وزیر|نام=هادی بن ابراهیم|عنوان=البروج فی اسماء امیرالمؤمنین|سال=۱۳۷۸|مکان=قم|ناشر=دانشگاه ادیان و مذاهب|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اربلی|نام=علی بن عیسی|عنوان=کشف الغمه فی معرفة الائمة|سال=۱۳۸۱|مکان=تبریز|ناشر=بنی‌هاشمی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امین|نام=سید محسن|عنوان=سیره معصومان|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=سروش|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=علی حجتی|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=امینی|نام۱=علی‌اکبر|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008182/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9|ژورنال=پژوهش‌نامه علوی|دوره=سوم|شماره=اول|صفحات=۲۳-۴۶|نام۲=فرزانه|نام خانوادگی۲=دشتی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=امینی|نام=محمدهادی|عنوان=اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الکتاب الاسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بی‌نام|نام۱=|تاریخ=۱۳۸۴|عنوان=عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/113549/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9|ژورنال=ضمیمه خردنامه همشهری|دوره=سوم|شماره=شصت و دوم|صفحات=۱۶}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورطهماسبی|نام۱=سیاوش|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/885599/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87|ژورنال=پژوهش‌نامه علوی|دوره=اول|شماره=دوم|صفحات=۲۱-۴۲|نام۲=آذر|نام خانوادگی۲=تاجور|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا|سال=۱۳۸۳|مکان=قم|ناشر=دلیل ما|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=حیات فکری سیاسی امامان شیعه|سال=۱۳۸۷|مکان=قم|ناشر=انصاریان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از نویسندگان|نام=(به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)|عنوان=دانشنامه امام علی(ع)|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/877416/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB%DB%8C-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA|تاریخ=۶ دی ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۱ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۰۱}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاجی‌زاده|نام۱=یدالله|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/570021/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-|ژورنال=جستارهای تاریخ اسلام|دوره=دوم|شماره=چهارم|صفحات=۱۲۱-۱۴۱}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسینی|نام=سید محمدرضا|عنوان=«ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول|سال=۱۳۷۷|مکان=قم|ناشر=مؤسسه فرهنگی دار الحدیث|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خرمشاهی|نام=بهاءالدین|عنوان=قرآن‌ پژوهی|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=شرکت انتشارات علمی فرهنگی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خلیلیان|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/449343/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=دوازدهم|شماره=هفتاد و نهم|صفحات=۶۴-۷۰}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ثابتی|نام=فرزین|عنوان=القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع)|سال=۱۳۷۷|مکان=تهران|ناشر=سبحان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ثواقب|نام۱=جهانبخش|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/209824/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=ششم|شماره=بیست و دوم|صفحات=۱۴۷-۱۷۷}}
* {{یادکرد وب|عنوان=دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم|نشانی=https://www.hadithlib.com/guides|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱ شهریور ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|علی۰۲}}|وبگاه=وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دلشاد تهرانی|نام۱=مصطفی|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه|پیوند=https://ipom.journals.pnu.ac.ir/article_3605.html|ژورنال=مدیریت سازمان‌های دولتی|دوره=پنجم|شماره=یکم، پیاپی هفدهم|صفحات=۱۳۷-۱۵۰|نام۲=محمدهادی|نام خانوادگی۲=امین ناجی|نام۳=سیدمعصوم|نام خانوادگی۳=باقرپور}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=رامیار|نام=محمود|عنوان=تاریخ قرآن|سال=۱۳۶۹|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=روحی برندق|نام۱=کاووس|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/385463/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C%D9%90-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D9%85-%D8%B5-|ژورنال=تاریخ اسلام|دوره=نوزدهم|شماره=دوم|صفحات=۷-۴۰|نام۲=علی|نام خانوادگی۲=احمدی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رهبر|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۳۷۹|عنوان=فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/938227/%D9%81%D8%AF%DA%A9-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B8%D9%84%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%B9|ژورنال=میقات حج|دوره=نهم|شماره=سی و چهارم|صفحات=۱۵۸-۱۸۵}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سبحانی تبریزی|نام۱=جعفر|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=امام علی(ع) و اصول سیاست|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/61919/%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%b9%d9%84%db%8c-%d8%b9-%d9%88-%d8%a7%d8%b5%d9%88%d9%84-%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b3%d8%aa|ژورنال=کتاب نقد|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=۳۰-۴۹}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سجادی|نام۱=سیدعبدالقیوم|تاریخ=۱۳۷۹|عنوان=سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/62584/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%89-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B9-|ژورنال=علوم سیاسی|دوره=سوم|شماره=یازدهم|صفحات=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سماهیجی|نام=عبدالله بن صالح|عنوان=الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة|سال=۱۳۹۶|مکان=تهران|ناشر=اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=سیدهاشم رسولی محلاتی|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سیدرضی|نام=|عنوان=نهج‌البلاغه|سال=۱۳۶۸|مکان=تهران|ناشر=سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=سیدجعفر شهیدی|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شکوهی قوچانی|نام=علی‌اصغر|عنوان=اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع)|سال=۱۳۸۵|مکان=مشهد|ناشر=بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شوشتری|نام=قاضی نورالله|عنوان=احقاق الحق و ازهاق الباطل|سال=۱۴۰۹|مکان=قم|ناشر=مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شهرانی فراهانی|نام۱=زهرا|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب|پیوند=https://safinahmagazine.ir/article-1-1323-fa.html|ژورنال=سفینه|دوره=چهارم|شماره=چهاردهم|صفحات=۶۵-۸۴}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شهیدی|نام=سیدجعفر|عنوان=زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صفار|نام=محمد بن حسن|عنوان=بصائر الدرجات|سال=۱۴۰۲|مکان=قم|ناشر=مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=جواد قیومی اصفهانی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=سید محمدحسین|عنوان=قرآن در اسلام|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الاسلامیة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمدباقر بهبودی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبرسی|نام=احمد بن علی|عنوان=الاحتجاج|سال=۱۴۲۴|مکان=قم|ناشر=سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبرسی|نام=فضل بن حسن|عنوان=إعلام الوری بأعلام الهدی|سال=۱۳۹۰|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الإسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الأمالی|سال=۱۴۱۴|مکان=قم|ناشر=دار الثقافه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=رجال طوسی|سال=۱۴۱۵|مکان=قم|ناشر=مؤسسه نشر اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=مصباح المتهجد|سال=۱۴۱۸|مکان=بیروت|ناشر=چاپ علاءالدین اعلمی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قبانچی|نام=سیدحسن|عنوان=مسند الامام علی|سال=۱۴۲۱|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الاعلی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=شیخ طاهر اسلامی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قطبی|نام۱=هادی|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=علی(ع) در آیینه قرآن|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/58908/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=سیزدهم|شماره=هشتاد و یکم|صفحات=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قمی|نام=عباس|عنوان=منتهی الآمال|سال=۱۳۷۱|مکان=قم|ناشر=هجرت|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عباس|نام۱=قیصر|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام|پیوند=|ژورنال=پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=غلام علی خمسه|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2416618/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87|ژورنال=کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران|دوره=|شماره=|صفحات=۱۶۹۰-۱۷۰۰}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کفعمی|نام=ابراهیم بن علی|عنوان=المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية|سال=۱۳۴۹|مکان=نجف|ناشر=دارالکتب العلمیة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کفعمی|نام=ابراهیم بن علی‌عامل|عنوان=البلد الامین و الدرع الحصین|سال=۱۴۱۷|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسه الاعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گیلک حکیم‌آبادی|نام۱=محمد تقی|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/61932/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C|ژورنال=کتاب نقد|دوره=ششم|شماره=نوزدهم|صفحات=۱۱۶-۱۷۷}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=گنجی شافعی|نام=محمد بن یوسف|عنوان=کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دار احیاء التراث اهل‌البیت|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمدهادی امینی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحار الأنوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=دار احیاء التراث العربی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=زاد المعاد|سال=۱۴۲۳|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=معاديخواه|نام=عبدالمجيد|عنوان=تاریخ اسلام (عصر بعثت)|سال=۱۳۷۷|مکان=تهران|ناشر=ذره|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=معرفت|نام۱=محمدهادی|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/68210/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%85%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA|ژورنال=کتاب نقد|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=معروف حسنی|نام=هاشم|عنوان=زندگی دوازده امام|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=محمد مقدس|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=معمار|نام۱=ثریا|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)|پیوند=https://www.shiitestudies.com/article_18709.html|ژورنال=شیعه‌شناسی|دوره=دوازدهم|شماره=چهل و هفتم|صفحات=۴۷-۷۸}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن نعمان|عنوان=الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران|ناشر=کتابفروشی اسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=محمدباقر ساعدی|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=منتظرالقائم|نام=اصغر|عنوان=تاریخ امامت|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=دفتر نشر معارف|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=موسوی بجنوردی|نام۱=سیدمحمد|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)|پیوند=https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_63552.html|ژورنال=پژوهشنامه متین|دوره=یازدهم|شماره=چهل و چهارم|صفحات=۱-۲۶|نام۲=راحله|نام خانوادگی۲=صفایی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مهدوی‌راد|نام۱=محمدعلی|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2256.html?lang=fa|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سوم|صفحات=۸۶-۱۱۰|نام۲=سعیده|نام خانوادگی۲=غروی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عبدالمجید|نام۱=ناصری|تاریخ=۱۳۸۲|عنوان=سیری در زندگانی امام اول شیعیان|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/45129/%D8%B3%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86|ژورنال=شیعه‌شناسی|دوره=اول|شماره=سوم و چهارم|صفحات=۴۳-۵۸}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ناظم‌زاده قمی|نام=سیداصغر|عنوان=اصحاب امام علی|سال=۱۳۸۵|مکان=قم|ناشر=بوستان کتاب|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نسائی|نام=احمد|عنوان=خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب|سال=۱۳۸۰|مکان=تهران|ناشر=آفاق|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
 
 


{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قمی|نام=عباس|عنوان=منتهی الآمال|سال=۱۳۷۱|مکان=قم|ناشر=هجرت|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}


{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن نعمان|عنوان=الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۳۶۴|مکان=تهران|ناشر=کتابفروشی اسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=محمدباقر ساعدی|شابک=|دوره=}}{{شیعه-افقی}}
{{شیعه-افقی}}

نسخهٔ کنونی تا ۳ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۰

امام علی


امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

تولد و خانواده

امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه[۱][۲] ۱۳ رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در مکه متولد شد.[۳] پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب[۴] و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود.[۵] بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد.[۶]

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و ۱ ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم[۷] و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد.[۸][۹] امام علی در زمان زندگی و ازدواج با فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت فاطمه، او ازدواج‌های دیگری داشت که از آنها فرزندانی نیز برای او گزارش شده است.[۱۰]

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است.[۱۱] در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵] که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.[۱۶][۱۷]

جایگاه امام در قرآن و روایات

در منابع اسلامی، شماری از آیات قرآن به امام علی مرتبط دانسته شده‌اند که معمولاً در دو دستهٔ کلی، یعنی آیات مربوط به امامت و آیات مربوط به فضائل، بررسی می‌شوند.[۱۸] در منابع شیعه، دستهٔ نخست شامل آیاتی از جمله آیات ولایت،[۱۹] ابلاغ رسالت،[۲۰] اتمام نعمت،[۲۱] اولی الامر،[۲۲] صادقین،[۲۳] قربی،[۲۴] است که برای اثبات امامت خاصه و جایگاه علی به آنها استناد شده است. دستهٔ دوم نیز آیاتی از جمله تطهیر،[۲۵] مباهله،[۲۶] مؤدت،[۲۷] اطعام ایتام و مساکین[۲۸] و ایثار و بذل جان[۲۹] را دربرمی‌گیرد که در منابع اسلامی برای بیان فضائل و منزلت علی(ع) مورد استناد قرار گرفته‌اند.[۳۰] از این‌رو، فضائل منسوب به علی از نظر منشأ، به فضائل قرآنی و روایی نیز تقسیم شده‌اند. در همین زمینه، ابن‌عباس نزول بیش از ۳۰۰ آیه از قرآن را دربارهٔ علی دانسته است.[۳۱]

این آیات، در منابع شیعه برای تبیین جایگاه علی پس از پیامبر اکرم و شایستگی او برای رهبری جامعهٔ اسلامی نیز استفاده شده است.[۳۲][۳۳][۳۴][۳۵] دربارهٔ اینکه این آیات به‌طور خاص دربارهٔ علی نازل شده‌اند یا تطبیق آنها بر او از سوی مفسران و عالمان صورت گرفته است، میان مفسران و مذاهب اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. سید روح‌الله خمینی در کتاب کشف‌الاسرار، به نقل از غایةالمرام، تعداد آیاتی را که دربارهٔ علی و امامت او دانسته شده‌اند، تا ۱۴۰ آیه ذکر می‌کند. وی سپس آیاتی را که به گفتهٔ او میان عالمان شیعه و اهل‌سنت دربارهٔ ارتباط آنها با علی اتفاق نظر وجود دارد، به تفصیل مطرح کرده است.[۳۶]

در روایتی از پیامبر اکرم، فضائل امام علی به سبب فراوانی، غیرقابل شمارش دانسته شده‌اند.[۳۷] در روایات اسلامی، پیامبر اکرم، علی را از داناترین، فقیه‌ترین و زاهدترین مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده است. همچنین در شماری از روایات، علی همراه حق دانسته شده و جایگاه او نسبت به پیامبر به جایگاه هارون نسبت به موسی تشبیه شده است.[۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴] در روایات دیگری، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازهٔ آن معرفی کرده و او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده است.[۴۵][۴۶][۴۷][۴۸] در حدیثی دیگر نیز پیوند میان خود و علی را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده است.[۴۹] در روایات مربوط به واقعهٔ غدیر خم، پیامبر، امام علی را مولای کسانی معرفی کرده است که خود مولای آنان است.[۵۰][۵۱][۵۲] همچنین در برخی منابع حدیثی، علی عزیزترین[۵۳] و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر(ص) معرفی شده است.[۵۴]

ویژگی‌های ظاهری، اخلاقی و فردی

در منابع مختلف، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، صورتی زیبا، چهره‌ای گندمگون و ریشی انبوه توصیف شده است. همچنین شانه‌های پهن و اندامی نیرومند برای او گزارش شده[۵۵] و در برخی منابع، از او با تعبیر بَطین در اشاره به دانش فراوانش یاد شده است.[۵۶] در منابع اسلامی، زهد،[۵۷] نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی،[۵۸] سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.[۵۹]

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به پنج بخش تقسیم کرد.[۶۰]

ولادت تا بعثت

امام علی در شش‌سالگی، به خانهٔ پیامبراکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.[۶۱][۶۲] در آغاز بعثت، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که اسلام آورد[۶۳][۶۴][۶۵][۶۶] و با پیامبر نماز خواند.[۶۷][۶۸][۶۹][۷۰][۷۱]

بعثت تا هجرت پیامبر

امام علی در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر با نام یوم‌الانذار یا واقعه یوم الدار در سال سوم بعثت نیز از او حمایت کرد و در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است.[۷۲][۷۳][۷۴][۷۵] علی در دورهٔ محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب در حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت؛ علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت که به شب لیله‌المبیت مشهور است، در بستر پیامبر خوابید[۷۶][۷۷][۷۷][۷۸][۷۹][۸۰][۸۱] و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه فاطمه، فاطمه بنت اسد و گروهی دیگر به مدینه هجرت کرد.[۸۲][۸۳] در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر، نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو،[۸۴][۸۵] التزام به اطاعت از وی[۸۶][۸۷] و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.[۸۸][۸۹]

هجرت تا رحلت پیامبر

پس از هجرت پیامبر به مدینه، پیامبر در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، علی را به‌عنوان برادر خود معرفی کرد.[۹۰] بر اساس مستندات روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر پرچم‌دار بوده است؛ همچنین از میان ۹ غزوهٔ مهمی ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف که به نبرد انجامید، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشته است.[۹۱] علاوه بر حضور در غزوات،[۹۲] از مهم‌ترین مسئولیت‌های علی، کتابت پیمان صلح حدیبیه بود. در فتح مکه حضور یافت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر یاری رساند. در غزوه تبوک، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی‌اش دربارهٔ شایعات، حدیث منزلت را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد. علی در همان سال مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری نیز به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست. پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد که بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.[۹۳] شیعیان بر این باورند که پیامبر اکرم در مناسبت‌های مختلف، مانند یوم‌الانذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.[۹۴]

رحلت پیامبر و دوران خلفا تا خلافت

پیامبر در ۲۸:صفر سال ۱۱ هجری درگذشت و بنا بر باور شیعیان علی به امامت رسید. در حالیکه او سرگرم کفن و دفن پیامبر بود، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده، ابوبکر را به خلافت برگزیدند. پس از این واقعه، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت[۹۵][۹۶] و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت و از بیعت خودداری کرد.[۹۷] بنابر منابع شیعه، پس از آن برای گرفتن بیعت به خانهٔ علی حمله شد که در جریان آن فاطمه آسیب دید و فرزندش سقط شد و سپس در بستر بیماری درگذشت.[۹۸] همچنین ابوبکر فدک را در اختیار گرفت و علی از فاطمه در دادخواهی دربارهٔ آن حمایت کرد.[۹۹] با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود،[۱۰۰][۱۰۱] حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید.[۱۰۲][۱۰۳][۱۰۴] او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه،[۱۰۵] مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.[۱۰۶][۱۰۷]

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ هجری، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. در دورهٔ خلافت عمر، علی در برخی امور سیاسی و قضایی مشارکت داشت؛ از جمله در سال‌های ۱۴، ۱۷ و ۱۸ هجری، عمر او را در مدینه جانشین خود کرد و در تصمیم‌هایی مانند تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی از نظر او بهره گرفت.[۱۰۸] همچنین در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد.[۱۰۹][۱۱۰] عمر پیش از مرگ در سال ۲۳ هجری شورایی شش‌نفره برای تعیین خلیفه تشکیل داد که علی نیز عضو آن بود. عبدالرحمن بن عوف خلافت علی را مشروط به عمل به قرآن، سنت پیامبر و سیرهٔ ابوبکر و عمر کرد؛ علی پذیرش سیرهٔ آن دو را نپذیرفت و در نتیجه عثمان بن عفان با پذیرش این شرط به خلافت رسید.[۱۱۱]

علی در دورهٔ عثمان نیز در برخی امور قضایی مشارکت داشت و در سال ۲۵ هجری، بنا بر نقلی، در تدوین و جمع‌آوری قرآن با او مشورت شد. در سال ۳۵ هجری، در پی نارضایتی از عثمان، خانهٔ او در مدینه محاصره و سرانجام وی کشته شد؛ بنابر برخی منابع، علی پیش از این از مدینه خارج شده بود و بر اساس گزارش منابع اهل‌سنت، حسنین را برای محافظت از عثمان گماشته بود. پس از کشته‌شدن عثمان، مردم با گرد آمدن پیرامون علی، از او خواستند خلافت را بپذیرد.[۱۱۲]

حکومت و خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند؛[۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵][۱۱۶] بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد[۱۱۷][۱۱۸] و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد.[۱۱۹] با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، معروف به قاعدین، از بیعت خودداری کردند.[۱۲۰] امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی،[۱۲۱][۱۲۲] تبعیض اجتماعی،[۱۲۳][۱۲۴] انحراف‌های دینی[۱۲۵][۱۲۶][۱۲۷] و گسترش فساد خصوصاْ فساد اجتماعی روبه‌رو بود؛[۱۲۸][۱۲۹][۱۳۰] مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گسترده‌تری یافت.[۱۳۱] منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند.[۱۳۲] در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت،[۱۳۳] هشدار نسبت به دنیاگرایی،[۱۳۴] ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها،[۱۳۵][۱۳۶] اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین،[۱۳۷][۱۳۸] قاسطین[۱۳۹][۱۴۰] و خوارج،[۱۴۱][۱۴۲] درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.[۱۴۳]

ابعاد حکومت امام علی

حکومت امام علی حوزه‌های مختلفی از اداره سیاسی و اجتماعی جامعه را دربرمی‌گرفت. مدیریت کارگزاران، اجرای عدالت، نظارت بر عملکرد مسئولان و مشورت از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام اسلامی و عرصه‌های حکومت او بود و نامه‌ها و فرمان‌های منسوب به وی در نهج‌البلاغه از منابع مهم برای بررسی شیوه مدیریت و حکومت‌داری او به شمار می‌رود.[۱۴۴][۱۴۵]

سیره سیاسی

اصول سیاست در سیرهٔ امام علی را می‌توان در هشت محور صدق‌محوری، قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، تعهد به اصول اخلاقی در اوج قدرت و احترام به آزادی‌های معقول خلاصه کرد.[۱۴۶] در راستای ساختار اداری و مدیریت حکومت امام علی برای اداره مناطق مختلف قلمرو خلافت، والیان و کارگزارانی را منصوب می‌کرد و برای آنان وظایف و مسئولیت‌های مشخصی در زمینه اداره امور سیاسی، مالی، قضایی و اجتماعی تعیین می‌کرد. در انتخاب کارگزاران، عواملی مانند بینش و تفکر عمیق، شایستگی، تربیت اسلامی، امانت‌داری، تجربه و توانایی اداره امور، بینش اسلامی ـ اجتماعی، قدرت مدیریت و رهبری، تخصص و نظارت و بازرسی آشکار و پنهان، همراه با نظارت فراگیر مردمی، مورد توجه قرار داشت.[۱۴۷][۱۴۸] چگونگی گزینش و انتخاب این نیروها در مناصب گوناگون سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و اداری، آشنا نمودن آنان با دستورالعمل‌های مدیریتی، شیوه زمامداری و رفتار با مردم و نظارت بر عملکرد و مدیریت آنان، از جمله اقداماتی بود که امام علی برای حسن اجرای امور انجام می‌داد و زمینه تأمین امنیت جامعه، رضایت عمومی مردم و استحکام و ثبات حکومت را فراهم می‌کرد.[۱۴۹]

سیره اجتماعی

عدالت

در اندیشه امام علی، عدالت در قلمروهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی و قضایی قابل بررسی است. در این سه حوزه، عدالت با مفاهیمی مانند برابری، انصاف و شایستگی ارتباط دارد و در همه آنها با اخلاق نیز پیوند قابل ملاحظه‌ای دارد.

  • عدالت سیاسی: در عرصه سياسی، امام عدالت را به‌معنای برابری و برابری را معادل انصاف مي‌دانند. از ديدگاه او، انصاف به‌معنای اتخاذ روش‌های بی‌طرفانه در اعمال قدرت و جلوگيری از تبعيض در همه حوزه‌های سياسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه است.
  • عدالت اجتماعی: در عرصه اجتماعی، برابری معادل شایستگی است. در نظام تقسیم کار اجتماعی، حق افراد متناسب با شایستگی آنان در انجام وظایف محوله تعیین می‌شود. از این دیدگاه، نیکوکار و بدکار، دانا و نادان، خیانتکار و امانتدار با یکدیگر برابر نیستند. منش امام علی در اعمال قدرت بر مردم نیز نشان می‌دهد که او بر موازین اسلامی، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی و تأکید بر رفع تبعیض در هر شکل و صورت اصرار داشته است.
  • عدالت اقتصادی: در عرصه اقتصادی، برابری به معنای مساوات در برخورداری از اموال عمومی و رفع نیازهای افراد جامعه است.[۱۵۰][۱۵۱]
  • عدالت حقوقی و قضایی: در عرصه قضایی، امام راه نجات و بقای اسلام را در اصلاح دستگاه عدالت می‌دانست و در این راستا، در تدوین قوانین شرع، تقویت قضات عادل و آموزش و تربیت دادرسان اهتمام داشت.[۱۵۲]

آزادی

آزادی از اصول حکومت اسلامی و به معنای اختیار انسان در انتخاب و رفتار است و حوزه‌هایی مانند عقیده، بیان، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد. این آزادی ریشه در فطرت و آزادی تکوینی انسان دارد و همه افراد در برخورداری از آن برابرند. در سخنی منسوب به امام علی آمده است؛ بنده دیگری مباش، زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است و همچنین امام بر اصل آزادی انسان تأکید دارد.[۱۵۳]

  • آزادی اندیشه و بیان: اندیشه و بیان آزاد دانسته شده و گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم مورد تأکید است. گفت‌وگوهای امام علی با مخالفان از نمونه‌های این رویکرد دانسته شده، هرچند در موارد همراه با توطئه و تهدید نظام سیاسی، برخورد با آن مجاز تلقی شده است.
  • آزادی عقیده و دین: پیروان ادیان دیگر می‌توانند شعائر و آیین خود را در چارچوب نظم عمومی جامعه اسلامی انجام دهند، بدون آنکه این امر به معنای پذیرش حقانیت یکسان همه ادیان باشد. غیرمسلمانان از حمایت حکومت برخوردارند و مشرکان نیز در شرایطی از امنیت برخوردارند. درباره ارتداد نیز دیدگاهی مطرح شده که مجازات شدید را در صورت همراه‌شدن ارتداد با محاربه و اقدام علیه اسلام قابل اعمال می‌داند.
  • آزادی‌ رفتار و کردار: مسلمانان و غیرمسلمانان ساکن حکومت اسلامی از حقوق اجتماعی برخوردارند و در برابر قوانین عمومی برابرند؛ در تأیید این دیدگاه، روایتی از امام صادق درباره برابری دیه اهل ذمه با مسلمانان نقل شده است.[۱۵۴]

مشورت

مشورت در حکومت امام علی دو جنبه داشت: برای حاکمان تکلیف و برای مردم حق بود. ازاین‌رو سیاستگذاری امور عمومی باید با مشارکت مردم یا نمایندگان و کارشناسان شایسته، باتجربه، خردمند، مؤمن، پارسا و خیرخواه انجام می‌گرفت. این اصل بر آیاتی چون «و شاورهم فی الأمر» و «و أمرهم شوری بینهم» و نیز روایاتی درباره مشورت با صاحب‌نظران استوار دانسته شده و مقصود از آن، دستیابی به رأی صواب از طریق سنجش دیدگاه‌های گوناگون و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی بوده است. در این دیدگاه، رهبر پس از مشورت باید بر اساس رأی حاصل از آن اقدام کند و مشورت با افراد شایسته، افزون بر افزایش احتمال درستی تصمیم، در صورت خطا عذر موجهی برای تصمیم‌گیرنده فراهم می‌کند.[۱۵۵]

سیره اقتصادی و مالی

دولت علوی افزون بر رفاه عمومی، سعادت مردم و اجرای احکام و آموزه‌های الهی را دنبال می‌کرد و برقراری عدالت اجتماعی را مهم‌ترین هدف سیاست‌های اقتصادی خود قرار داده بود. با کاهش درآمدهای دولت و افزایش هزینه‌ها بر اثر درگیری‌های نظامی، بسط عدالت و رفع فقر، امام علی افزایش منابع دولت را هدف قرار نداد و در جمع‌آوری مالیات، مصلحت مردم را مقدم دانست. دولت علوی در امور دفاعی و عمومی بر ایجاد امنیت، عدالت قضایی و نظارت بر کارگزاران و در امور اجتماعی بر فعالیت گسترده تأکید داشت؛ اما در اقتصاد، بیشتر به نظارت و تنظیم بازار، حمایت از بخش خصوصی و رفع موانع تولید می‌پرداخت.[۱۵۶]

از وظایف دولت علوی، احقاق حقوق مظلومان، مبارزه با انحراف‌ها، بدعت‌ها و رانت‌ها، آموزش و تربیت، تأمین اجتماعی، ایجاد رفاه و حمایت از رشد تولید بود. این دولت در جمع‌آوری و حفظ بیت‌المال و جلوگیری از حیف و میل آن دقت داشت و در سیاست‌های اقتصادی خود به عمران، رشد، حفظ سطح زندگی مردم و ثبات قیمت‌ها توجه می‌کرد. در مالیات‌های ثابت مانند زکات، بر اجرای صحیح، اعتماد به مردم و جلب مشارکت آنان از طریق خودارزیابی و خودتشخیصی، همراه با رفتار مناسب عاملان و رعایت قوانین تأکید می‌شد. در مالیات املاک دولتی و زمین‌های خراجیه نیز رشد و تولید و وضعیت مردم مورد توجه بود و از سنگینی بار مالیات نهی می‌شد. بخش خصوصی مورد اعتماد بود و رابطه دولت و مردم بر همیاری و مشارکت استوار بود.[۱۵۷]

سیره نظامی

امام جنگ را آخرین راه مقابله با دشمنان می‌دانست و پیش از آغاز نبرد می‌کوشید آنان را از ورود به جنگ بازدارد تا صلح و امنیت در جامعه حکم‌فرما باشد. ازاین‌رو، با شیوه‌هایی مانند ارسال نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگوی مستقیم با سران و دیگر افراد، از طریق روشنگری‌های خود آنان را به بازنگری در موضع خود و پرهیز از جنگ دعوت می‌کرد. در این رویکرد، حتی اگر تلاش‌های امام به انصراف دشمن از نبرد نمی‌انجامید، اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ صورت می‌گرفت. در مواردی هم دشمن به مسیر انحرافی خویش پی‌برده است و دست از مقابله و پیکار برداشته است.[۱۵۸]

سیره سیاست خارجی

در سیره امام علی، سیاست خارجی بر مبانی‌ای چون اصل دعوت، ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان و وحدت امت اسلامی استوار است؛ اصل دعوت با هدف هدایت انسان و تأمین سعادت او از طریق گفت‌وگو، موعظه، مکاتبه و ارسال پیام دنبال می‌شود و جنگ راهکار نخست نیست. ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان نیز از اهداف حکومت دانسته شده و وحدت امت اسلامی برای تقویت عزت، اقتدار، امنیت و رفاه مسلمانان مورد تأکید است. اهداف سیاست خارجی شامل حفظ و گسترش ارزش‌های دینی، اصلاح روابط انسانی و ایجاد امنیت اجتماعی است. در اجرای این سیاست‌ها، ابزارهایی مانند دیپلماسی و مذاکره، انعقاد پیمان‌های سیاسی با دولت‌های غیرمتخاصم و ابزار اقتصادی تألیف قلوب به کار گرفته می‌شود و پیمان‌شکنی، فریب و نقض عهد جایگاهی ندارد. در مجموع، سیاست خارجی امام علی نه جنگ‌محور و نه صلح‌محور مطلق، بلکه صلح‌گرا و مبتنی بر استفاده از جنگ به‌عنوان راهکاری استثنایی پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز است.[۱۵۹]

ویژگی‌ها و پیامدهای حکومت امام علی

در منابع، زهد و ساده‌زیستی،[۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲] توجه به محرومان،[۱۶۳] نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان،[۱۶۴][۱۶۵] عدالت‌محوری، برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض[۱۶۶] از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی در حد مدینه فاضله دانسته‌اند و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.[۱۶۷][۱۶۸]

حکومت او آثار و محورهای اساسی و دستاوردهای زیادی داشته است که می‌توان آن‌ها را به دو دسته کلی تقسیم کرد:[۱۶۹]

  • آثار و پیامدهای بدیع: تعیین حدود آزادی بین فرد و جامعه، برجسته‌کردن نقش مردم، مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان، صراحت در برابر مردم، سنت حساب‌پس‌دهی دولتمردان و کارگزاران حکومتی به مردم، توسعه شاخص‌های محک‌زنی حکومت‌ها، عدالت فراگیر و همه‌گیر، افزایش امید به امکان تحقق جامعه عدل، توجه به افکار عمومی.
  • آثار و پیامدهای تکاملی: تحول ماهیت دولت در نظر عامه، تعیین ملاک‌های شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، رویکرد سیستمی به اداره امور، حساب‌پس‌دهی در سلسله‌مراتب اداری، نگاه به حکومت به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای خدمت.[۱۷۰]

آثار علمی

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست.[۱۷۱][۱۷۲] در برخی روایات، شأن نزول آیات[۱۷۳] و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود[۱۷۴] و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.[۱۷۵]

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه،[۱۷۶] درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه،[۱۷۷] درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام،[۱۷۸] در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن،[۱۷۹] با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.[۱۸۰]

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند.[۱۸۱] در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است.[۱۸۲] همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.[۱۸۳]

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی،[۱۸۴] حرز یمانی،[۱۸۵][۱۸۶][۱۸۷] دعای صباح،[۱۸۸][۱۸۹] دعای صنمی قریش،[۱۹۰][۱۹۱] دعای عشرات،[۱۹۲] دعای مشلول،[۱۹۳][۱۹۴] دعای کمیل،[۱۹۵] مناجات شعبانیه،[۱۹۶] الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة،[۱۹۷] مناجات امام علی در مسجد کوفه[۱۹۸][۱۹۹] و مناجات منظوم امام علی[۱۸۱] اشاره کرد.

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جامعه یا کتاب علی، «صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله، مصحف امام علی، جفر و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.[۲۰۰]

اصحاب

در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر،[۲۰۱] در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر[۲۰۲] و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.[۲۰۳]

شهادت

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.[۱۸۳][۲۰۰][۲۰۴][۲۰۵]

پانویس

  1. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۵ و ۸.
  2. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۳.
  3. ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱:‎ ۱۵۳.
  4. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۵.
  5. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۲.
  6. ↑ جمعی از نویسندگان (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد)، دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۶۸.
  7. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۵۱.
  8. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۵۴-۳۵۵.
  9. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۲:‎ ۶۷.
  10. ↑ عباس، «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، ۱.
  11. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  12. ↑ شکوهی قوچانی، اسماء و القاب امیرالمومنین.
  13. ↑ ابن وزیر، البروج فی اسماء امیرالمؤمنین.
  14. ↑ ثابتی، القاب و صفات مولای متقیان.
  15. ↑ شوشتری، احقاق الحق، ۴:‎ ۴-۱۰.
  16. ↑ شهرانی فراهانی، «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه‌ها و القاب»، سفینه، ۶۵-۸۲.
  17. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  18. ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  19. ↑ سوره مائده، آیه ۵۵.
  20. ↑ سوره مائده، آیه ۶۷.
  21. ↑ سوره مائده، آیه ۳.
  22. ↑ سوره نساء، آیه ۵۹.
  23. ↑ سوره توبه، آیه ۱۱۹.
  24. ↑ سوره شوری، آیه ۲۳.
  25. ↑ سوره احزاب، آیه ۳۳.
  26. ↑ سوره آل‌عمران، آیه ۶۱.
  27. ↑ سوره شوری، آیه ۲۳.
  28. ↑ سوره دهر/انسان، آیات ۹-۵.
  29. ↑ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
  30. ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  31. ↑ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ۲۳۱.
  32. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱.
  33. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۲.
  34. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۰.
  35. ↑ آل‌کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۷.
  36. ↑ قطبی، «علی(ع) در آیینه قرآن»، فرهنگ کوثر، بدون صفحه.
  37. ↑ ابن‌ شاذان، مائة منقبة، ۱۷۷.
  38. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۹۲.
  39. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۷.
  40. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۲ و ۴۵-۳۴.
  41. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۷۹ و ۲۹۵.
  42. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۴-۲۰۵.
  43. ↑ آل‌کاظمی، امام علی در قرآن، ۱۴۱-۱۴۲ و ۱۴۵.
  44. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۲-۵۳.
  45. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۸۴-۱۸۵ و ۲۶۹ و ۲۹۲ و ۲۹۷.
  46. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۳۲.
  47. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۱ و ۲۰۴.
  48. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۲.
  49. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۹۳.
  50. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۱۰۰ و ۱۰۵.
  51. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۶۳.
  52. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۱ و ۲۶۲-۲۶۰.
  53. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۱۳۶.
  54. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۲.
  55. ↑ امین، سیره معصومان، ۲:‎ ۱۳.
  56. ↑ طوسی، الأمالی، ۲۹۳.
  57. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۶ و ۲۹۶.
  58. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۳.
  59. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۵، ۲۸۸-۲۹۰، ۲۹۲و ۲۹۵.
  60. ↑ خلیلیان، «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)»، فرهنگ کوثر، ۶۴.
  61. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  62. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۵.
  63. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۳.
  64. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  65. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۹ و ۳۵-۳۴.
  66. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۵۴-۱۵۵ و ۱۶۶.
  67. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳.
  68. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲ (معروف به قاصعه) و خطبه ۱۳۱.
  69. ↑ نسائی، خصائص أمیرالمؤمنین، ۵۵ و ۵۹.
  70. ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۲:‎ ۵۷.
  71. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۱۹۹.
  72. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۸۰.
  73. ↑ سوره شعراء، آیه ۲۱۴.
  74. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۰-۱۱ و ۴۴.
  75. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۶۲-۱۶۴.
  76. ↑ شهیدی، زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع)، ۸:‎ ۱۴.
  77. ↑ ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
  78. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۴.
  79. ↑ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۴۵-۴۶.
  80. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۱۷۳-۱۷۴.
  81. ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳:‎ ۲۶۲.
  82. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۴.
  83. ↑ معادیخواه، تاریخ اسلام (عصر بعثت)، ۱۵۵-۱۵۸.
  84. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶۰.
  85. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۷.
  86. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۳۱.
  87. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۵۰.
  88. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۴.
  89. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۸.
  90. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴.
  91. ↑ روحی برندق و احمدی، «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)»، تاریخ اسلام، ۳۰.
  92. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۳-۲۶.
  93. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۴-۲۶.
  94. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۸۱-۲۸۲.
  95. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۵.
  96. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۳.
  97. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۱.
  98. ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱:‎ ۱۰۹.
  99. ↑ رهبر، «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)»، میقات حج، ۱۶۶-۱۷۸.
  100. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۷.
  101. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۵۴-۵۷.
  102. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۴۷.
  103. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۱۱.
  104. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۴-۴۶.
  105. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۰-۶۱.
  106. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۲-۲۹۳.
  107. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۲۸۰.
  108. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۵۹.
  109. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۲۹۶ و ۳۵۸.
  110. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۰۸.
  111. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۴۶-۵۰.
  112. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۰-۵۳.
  113. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳ (شقشقیه).
  114. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۲۲.
  115. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۷-۲۲۸.
  116. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۲.
  117. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۹۲.
  118. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۱.
  119. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۲۹-۲۳۰.
  120. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۵۹-۹۱.
  121. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۰.
  122. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۶.
  123. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۲.
  124. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۶۸-۶۹.
  125. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳۸ و ۱۲۳.
  126. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۴-۲۴۶.
  127. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۱-۷۳.
  128. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۶.
  129. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۷.
  130. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۴.
  131. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۷.
  132. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۸-۲۴۹.
  133. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۹ و ۲۵۱.
  134. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۳.
  135. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۳ (معروف به همّام).
  136. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۷۵-۷۷.
  137. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۸۱-۹۰.
  138. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۳۶-۴۵۳.
  139. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۹۱-۱۰۳.
  140. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۵۶-۴۷۵.
  141. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۰۴-۱۰۷.
  142. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۷۶-۴۸۸.
  143. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۲۴۸ و ۲۸۲.
  144. ↑ بی‌نام، «عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)»، ضمیمه خردنامه همشهری، ۱۶.
  145. ↑ مهدوی‌راد و غروی، «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه»، علوم حدیث، ۸۶.
  146. ↑ سبحانی تبریزی، «امام علی(ع) و اصول سیاست»، کتاب نقد، ۳۶-۴۸.
  147. ↑ پورطهماسبی و تاجور، «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۱ و ۴۱-۳۹.
  148. ↑ دلشاد تهرانی، امین ناجی و باقرپور، «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه»، مدیریت سازمان­‌های دولتی، ۱۴۴-۱۴۵.
  149. ↑ ثواقب، «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات»، حکومت اسلامی، ۱۴۷.
  150. ↑ معمار، «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)»، شیعه‌شناسی، ۷۴.
  151. ↑ غلام علی خمسه، «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه»، کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶۹۸-۱۶۹۹.
  152. ↑ موسوی بجنورد و صفایی، «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)»، پژوهشنامه متین، ۱۶.
  153. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  154. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  155. ↑ معرفت، «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت»، کتاب نقد، بدون صفحه.
  156. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  157. ↑ گیلک حکیم‌آبادی، «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی»، کتاب نقد، ۱۶۴-۱۶۵.
  158. ↑ حاجی‌زاده، «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)»، جستارهای تاریخ اسلام، ۱۳۹.
  159. ↑ سجادی، «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع)»، علوم سیاسى، بدون صفحه.
  160. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۱۹.
  161. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۱.
  162. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۴.
  163. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۴.
  164. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۳.
  165. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۶.
  166. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۳۲۸.
  167. ↑ جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ۲:‎ ۳۴۱.
  168. ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۱۳.
  169. ↑ امینی و دشتی، «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۷.
  170. ↑ امینی و دشتی، «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)»، پژوهش‌نامه علوی، ۲۷-۲۸.
  171. ↑ طباطبایی، قرآن در اسلام، ۱۱۳.
  172. ↑ ابن ندیم، الفهرست، ۳۰.
  173. ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۹۳.
  174. ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۳۷۰-۳۷۱.
  175. ↑ خرمشاهی، قرآن ‎پژوهی، ۲:‎ ۴۶۹.
  176. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۳.
  177. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۲.
  178. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۱۹۳.
  179. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۳۱.
  180. ↑ سیدرضی، نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
  181. ↑ ۱۸۱٫۰ ۱۸۱٫۱ مجلسی، زاد المعاد، ۴۲۸.
  182. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۶۵-۴۰۵.
  183. ↑ ۱۸۳٫۰ ۱۸۳٫۱ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۴۷.
  184. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۶.
  185. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲:‎ ۲۴۰ و ۲۴۶.
  186. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۶:‎ ۱۹۰.
  187. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۲:‎ ۲۳۵.
  188. ↑ حسینی، «ترجمه دعای صباح»، ۲۳۱.
  189. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۳:‎ ۲۵۲-۲۵۶.
  190. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۸۲:‎ ۲۳۵ و ۲۶۰.
  191. ↑ کفعمی، المصباح - جنه الامان الواقيه و جنه الايمان الباقيه، ۵۵۲.
  192. ↑ ابن‌طاووس، جمال الاسبوع، ۴۵۳-۴۶۴.
  193. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۳۷.
  194. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۲:‎ ۲۸۲.
  195. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۵۸۴.
  196. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۱:‎ ۹۷.
  197. ↑ سماهیجی، صحیفه علویه، ۱۶.
  198. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۹۷:‎ ۴۱۹-۴۲۰.
  199. ↑ کفعمی، البلد الامین، ۳۱۹-۳۲۰.
  200. ↑ ۲۰۰٫۰ ۲۰۰٫۱ مفید، الإرشاد، ۱:‎ ۱۳-۱۴.
  201. ↑ طوسی، رجال، ۵۷.
  202. ↑ ناظم‌زاده قمی، اصحاب امام علی(ع).
  203. ↑ امینی نجفی، اصحاب الامام امیرالمؤمنین(ع).
  204. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱:‎ ۳۲۰.
  205. ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام(ع)، ۱:‎ ۴۹۳-۴۹۵.

جستارهای وابسته

منابع

  • قرآن کریم.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
  • آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
  • آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  • ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید (۱۳۷۸). شرح نهج‌البلاغه. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
  • ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
  • ابن شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
  • ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
  • ابن‌ عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
  • ابن وزیر، هادی بن ابراهیم (۱۳۷۸). البروج فی اسماء امیرالمؤمنین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
  • اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
  • امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
  • امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)». پژوهش‌نامه علوی. سوم (اول): ۲۳-۴۶.
  • امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
  • بی‌نام (۱۳۸۴). «عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)». ضمیمه خردنامه همشهری. سوم (شصت و دوم): ۱۶.
  • پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهش‌نامه علوی. اول (دوم): ۲۱-۴۲.
  • جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
  • جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
  • جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • «چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
  • حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱-۱۴۱.
  • حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
  • خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن‌ پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
  • خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴-۷۰.
  • ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
  • ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷-۱۷۷.
  • «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
  • دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷-۱۵۰.
  • رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
  • روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷-۴۰.
  • رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸-۱۸۵.
  • سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰-۴۹.
  • سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
  • سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
  • سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  • شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
  • شوشتری، قاضی نورالله (۱۴۰۹). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
  • شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
  • شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع). تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم).
  • طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
  • طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
  • طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
  • طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
  • طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
  • طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
  • قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
  • قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
  • قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
  • عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
  • غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰-۱۷۰۰.
  • کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية. نجف: دارالکتب العلمیة.
  • کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
  • گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶-۱۷۷.
  • گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
  • مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  • معاديخواه، عبدالمجيد (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
  • معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
  • معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
  • معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷-۷۸.
  • مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
  • منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
  • موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱-۲۶.
  • مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶-۱۱۰.
  • عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳-۵۸.
  • ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
  • نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.



برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_علی&oldid=81256»