پروین اعتصامی

پروین اعتصامی؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی ملقب به اختر شعر ادب.

پروین اعتصامی از برجسته‌ترین شاعران زن ایران و از مفاخر ادبیات معاصر فارسی است. او با بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک و مضامین اجتماعی، اخلاقی و انسانی، جایگاهی ماندگار در تاریخ شعر ایران به دست آورد. او از کودکی زیر نظر پدرش، یوسف اعتصامی، با ادبیات کلاسیک آشنا شد و با وجود شهرت، روحیه‌ای ضداستبداد داشت؛ تاجایی‌که مدال دولتی و دعوت به تدریس در دربار را نپذیرفت. دیوان اشعار او با مقدمهٔ ملک‌الشعرا بهار، شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های متنوع است و با تأثیرپذیری از شاعران خراسان و عراق، سبکی مستقل و تأثیرگذار پدیدآورد. بزرگداشت او هر ساله در ۲۵ اسفند برگزار می‌شود.

زندگی‌نامه

پروین (رخشنده) اعتصامی در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز زاده شد. پدرش، یوسف اعتصامی معروف به اعتصام‌الملک، نویسنده و مترجم برجسته و مادرش، اختر اعتصامی، از خانواده‌های فرهنگی آن دوره بودند. او سال‌های نخست زندگی را در تبریز سپری کرد و در ۱۲۹۱ش، هم‌زمان با راه‌یابی پدرش به مجلس شورای ملی به‌عنوان نمایندهٔ تبریز، همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. پروین تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس آمریکایی تهران آغاز کرد و همزمان، ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر و برخی معلمان دیگر آموخت.

پروین از کودکی در محافل علمی منزل پدری، که با حضور شخصیت‌هایی چون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد، حضور داشت و از همین مجالس، با مفاهیم عمیق ادبی و اجتماعی آشنا شد. او در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیهٔ کرمانشاه بود ازدواج کرد، اما این پیوند تنها چند ماه دوام یافت. برخی علت این جدایی را ناسازگاری اخلاق نظامی همسرش با روح لطیف و آزاد پروین دانسته‌اند. تنها واکنش او به این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:

ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟

جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟

او همزمان با تحصیلات متوسطه، به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی آشنا شد. پروین در تمام دوران تحصیل، از دانش‌آموزان ممتاز بود و پس‌از پایان تحصیل، حدود دو سال به تدریس ادبیات فارسی و انگلیسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی خود، خطابه‌ای با عنوان زن و تاریخ، قرائت کرد که در آن، به مقایسهٔ وضعیت زنان در شرق و غرب پرداخت و بر نقش تعلیم و تربیت در بهبود جایگاه زنان تأکید کرد.

شخصیت و اندیشه

پروین اعتصامی شخصیتی انزواگرا و ظلم‌ستیز داشت. او حتی پس‌از شهرت، در سِمَت کتابداری دانشسرای عالی دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از این کار استعفا داد. در همان سال، بیماری پدرش شدت یافت و پروین ترجیح داد در خانه از او پرستاری کند. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر او گذاشت و وی را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل

تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من

پروین در سال ۱۳۱۵ش، از پذیرش مدال درجهٔ سه لیاقت از سوی دولت رضاشاه خودداری کرد و همچنین پیشنهاد تدریس به ملکه و ولیعهد را نپذیرفت. او در همان دوره، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود که روحیهٔ ضداستبدادی او را نشان می‌داد. وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: ای رنجبر، تیره‌بخت و اشک یتیم.

شعر و سبک

پروین، نخستین اشعار خود را در هفت سالگی سرود و برخی از زیباترین اشعار او متعلق به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی است. او در کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به فارسی منظوم می‌کرد. این تمرین‌ها، او را با وزن و اصول شعر آشنا ساخت. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون ناصر خسرو، انوری، مولوی و نظامی گنجوی اظهارنظر می‌کرد. اولین‌بار، شعر ای مرغک پروین در ۱۴ سالگی، در مجلهٔ بهار به چاپ رسید و پس‌از آن، از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. چاپ دیوان پروین با مقدمه محمدتقی بهار در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم مورد استقبال قرار گرفت. سعید نفیسی نیز به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.

مضامین اصلی اشعار پروین عبارتند از: عشق به پدر، شوق به علم‌آموزی، ظلم‌ستیزی، همدردی با محرومان و نقد بی‌عدالتی. از دیگر آثار او می‌توان به گوهر و سنگ، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.

ویژگی‌های سبکی

دیوان اشعار پروین اعتصامی شامل ۶۰۶ قطعه در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است. بیشتر اشعار او به‌دلیل سبک مناظره‌ای شهرت یافته‌اند. پروین در این مناظرات، گفت‌وگوهایی میان انسان و حیوان یا حتی اشیا مانند نخ و سوزن طراحی کرده است. پس‌از سرکوب مشروطه، دو جریان اصلی شعر فارسی شکل گرفت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد که در آن، قالب‌های سنتی با اندیشه‌های نوین و مسائل سیاسی اجتماعی روز تلفیق شده است. ملک‌الشعرا بهار معتقد است، پروین سبکی مستقل داشته؛ سبکی که آمیزه‌ای از دو شیوهٔ شاعران خراسانی به‌ویژه ناصرخسرو و شاعران عراق و فارس به‌ویژه سعدی است. از ویژگی‌های بارز شعر پروین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• استفاده از تمثیل، مناظره و پندهای اخلاقی؛
• تجلی غم، درد و رنج محرومان؛
• پرهیز از هزل، هوس و مدح؛
• بهره‌گیری از تخیل، تفکر و عواطف انسانی؛
• استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی.

اگرچه پروین از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر به‌شمار می‌آید، اما قطعه‌های او از حیث محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیشتری دارند. بسیاری معتقدند پروین با استفاده از تمثیل‌های بومی و اسطوره‌های ایرانی، جان تازه‌ای به کلام و اندیشهٔ شاعران مکتب خراسانی بخشیده است.

دیوان اشعار

مهم‌ترین و تنها اثر ادبی پروین، دیوان اشعار او است که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش توسط انتشارات مجلس شورای ملی به چاپ رسید. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی و قصیده و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است. ملک‌الشعرای بهار بر این دیوان مقدمه‌ای نگاشته و آن را ستوده است. برخی معتقدند سبک مناظره و پرسش‌وپاسخ در دیوان او وجه غالبی دارد به‌طوری‌که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.

شخصیت‌های اثرگذار در زندگی پروین

یوسف اعتصامی، پدر پروین، از چهره‌های تأثیرگذار مشروطه، مترجم و روزنامه‌نگری متجدد بود که مهم‌ترین نقش را در آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک ایفا کرد. محافل ادبی منزل پدری، با حضور اندیشمندانی همچون بهار، دهخدا، تقوی و افسر، زمینه‌ساز انس پروین با مسائل ادبی و اجتماعی شد. آشنایی او با اندیشه‌های غربی، به‌ویژه در زمینهٔ مسائل زنان، تحت‌تأثیر دوران تحصیل در تهران شکل گرفت. مادرش نیز بانویی مدبر، صبور و خانه‌دار بود و در رشد احساسات شاعرانهٔ پروین نقش داشت و مشوق او در سرودن شعر بود.

دیدگاه‌ها دربارهٔ پروین اعتصامی

پروین اعتصامی میان بزرگ‌ترین شاعران ایران جایگاهی ویژه دارد:

• ملک‌الشعرای بهار، دیوان او را گلدسته‌ای از ازهار نوشکفته خواند و بر آن مقدمه نوشت. وی پروین را از نوادر روزگار و شایستهٔ هزاران تمجید معرفی کرده است.
• محمد قزوینی قصاید او را هم‌تراز ناصرخسرو دانست و او را رابعهٔ دهر نامید.
• محمدرضا شفیعی کدکنی نیز او را مستقل‌ترین شاعر دورهٔ پس‌از مشروطیت معرفی کرد و حضور او را یکی از بزرگ‌ترین وقایع ادبی در تاریخ شعر فارسی برشمرد که بر بسیاری از شاعران پس‌از خود تأثیر نهاد.
• محمدعلی اسلامی ندوشن او را بزرگ‌ترین شاعر زن در ادب فارسی می‌شمارد، نادر نادرپور وی را نخستین زن ایرانی می‌داند که به معنای واقعی کلمه شاعر بوده است و ندیمی از او به‌عنوان بزرگ‌ترین شاعرهٔ سبک کلاسیک در زبان فارسی یاد می‌کند.
• محمد معین نیز دربارهٔ پروین اعتصامی چنین گفته است: اندیشه‌های پروین نو و سرشار از نکات اجتماعی، اخلاقی و انتقادی است؛ تمثیل‌های لطیف، اندرزهای حکیمانه و تأملات عمیق او، هر خواننده‌ای را به شگفتی وامی‌دارد. او در بیشتر آثار خود همچون مادری مهربان با فرزندان خویش سخن می‌گوید؛ واقع‌بینی‌اش موجب شده است که تلخی‌های زندگی را نیک درک کند و به‌درستی به مخاطب عرضه کند.

یادمان‌ها

• روز ۲۵ اسفند، سالروز تولد پروین، به‌عنوان روز بزرگداشت پروین اعتصامی در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.
• در سال ۱۳۸۷ش، به مناسبت صدمین سالگرد تولد او، بزرگداشت‌هایی در تاشکند و بیشکک برگزار شد. جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی از سال ۱۳۸۶ش به بانوان اهل قلم اعطا می‌شود. این جایزه با هدف پاسداشت مقام شاعر نامدار ایران، پروین اعتصامی و نیز شکوفایی استعدادهای ادبی بانوان، گسترش زبان فارسی در سطح بین‌الملل، ایجاد پیوندهای ادبی میان ملل به‌ویژه در جهان اسلام و معرفی و تقدیر از زنان دانش‌ور و ادیب در عرصهٔ ادب فارسی تأسیس شده است.
• منزل پدری پروین اعتصامی در تبریز در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این خانه به موزه تبدیل شده و مجسمه‌ای از پروین در آن نصب است.

درگذشت

پرونده:پروین3.jpg

سنگ قبر پروین اعتصامی

پروین اعتصامی در نیمه‌شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش، بر اثر بیماری حصبه، در تهران درگذشت. پیکر او به قم منتقل شد و در کنار پدرش، در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه، به خاک سپرده شد. بر سنگ قبر او، شعری که خود برای مزارش سروده بود، حک شده است:

این که خاک سیهش بالین است

اختر چرخ ادب، پروین است

حاشیه‌های پس از مرگ

پس‌از درگذشت پروین، دولت رضاشاه هیچ گونه مراسم رسمی یا بزرگداشتی برای وی برگزار نکرد. همچنین مدیر کانون بانوان که تنها نهاد رسمی مرتبط با زنان در آن دوره بود، از برگزاری مجلس یادبود برای پروین در آن نهاد خودداری کرد. این بی‌توجهی رسمی، در تضاد با جایگاه ادبیِ شناخته‌شدهٔ پروین، فاصلهٔ او با دستگاه قدرت را نشان می‌داد.

در ۱۸ فروردین ۱۳۲۰ش، فرمانداری قم در پاسخ به تلگراف رمز وزارت کشور با موضوع حمل جنازه دختر اعتصام‌الملک، پاسخی محرمانه ارسال کرد که محتوای آن تلویحاً نشان‌دهندهٔ حساسیت دستگاه امنیتی دولت نسبت به پروین و خانوادهٔ او بوده است. برخی معتقدند، این سند تاریخی، مؤید آن است که پروین نه‌تنها مورد توجه ویژهٔ دولت نبود، بلکه تحت نظارت و مراقبت نیز قرار داشته است. پس‌از درگذشت رضاشاه و تغییر فضای سیاسی کشور، دوستان و علاقه‌مندان پروین اعتصامی در فروردین ۱۳۲۱ش، نخستین سالگرد درگذشت او را با برپایی مجلس یادبودی گرامی داشتند. در این مراسم، که در واقع نخستین بزرگداشت رسمی برای وی محسوب می‌شد، حاضران با سرودن اشعار و بیان خاطرات، به سکوت و بی‌اعتنایی دولت پهلوی در قبال این شاعر برجسته در دوران حیات و حتی پس‌از مرگش واکنش نشان دادند و بر لزوم به‌رسمیت‌شناسی جایگاه ادبی پروین تأکید کردند.

نمونه‌ای از اشعار

شعر مست و هشیار از اشعار معروف پروین اعتصامی است. این قطعه یک مناظرهٔ تعلیمی است که در آن، محتسب (مأمور اجرای احکام دین) با مستی روبرو می‌شود و در خلال گفت‌وگویی طنزآمیز، فساد و ریاکاری جامعه به سخره گرفته می‌شود. نکتهٔ اصلی این مناظره، هشیاریِ درونیِ مست در برابر ظاهرِ خشک و متعصبِ محتسب است.

محتسب، مستی به ره دید و گریبانش گرفت

مست گفت: ای دوست! این پیراهن است، افسار نیست!

گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی

گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست

گفت: می‌باید تو را تا خانهٔ قاضی برم

گفت: رو صبح آی، قاضی نیمه‌شب بیدار نیست

گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم

گفت: والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟

گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب

گفت: مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست

گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهان

گفت: کار شرع، کار درهم و دینار نیست

گفت: از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم

گفت: پوسیده‌ست، جز نقشی ز پود و تار نیست

گفت: آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه

گفت: در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست

گفت: می بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی

گفت: ای بیهوده‌گو، حرف کم و بسیار نیست

گفت: باید حد زند هشیار مردم، مست را

گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست

پرونده:پروین.jpg

زادگاه پروین اعتصامی در تبریز

منابع

• آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
• احمدیان، مرضیه، «نقد و تحلیل درس مست و هشیار فارسی ۳»، وب‌سایت دفتر انتشارات و فناوری آموزشی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۸ش.
• اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
• اعتصامی، ابوالفتح، «تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی»، در مجموعه مقالات؛ پروین اعتصامی، دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات خانم پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۳۳ش.
• اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
• «بزرگداشت پروین اعتصامی در قرقیزستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۸۸ش.
• بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• بهمن، مهناز، پروین اعتصامی، چهره‌های درخشان، تهران، مدرسه، ۱۳۹۱ش.
• «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
• «پروین اعتصامی که بود؟ چرا وی دعوت رضاشاه را نپذیرفت؟ ویژگی شعر او چه بود؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ش.
• چاوش اکبری، رحیم، حکیم بانوی شعر فارسی: زندگی و شعر پروین اعتصامی، تهران، ۱۳۷۸ش.
• خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
• دادبه، اصغر و میرانصاری، علی، «پروین اعتصامی»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
• داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
• زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
• «زندگی‌نامه پروین اعتصامی؛ خانواده، تحصیلات و آثار او»، وب‌سایت هفت‌ونیم، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «فراخوان دوره جدید جایزه ادبی جلال آل‌احمد و جایزه ادبی پروین اعتصامی»، پایگاه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۳ش.
• موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
• مؤید، حشمت، «جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی»، مجله ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۷ش.
• میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۶ش.
• نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش.