تکیه: تفاوت میان نسخه‌ها

== پیشینه ==

تکیه از سدهٔ هشتم هجری در قلمرو امپراتوری عثمانی، مکان گردآمدن صوفیان، مزار مشایخ صوفیه، اقامتگاه موقت صوفیان در سفر و مهمانپذیر رایگان در شهرهای زیارتی بوده<ref>شریف، تاریخ فن‌العمارة العراقیة فی مختلف العصور، 1982م، ص476؛ بلوکباشی، «تکیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1387ش، ج16، ص102 و 103.</ref> و [[سبک زندگی]] در آنها عابدانه و همراه با گوشه‌گیری از اجتماع بوده است.<ref>دیکی، ص40.</ref> با گسترش سرزمین‌های تحت سلطهٔ دولت عثمانی، در مناطق امروزی [[سوریه]] و [[مصر]] نیز تکیه، جایگزین [[خانقاه]] و [[رباط]] شد. معماری تکیه در دولت عثمانی، به‌صورت تالار دارای [[گنبد]] بود که متأثر از مکتب قسطنطنیه ساخته می‌شد.<ref>Brown, The Darvishes, 1968, P97.</ref> در عراق نیز [[تکیه بکتاشیه]] در [[نجف]]، پذیرای زائران [[حرم امام علی]] و تکیه بزرگ دیگری در کربلا، میزبان زائران [[حرم امام حسین]] بوده است.<ref>پیرزاده نائینی، سفرنامهٔ حاجی پیرزاده، 1342ش، ج2، ص343، 356 و 357.</ref> در [[ایران]] نیز همین کارکرد برای تکیه وجود داشته است؛ در [[اصفهان]]، به [[بقعه|بقعه‌های]] محل دفن شخصیت‌های مقدس و بزرگ، تکیه می‌گفتند. [[ابن‌بطوطه]]، تکیه منسوب به شیخ علی بن سهل در اصفهان را [[زیارتگاه|زیارتگاهی]] معروف، توصیف کرده که در آن‌جا، از تمامی مهمانان با غذا [[پذیرایی]] می‌شد.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج1، ص212.</ref> از اواخر [[دوره صفوی]] و با رواج [[تشیع]]، کاربرد تکیه در ایران به‌ویژه در شهرهای مرکزی آن،<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> به‌تدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref>  

== فلسفه تشکیل تکیه در میان شیعیان ==

=== تداوم سنت‌های اخلاقی و اجتماعی ===

تکیه در میان شیعیان به‌عنوان تداوم و تحول آیین کهن جوانمردی (فتوت) شکل گرفت. این نهاد در ابتدا همان کاربری صفهٔ [[مسجد]] در صدر [[اسلام]] را داشت و همچنین ادامه‌دهندهٔ سنت خانقاه‌ها و زوایای قدیمی بود که هدف اصلی آن ارائهٔ پناهگاه و خدمات رایگان به مسافران و نیازمندان محسوب می‌شد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

با تضعیف نهادهای صوفیانه، [[تکیه]] به تدریج کارکرد مذهبی-شیعی پیدا کرد و گروه‌های جوانمرد ادارهٔ آن را بر عهده گرفتند. برگزاری مراسم [[عزاداری امام حسین]] در تکیه‌ها، زمینه‌ای برای تجدید حیات ارزش‌های فتوت مانند فداکاری و ظلم‌ستیزی فراهم کرد. این مکان‌ها با برگزاری مراسم [[عزاداری]]، به احیای مفاهیم [[ایثار]] و [[شهادت]] در تشیع کمک می‌کرد. به باور محققان تحول تکیه به [[حسینیه]] نشان‌دهندهٔ درایت شیعیان در بازسازی سنت‌های اصیل اخلاقی در قالب جدید و متناسب با باورهای آنان بود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

از دیگر دلایل روی‌آوردن شیعیان به تکیه، محدودیت‌های ایجادشده توسط حکومت‌ها در مساجد بود؛ زیرا مساجد بیشتر تحت کنترل حکومت‌هایی قرار داشت که برای اقامهٔ عزاداری موانعی ایجاد می‌کردند. همچنین، با توجه به محدودیت‌های فقهی مانند ممنوعیت حضور زنان در ایام عادت ماهانه در مساجد، تکیه‌ها به‌عنوان فضایی بدون این محدودیت‌ها، امکان مشارکت همگانی در مراسم مذهبی را فراهم می‌کرد. ایجاد این اماکن نشان‌دهندهٔ احترام به [[مسجد|مساجد]] و در عین حال پاسخ به نیازهای جامعهٔ شیعه بود.<ref>خرم‌شاهی، دائره المعارف تشیع، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۴۴۷.</ref>

== رابطهٔ تکیه و آیین جوانمردی ==

تکیه‌داران (تکیه‌دار) که در رأس مدیریت و نگهبانی تکیه قرار داشتند، از میان جوانمردان و اهل فتوت برگزیده می‌شدند. این افراد واجد شرایط اخلاقی و مرامی بودند که در متون فتوت‌نامه‌ها به تفصیل شرح داده شده است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ۱۳۷.</ref> پیوند آنان با آیین جوانمردی، تکیه را از یک مکان فقط صوفیانه به نهادی اجتماعی-مذهبی تبدیل کرد که پایبند به اصولی چون [[ایثار]]، کمک به نیازمندان و مبارزه با ستم بود. این جایگاه، تکیه‌دار را نه فقط یک نگهبان، که یک الگوی اخلاقی و رهبر معنوی در جامعه محلی می‌ساخت. در تاریخ اسلام جوانمردان (عیاران) و عارفان خود را پیروی [[امام علی]] می‌دانند.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref>

=== سیر تحول کارکردی و معنایی ===

تاریخ دقیق شکل‌گیری تکیه در ایران معلوم نیست؛ اما دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری آن گفته‌اند که‌تکیه‌ها در آغاز محل اجتماع فقرایی بود که رایگان و به‌طور موقت در آنجا اقامت داشتند. برای‍ مثال عبدالرحیم ضرّابی در تاریخ [[کاشان]] از احداث مراکز متعددی توسط امیر بهلول دنبلی (متوفی ۷۶۲ق) برای اسکان و پذیرایی فقیران و صوفیان یاد کرده و این مکان‌ها را «تکایا» نامیده است.<ref>ضرابی، تاریخ کاشان، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۳۳۸.</ref>

همچنین، میرحیدر تونی (متوفی ۸۳۰ق)، رهبر طریقت حیدریه، در شهرها تکیه می‌ساخت و درویشی از مریدان خود را در آن ساکن می‌کرد. شواهدی همچون انتساب عنوان «باباییِ» تکیه حیدر در [[اصفهان]] به بابا سلطان قمی توسط شاه عباس صفوی، حاکی از ارتباط میان لقب «بابا» (عنوان درویشان قلندریه و حیدریه) و تکیه است و در ایران به خانقاه‌های حیدری، قلندری و بکتاشی، «تکیه» اطلاق می‌شده است.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

=== تکیه در دوره صفویه ===

[[پرونده:تکیه2.jpg|جایگزین=تکیه آقا حسین خوانساری؛ یادگار دوره صفوی در تخت فولاد اصفهان|بندانگشتی|تکیه آقا حسین خوانساری؛ یادگار دوره صفوی در تخت فولاد اصفهان]]

در عصر [[صفویه|صفوی]]، اصفهان شاهد برپایی تکیه‌هایی با کارکرد صوفیانه بود. بر اساس مشاهدات شاردن، ایرانیان دیر یا صومعه درویشان را «تکیه» می‌نامیدند. با این حال، گسترش تشیع، بروز منازعات فرقه‌ای (نظیر جنگ‌های حیدری–نعمتی) و گاه سیاست‌های خصمانهٔ پادشاهان صفوی نسبت به صوفیان، موجب ویرانی بسیاری از تکیه‌ها و تبدیل آنها به محل تردد اوباش و افراد فرودست جامعه شد.<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴–۲۶۵.</ref>

از اواخر دورهٔ صفوی و با رواج [[شیعه|تشیع]]، کاربرد تکیه در ایران به تدریج تغییر یافت. بسیاری از تکیه‌ها که پیشتر فضایی برای اجرای سماع و رقص دراویش بودند، به محل برگزاری مراسم سوگواری محرم تبدیل شد.<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۳.</ref> این تحول به‌ویژه در شهرهای مرکزی ایران (مانند [[کاشان]] و قزوین) که پیشینه‌ای طولانی در تشیع داشت، مشهود بود.<ref>نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۷.</ref>

در قزوین، تکیه‌ها به کانون فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای تبدیل شد که علاوه‌بر عزاداری، میزبان مناظرات ادبی، جلسات سخنوری و مشاعره در شب‌های [[رمضان]] بود.<ref>گلریز، نیشابور: شهر فیروزه، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۶۲۰؛ ورجاوند، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، ۱۳۷۷ش، دفتر دوم، ص۸۸۹–۸۹۲، ۱۱۱۷.</ref> گزارش‌هایی از دوران پادشاهی شاه طهماسب اول و شاه اسماعیل دوم، در قزوین نشان می‌دهد که در طول شب‌های ماه رمضان، به پای توغ‌های تکیه دولت و تکیه‌های دیگر «سَردَم» بسته و مجالس سخنرانی و مناظرات ادبی در آنها برگزار می‌شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref>

=== تکیه‌در دوره قاجار ===

در دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] و با رونق هنر [[تعزیه]]، تکیه در معنای امروزی آن؛ محل اجرای مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] سوگ [[امام حسین]] رواج فراگیر یافت. به‌گونه‌ای که بر اساس منابعی مانند سلطان‌زاده، هر مکان اختصاص‌یافته به اجرای تعزیه، «تکیه» نامیده می‌شد. این تحول، نشان‌دهندهٔ جایگزینی تدریجی کارکرد صوفیانه با آیین‌های شیعی در بافت فرهنگی ایران بود. به گزارش مورخان، تبدیل تکیه‌ها به حسینیه نیز از دورهٔ قاجار آغاز شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref>

==== رونق گسترش کمی تکایا ====

اوج شکوفایی تکیه‌ها از دوران ناصرالدین‌شاه تا انقلاب مشروطه بود. در این دوره، تنها در [[تهران]] بیش از پنجاه تکیه فعال وجود داشت که بسیاری از آنها با نام‌های مرتبط با اصناف، محلات یا شخصیت‌های اجتماعی شناخته می‌شد. این گسترش، نشان‌دهندهٔ نهادینه‌شدن تکیه به‌عنوان بخشی از ساختار شهری و اجتماعی پایتخت بود.<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.</ref>

==== تکیه‌های شاخص تهران ====

تکیه‌های شاخص دورهٔ قاجار [[تهران]] بر اساس وابستگی‌های اجتماعی:

* تکیه‌های وابسته به اصناف و مشاغل: تکیهٔ زرگرها، تکیهٔ دباغ خانه، تکیهٔ قاطرچی‌ها، تکیهٔ اسماعیل بزاز، تکیهٔ خشتی‌ها؛

* تکیه‌های مرتبط با شخصیت‌های اجتماعی و مذهبی: تکیهٔ پهلوان شریف، تکیهٔ رضا قلیخان، تکیهٔ سادات اخوی، تکیهٔ لوطی علیخان، تکیهٔ منوچهرخان، تکیهٔ لوردزخان، تکیهٔ آقا بهرام، تکیهٔ حاجی وکیل؛

* تکیه‌های با نام‌های نمادین و مذهبی: تکیهٔ چهل تن، تکیهٔ هفت تن، تکیهٔ خداآفرین؛

* تکیهٔ دولت: نماد باشکوه معماری و مرکز اصلی اجرای تعزیه در پایتخت.<ref>اتحادیه، اینجا طهران است، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۷، ۱۸۶–۱۸۷؛ کریمان، تهران در گذشته و حال، ۱۳۵۵ش، ص۱۵۸؛ ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.</ref>تکیه‌های ویژهٔ مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] در تهران، دارای ۳ خاستگاه متفاوت بودند:

# تکیه‌هایی که از دوره حکومتی زندیان، مخصوص برگزاری تعزیه بنا شده و شیوه معماری آنها، تلفیقی از معماری کاروان‌سرا، خانقاه، میدان و زورخانه بوده است، مانند تکیه عباس‌آباد.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، از آغاز تا پایان دورهٔ قاجار در تهران، ۱۳۸۰ش، ص۲۴5.</ref>

==== تکیه‌های اصفهان در دوره قاجار ====

در دوران قاجار، تکیه در [[اصفهان]] معنای متفاوت پیدا کرد و به آرامگاه زاهدان و نام‌آوران در گورستان تخت فولاد اطلاق شد که به‌طور معمول محل تجمع و [[عبادت]] بود. علاوه‌بر این گورستان، در برخی محلات دیگر اصفهان نیز تکایایی وجود داشت، از جمله تکیهٔ والهیه در چهارباغ که آرامگاه محمدکاظم واله اصفهانی (شاعر و ادیب) محسوب می‌شد.

==== تکیه‌های شیراز در دوره قاجار ====

در [[شیراز]] تا دورهٔ قاجار، تکایای صوفیان از رونق برخوردار بود، از جمله تکیهٔ چهل‌تنان (حاوی آرامگاه [[بسحاق اطعمه|بسحق اطعمه]]) و تکیهٔ هفت‌تنان. در سده‌های بعد و در عهد [[قاجاریه|قاجار]]، حتی آرامگاه‌های شاعران بزرگی مانند [[سعدی شیرازی|سعدی]] و [[حافظ]] نیز تحت عنوان «تکیه» شناخته می‌شدند.<ref>هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۴۴ش، ص۷۵۵–۷۵۶.</ref>

تکیه در مناطق شمال ایران، به یک عنصر اساسی و تفکیک‌ناپذیر در ساختار شهری و رستایی تبدیل شده بود. به‌گونه‌ای که مطابق منابع، در شهر ساری هر محله برای رسمیت یافتن، تکیهٔ مخصوص به خود را برپا می‌کرد. برای مثال، گزارش‌های جهانگردان از وجود ۳۶ تکیه تنها در شهر رشت در دورهٔ قاجار، عمق این گستردگی را تأیید می‌کند.<ref>فراهانی، سفرنامه میرزا محمدحسین حسینی فراهانی، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۹.</ref> همچنین شهرهای رودسر، [[لاهیجان]] و لنگرود نیز تکیه‌های قدیمی و زیبایی دارد.<ref>ملگونوف، سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر (۱۸۵۸ و ۱۸۶۰ م)، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۶۰–۱۶۷.</ref> علاوه‌بر شهرها در روستاها نیز این فراوانی گزارش شده است. از جمله تکیة مُقْری کلا در بندپی بابل،<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۴۹ش، ج۴، ص۳۱۶–۳۱۷.</ref> تکیه کله بست پازَوار در بابلسر<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۴۹ش، ج۴، ص۲۶۰–۲۵۹.</ref> و تکیه فیروزکلا در آمل.<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۴۹ش، ج۴، ص۱۳۵.</ref>

در استان‌های [[گیلان]] و [[مازندران]]، تکیه‌های متعددی از دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] با معماری بومی و استفاده از مصالح منطقه‌ای نظیر چوب و سفال برجای مانده این بناها به‌طور کامل با شرایط آب‌وهوایی و سبک زندگی منطقه تطبیق یافته است. شکل بیشتر این تکیه‌ها در روستاها، چهارگوش و با پلان مستطیل‌شکل بوده و به‌طور عمده با سقفی سفال‌پوش پوشانده شده است. تزئینات داخلی برخی از آنها شامل نقوش گل‌وگیاه، جانوران و در مواردی صحنه‌های روایی است.<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۴۹ش، ج۴، ص۲۶۰–۲۵۹.</ref>

==== بنای الحاقی سقانفار ====

سقانفار، با بهره‌گیری از هنرهای ظریف تزئینی، تجلی‌گاه معماری و باورهای آیینی منطقه است. ستون‌های مزین به نقوش هندسی، سرستون‌های [[منبت کاری|منبت‌کاری‌شده]] و حکاکی‌های ظریف بر روی چوب از جمله نقش اژدهایی که دهانش به سوی خورشید گشوده شده، جلوه‌هایی از هنر اصیل ایرانی را به نمایش می‌گذارند. همچنین، عناصری چون «نال» (تیر افقی بالای سرستون)، «پلور» (تیر مورب سقف)، «پتک» (قطعه چوبی تزئینی) و «هلا» (تیرک‌های سقف) با دقت در ساختار بنا به کار رفته است.

نگاره‌های رنگارنگ و کتیبه‌های حک‌شده بر بدنهٔ سقانفار، از تصاویر خورشید، دیو، جبرئیل و رستم و دیو سفید تا صحنه‌هایی از زندگی روستایی و حتی اشعار محتشم کاشانی همگی راوی فرهنگ، اعتقادات و سبک زندگی مردم این دیار است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402081712444/سقانفار-راوی-زنده-تاریخ-و-باورهای-مذهبی-مازندران «سقانفار؛ راوی زنده تاریخ و باورهای مذهبی مازندران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

=== تکیه‌های شاخص در دیگر شهرهای ایران ===

 

 

 

==== تکیه معاون‌الملک در کرمانشاه ====

[[پرونده:تکیه3.jpg|جایگزین=نمای داخلی تکیه معاون الملک کرمانشاه|بندانگشتی|نمای داخلی تکیه معاون الملک کرمانشاه]]

یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین تکیه‌های ایران، به‌ویژه از لحاظ تزئینات [[نقاشی]] و تصاویر مذهبی، تکیه معاون‌الملک در [[کرمانشاه]] است. این بنا به دلیل هنرنمایی در تزئینات و معماری، از نمونه‌های منحصر به‌فرد در کشور محسوب می‌شود.<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۲۸.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در سال‌های اخیر، مدیریت این تکایا توسط قشر جوان و نوجوان است، اگرچه کهنسالان نیز در اموری نظیر نظافت، اداره و پذیرایی از مراجعان مشارکت فعالانه دارند. این تکایا، به رغم موقتی‌بودن، نقش مهمی در انسجام اجتماعی و تقویت حس همبستگی مذهبی دارد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/5508854/حضور-کودکان-و-نوجوانان-در-عزاداری-های-امام-حسین-ع «حضور کودکان و نوجوانان در عزاداری‌های امام حسین»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>

[[پرونده:N00136665-r-b-002.jpg|جایگزین=تکیه خانه عباسیه - چنداول کابل|بندانگشتی|تکیه خانه عباسیه در چنداول کابل]]