غزنی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| فایل پادکست      =غزنی.ogg

| حجم فایلپادکست    =3/52

== تقسیمات اداری غزنی ==

ولایت غزنی دارای ۳ هزار و ۶۲۳ قریه است که در ۱۹ واحد اداری (ولسوالی) قرار دارد:<ref>[https://www.mail.gov.af/sites/default/files/2020-01/معرفی%20یک%20ولایت،%20غزنی.doc «زراعت و زمینه‌ها در غزنی باستان»، وب‌سایت وزارت رزاعت، آبیاری و مالداری.]</ref>

# آب‌بند: ولسوالی آب‌بند در فاصلهٔ ۷۰ کیلومتری مرکز شهر غزنی و در مسیر بزرگراه کابل-قندهار موقعیت دارد. همچنین این ولسوالی به طرف جنوب سرحد مشترک با ولایت پکتیکا دارد. ولسوالی آب‌بند ۸۱۷ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن از قوم پشتون و در ۱۳۹۹ش بیش از ۵۱ هزار نفر بوده است.

=== کتابخانهٔ عمومی ===

کتابخانه عامه در مرکز غزنی که توسط جمهوری اسلامی [[ایران]] بنا شده، بزرگ‌ترین کتابخانه شهر به‌شمار می‌رود. کتابخانهٔ [[فیض‌محمد کاتب هزاره]] در جاغوری، کتابخانهٔ صوتی نابینایان، کتابخانهٔ ویژهٔ بانوان و کتابخانهٔ دانشگاه غزنی از جمله مراکزی هستند که در این ولایت فعالیت داشته و روزانه مراجعین زیادی دارند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=27793 «رشد فرهنگ مطالعه در بین جوانان ولایت غزنی»، روزنامه ماندگار.]</ref> همچنین کتابخانه‌های محلی و کوچک در سطح ولسوالی‌های این ولایت وجود دارد که امروزه به‌دلیل بروزنبودن منابع آنها و تسلط فضای مجازی، مراجعه‌کنندگان کمتری نسبت به گذشته دارد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/index.php/2013-07-14-02-31-52/40-shahidbasir اکبری، «مالستان در یک نگاه»، وب‌سایت سروش صبا، 18 مهر 1401ش.]</ref>

=== مناسب‌های ملی و مذهبی در غزنی ===

==== عید نوروز ====

مردم غزنی از یک هفته پیش از فرارسیدن [[نوروز در کابل|نوروز]]، با اشتیاق فراوان به استقبال این جشن باستانی می‌روند. زنان نقش محوری در پاکسازی و آراستن خانه‌ها دارند و با استفاده از گل‌های طبیعی به رنگ‌های سبز، سرخ و سفید به تزئین دیوارهای منازل می‌پردازند. شستشوی فرش‌ها و لباس‌ها در جویبارها و حوض‌های محلی، از دیگر فعالیت‌های این دوره است. این مراسم نمادی از زدودن کهنگی‌ها و آماده‌سازی فضای زندگی برای پذیرایی از سال نو و مهمانان است.

=== ورزش و بازی‌های محلی ===

توپ‌بازی (انواع بازی با توپ)، تاشه‌بازی، گرگ- گوسفند، سنگ چاقو، چشم تشکی، قطار بازی، دوازده‌بزه بازی، هشت‌خین بازی، لنگی بازی، چارمغز بازی، تاریکی بازی، چو بازی، پشتی بازی، تشکی بازی، بازی سه پرش، کوله‌دبه و کفش‌دبه، تشله بازی، هفت‌سنگ بازی، طناب‌کشی، شاه‌دزد بازی، سوختم بازی، چشم پوتک بازی، شیر و بز، دستمال پشتی، شیغی بازی، غارشیطان بازی، سنگ‌گیرک، گیرگ‌زنی و غیره از بازی‌های سنتی در مناطق مختلف ولایت غزنی به‌ویژه ولسوالی‌های هزاره‌نشین مسحبو.<ref name=":1">[http://jaghori1.blogfa.com/post/236/ «درنگی بر بازی‌های هزارگی»، وبلاک جاغوری یک، تاریخ انتشار: ۹ اسفند ۱۳۸۸ش.]</ref>

=== غذاهای محلی ===

غذاهای محلی غزنی به‌عنوان بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی مردم این منطقه شناخته می‌شود. غذاهایی چون [[غذاهای سنتی افغانستان|دلده]]، [[بولانی]]، منتو، آشک، کیچیری قوروت، [[آش]]، کباب تندوری، چپلی کباب، قابلی پلو، نان بوته، قورتی، [[غذاهای سنتی افغانستان|حلوای سرخ]]، [[گوشت کوچه|گوشت‌کوچه]] و مَلیده تخم‌جوشی، میراث غذایی غنی این ولایت را تشکیل می‌دهند. این غذاها که در سایر مناطق افغانستان نیز با تفاوت‌های جزئی در شیوه پخت رواج دارند، نشان‌دهندهٔ تبادلات فرهنگی و پیوندهای تاریخی منطقه است. در سبک زندگی امروزی، این غذاهای محلی نقش چندوجهی دارد. به‌عنوان عامل انسجام اجتماعی، در مراسم و گردهمایی‌های خانوادگی و محلی مورد استفاده قرار می‌گیرند و نیز در حفظ سلامت و تغذیه مناسب، با بهره‌گیری از مواد اولیهٔ محلی و روش‌های پخت سنتی، الگوی غذایی سالمی ارائه می‌دهند. از دیگر سو به‌عنوان منبع درآمد برای بسیاری از خانواده‌ها، در قالب رستوران‌های محلی و فروشگاه‌های غذایی محلی نقش اقتصادی مهمی بازی می‌کنند.<ref>[http://ghazayegazni.blogfa.com/ غذاهای محلی غزنی»، وب‌سایت غذاهای محلی غزنی.]</ref>

==== هندوها و سیک‌های غزنی ====

سیک‌ها و هندوهای ولایت غزنی به‌عنوان بخشی از اقلیت‌های دینی این منطقه، سبک زندگی خاص خود را حفظ کرده‌اند. این جامعه کوچک که به‌طور عمده در حوزه تجارت و کسب‌وکار فعال هستند، به‌صورت متمرکز در محلات مشخصی زندگی می‌کنند. آنان مراسم دینی و فرهنگی خود را با آزادی نسبی برگزار می‌کنند و در دوران جمهوری اسلامی افغانستان با افتتاح مدرسه‌ای ویژه، امکان آموزش به زبان هندی و بر اساس ارزش‌های دینی خود را یافته‌اند. ساختار اجتماعی آنان بر پایهٔ انسجام درونی و حفظ سنت‌های دینی استوار بوده و با وجود جمعیت محدود، هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کرده‌اند.<ref>[https://nps.edu/web/ccs/GHAZNI "Ghazni - Program for Culture and Conflict Studies", Naval Postgraduate School". ''nps.edu''.]</ref>

==== مراکز صحی ====

در ولایت غزنی، تنها یک شفاخانه (بیمارستان) دولتی فعال وجود دارد اما مردم این تعداد را با توجه به جمعیت قابل توجه و نیازهای گستردهٔ درمانی منطقه، کافی نمی‌دانند. این کمبود زیرساخت درمانی، تأثیر منفی مستقیمی بر سلامت عمومی گذاشته و دسترسی به خدمات پزشکی ضروری را برای بسیاری از ساکنان با دشواری مواجه کرده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/66995/شفاخانه-دولتی-غزنی-ناتوان-یا-ناکارآمد «شفاخانه دولتی غزنی؛ ناتوان یا ناکارآمد؟»، خبرگزاری آوا.]</ref>

== جاذبه‌های تاریخی و گردشگری غزنی ==

وجود ۳۰۰ اثر تاریخی و مکان دیدنی در ولایت غزنی، نقش تعیین‌کننده‌ای در [[برنامه‌ریزی]] سفر و مدیریت اوقات فراغت ساکنان و گردشگران ایفا می‌کند. این میراث فرهنگی غنی، زمینه‌ساز توسعه گردشگری مذهبی، تاریخی و طبیعی شده و بر تقویت هویت فرهنگی منطقه تأثیر مستقیم گذاشته است. دسترسی به این جاذبه‌ها در زندگی روزمره، به‌عنوان عاملی برای غنی‌سازی فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل می‌کند.<ref>ناهض، قاموس جغرافیایی افغانستان، ۱۳۹۴ش، ص ۸۰.</ref>

=== {{درشت|گنبد بیگم}} ===

گنبد بیگم در روستای «خُوش اَبدَال» ولسوالی (شهرستان) «جِیغتُو» در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر غزنی قرار دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> بالاتر از گنبد، چمنزاری وجود دارد که به‌نام «چمن بیگم» مشهور است.<ref>[https://tkg.af/2017/02/26/گنبد-بیگم-ترمیم-می‌شود/ ذکریا، «گنبد بیگم ترمیم می‌شود»، وب‌سایت کلید.]</ref> ساختار و مواد استفاده شده در ساختمان گنبد نشان‌دهندهٔ معماری اسلامی در عصر غزنویان است. اندازهٔ قطر گنبد ۲۲ متر و ارتفاع آن ۱۰ متر است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/187383 «گنبد تاریخی بیگم در ولایت غزنی ترمیم می‌شود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این بنا از خشت پخته ساخته شده و به مرور زمان یک ردیف از خشت‌های آن آسیب دیده است. گنبد بیگم، یک دروازهٔ کوچک شبیه پنجره دارد که در تمامی گنبدهای آن دوره دیده می‌شود. به گفتهٔ ساکنان محلی، کتیبه‌هایی نیز در بنای گنبد وجود داشته که در زمان سلطنت ظاهرشاه، به سرقت رفته است. داخل بنای گنبد، یک قبر قدیمی دیده می‌شود<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref> و پایین‌تر از گنبد، انبار خشت‌های پخته و یک سرداب وجود دارد که برای مرمت آسیب‌های گنبد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13951207001290/گنبد-بیگم-بنایی-با-معماری-اسلامی-در-غزنی «گنبد بیگم؛ بنایی با معماری اسلامی در غزنی»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== قلعه غزنی ===

این جاذبهٔ گردشگری به نام‌های «قَلعَهٔ غَزنَه»، «شهر قدیم»،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> «ارگ غَزنَین»،<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> «قَلعَت غَزنَین»،<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> «قلعهٔ بالاحصار غزنی»<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/tag/قلعه-بالاحصار-غزنی «قلعه بالاحصار غزنی»، وبسایت شفقنا.]</ref> و «شهر باستانی»<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3793130-ویرانی-دروازه-کهن-غزنی «ویرانی دروازه کهن غزنی»، در سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref> نیز خوانده می‌شود. این بنای تاریخی با وسعت ۸۰ هکتاری،<ref>[https://8am.media/the-historical-and-fortified-fortress-of-ghazni-is-on-the-verge-of-collapse/ «قلعه تاریخی و بالاحصار غزنی در آستانه فروریزی قرار دارد»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> در نقطه‌ای مرتفع از شهر کهن غزنی، در مرکز ولایت غزنی و در شمال شهر جدید غزنی واقع شده است.<ref>[http://azizullah.blogfa.com/ احمدی، «معرفی شهر غزنی»، وبلاگ عزیزالله جمال.]</ref> قلعهٔ غزنه، در سال‌های ۹۷۵–۱۱۸۷م پایتخت و مرکز فرمانروایی سلسلهٔ غزنویان بود.<ref>[http://simayghazna.blogfa.com/post/22 سروری، «قلعت غزنین»، وبلاگ سیمای غزنی.]</ref> آنها اعیاد، جشن‌ها و مراسم ملی را در این قلعه برگزار می‌کردند.<ref>[http://mirahimi.blogfa.com/ رضایی، «غزنی پایتخت فرهنگی جهان اسلام»، وبلاگ میررحیمی.]</ref> برج‌های این بنا، در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌عنوان دژ مورد استفاده بوده و کاربرد نظامی داشتند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960404001136/شهر-کهنه-غزنی-محله‌ای-تاریخی-با-قدمت-2000-ساله-در-افغانستان-تصاویر «شهر کهنۀ غزنی محله‌ای تاریخی با قدمت 2000 ساله در افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== مناره‌های غزنی ===

مناره‌های مسعود و بهرام‌شاه در غزنی، از برجسته‌ترین آثار تاریخی دورهٔ غزنویان به‌شمار می‌روند که در یک کیلومتری شمال شرقی شهر غزنی واقع شده‌اند. این مناره‌ها با قدمتی حدود ۸۰۰ سال، به شکل ستاره‌ای هشت‌ضلعی و با مصالح خشت ساخته شده‌اند و حدود ۲۰ متر ارتفاع دارند. سطح خارجی آن‌ها با تزئینات هندسی منظم، کتیبه‌های قرآنی به خط کوفی و موزاییک‌های تراکوتا آراسته شده که نشان‌دهندهٔ اوج هنر معماری اسلامی در قرن یازدهم میلادی است. درون مناره‌ها پلکان‌های مارپیچی تعبیه شده که دسترسی به بالای برج را ممکن می‌ساخت.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/24558/معرفی-مناره-های-مسعود-و-بهرام-شاه-در-غزنی «معرفی مناره‌های مسعود و بهرام‌شاه در غزنی»، پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

=== آرامگاه‌های تاریخی غزنی ===

آرامگاه‌های تاریخی غزنی، از جمله آرامگاه سلطان محمود غزنوی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[ابوالفضل بیهقی]]، [[سنایی|سنایی غزنوی]]، شریف خان و سبکتگین، به‌عنوان نمادهای هویت فرهنگی و تاریخی، نقش مؤثری در سبک زندگی و گذران اوقات فراغت مردم دارد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref> این مکان‌ها افزون بر مقاصد [[گردشگری]] و زیارتی، به‌عنوان فضاهای عمومی برای تعاملات اجتماعی، مراسم فرهنگی و آموزشی عمل می‌کند. همچنین، این آثار تاریخی در مناسبت‌های خاص میزبان مراسمی چون شعرخوانی، بزرگداشت مشاهیر و جشن‌های محلی هستند که به غنای زندگی فرهنگی جامعه کمک می‌کند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۸.</ref>

== افتخارات غزنی ==

غزنی در ۳۴۱ش به‌عنوان پایتخت سلسلهٔ غزنویان انتخاب شد. این شهر در سدهٔ ۱۱م از مراکز فرهنگی- ادبی پارسی بوده است. علاقهٔ ادبی سلطان محمود غزنوی باعث شد تا بسیاری از شاعران و فیلسوفان پارسی‌گوی در دربار او گرد آیند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=22188 «غزنی رسماً پایتخت فرهنگی جهان اسلام شد»، روزنامه ماندگار.]</ref> غزنی به‌دلیل سابقهٔ تمدنی در ۲۰۱۳م از سوی سازمان آیسیسکو به‌عنوان پایتخت فرهنگی جهان [[اسلام]] نام‌گذاری شد.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸.</ref>

== پژوهش‌ها دربارهٔ غزنی ==

دربارهٔ غزنی و برخی از ولسوالی‌های آن پژوهش‌های محدودی صورت گرفته که از جمله می‌توان به کتاب «غزنی، بستر تمدن شرق اسلامی» اشاره کرد. این اثر چهارجلدی که در ۱۳۹۳ش توسط انتشارات عرفان در تهران منتشر شد، حاصل تلاش جمعی از پژوهشگران افغانستان است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این مجموعه با بهره‌گیری از منابع دست اول تاریخی از جمله متون کهن ویدی، اوستایی و [[زبان فارسی|فارسی]]، رویکردی نوین در مطالعه تاریخ و تمدن غزنی ارائه می‌دهد. نویسندگان این اثر کوشیده‌اند تا با عبور از نظریات متعارف خاورشناسان، غزنی را بر اساس منابع بومی و اسناد تاریخی معتبر بازتعریف کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/62864 «غزنی بستر تمدن شرق اسلامی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

== سلسله غزنویان ==

سلسله غزنویان در ۹۷۷م توسط سبکتگین، از فرماندهان ترک‌تبار سامانی، در منطقه غزنی بنیان نهاده شد. این امپراتوری به سرعت قلمرو خود را از افغانستان امروزی تا شمال هند گسترش داد و به‌عنوان حامی خلافت عباسی، نقش مهمی در ترویج اسلام ایفا کرد. غزنویان با ترکیبی از فرهنگ ترکی-ایرانی و پیروی از مذهب سنی حنفی، به یکی از قدرتمندترین حکومت‌های زمان خود تبدیل شدند. دوران سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۰۳۰ م) اوج عظمت این سلسله بود. دربار غزنی میزبان بزرگان علمی و ادبی همچون فردوسی، [[ابوریحان بیرونی]]، [[عنصری بلخی]] و فرخی سیستانی شد. زبان فارسی به‌عنوان زبان رسمی دربار انتخاب شد و آثار ماندگاری مانند [[شاهنامه|شاهنامهٔ]] فردوسی در این دوره خلق شد. کتابخانه‌های عظیم، مراکز علمی و مدارس متعدد در این دوره تأسیس شدند. غزنویان با ایجاد سیستم اداری متمرکز و ارتش منظم، موفق به کنترل قلمرو وسیعی شدند. استفاده از نیروهای ترکتبار در ارتش و به‌کارگیری دیوانسالاری فارسی‌زبان، از ویژگی‌های بارز حکومت آنان بود. این سلسله شبکه‌ای از قلعه‌ها و راه‌های ارتباطی احداث کرد که امنیت و نظارت بر مناطق تحت حاکمیت را تضمین می‌نمود. پس از مرگ سلطان محمود، اختلافات داخلی و ظهور سلجوقیان موجب افول تدریجی غزنویان شد. این سلسله در نهایت در ۱۱۸۶م توسط غوریان سقوط کرد. با این حال، میراث فرهنگی غزنویان به‌ویژه در گسترش [[زبان فارسی]] و ترویج اسلام در شبه‌قارهٔ هند، تأثیری ماندگار بر تاریخ منطقه گذاشت. معماری، هنر و ادبیات این دوره همچنان به‌عنوان نمادهای عصر طلایی تمدن اسلامی شناخته می‌شوند.<ref>جمعی از نویسندگان، غزنی؛ بستر تمدن شرق اسلامی، ۱۳۹۳ش، ج۴، ص۴۹۱–۵۰۲.</ref>

== مشاهیر غزنی ==

در طول تاریخ ولایت غزنی چهره‌های درخشان فرهنگی، علمی و ادبی بسیاری پرورش یافته‌اند که بیشترین شکوفایی آنان به دوران طلایی سلسله غزنویان بازمی‌گردد. این دوره که به‌عنوان عصر زرین فرهنگ و تمدن اسلامی در منطقه شناخته می‌شود، بستری فراهم کرد تا استعدادهای برجسته در عرصه‌های مختلف به شکوفایی رسند. برخی از چهره‌های مشهور غزنی عبارتند از: