امام حسین

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام حسین؛ حسین بن علی بن ابی‌طالب و سومین امام شیعیان.

حسین بن علی بن ابی‌طالب مشهور به اباعبدالله (۳شعبان سال۴ق – ۱۰محرم سال۶۱ق)، سومین امام شیعیان، از اصحاب کساء، اهل‌بیت پیامبر و حاضران در ماجرای مباهله بود. بنا بر گزارش منابع شیعه و اهل‌سنت، پیامبر هنگام تولد او نام حسین را برایش برگزید و حسن و حسین را سرور جوانان بهشت خواند. شیعیان او را سومین امام و جانشین حسن می‌دانند و در منابع اهل‌سنت نیز فضایل متعددی از پیامبر درباره او نقل شده است. حسین در دوره خلافت علی در کنار پدر بود و در جنگ‌های آن دوره شرکت داشت و در دوره امامت حسن از او پیروی کرد و به پیمان صلح او با معاویه پایبند ماند. پس از مرگ معاویه، از بیعت با یزید خودداری کرد و در سال ۶۰ق از مدینه به مکه و سپس با دعوت مردم کوفه به سوی عراق رفت. حرکت او به کربلا منتهی شد و در ۱۰ محرم سال ۶۱ق در نبرد با سپاه کوفه به شهادت رسید. مجموعه سخنان و آثار منسوب به او در قالب حدیث، دعا، نامه، شعر و خطبه در آثاری مانند موسوعة کلمات الامام الحسین و مسند الامام الشهید گردآوری شده است. شخصیت و سیره امام حسین افزون‌بر جایگاه تاریخی و دینی، در فرهنگ و آیین‌های شیعیان و ایرانیان بازتاب گسترده‌ای یافته است و سوگواری محرم، زیارت و ادبیات عاشورایی از مهم‌ترین نمودهای آن به‌شمار می‌روند.

زندگی‌نامه

تولد و نسب

حسین بن علی از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش، دومین فرزند علی بن ابی‌طالب و فاطمه‌زهرا و دومین نواده محمد در مدینه به دنیا آمد. بنابر قول مشهور، تولد او در سال چهارم قمری و براساس برخی منابع سال سوم قمری بوده است. درباره روز تولد او نیز قول مشهور سوم شعبان است اما پنجم شعبان نیز ذکر شده است.

نام، کنیه و القاب

نام او، حسین است کنیهٔ او اباعبدالله است و گاهی ابوالأئمه، ابوالمساکین، ابوعلی، ابُوالشُّهَداء (پدر شهیدان)، ابُوالاَحْرار (پدر آزادگان) و ابُوالمَجَاهِدین (پدر جهادکنندگان) نیز گفته شده است. در منابع شیعه و اهل‌سنت بیش از ۸۰ لقب برای امام حسین ذکر شده است. القابی مانند سیدا شباب أهل‌الجنه، التابع لمرضاة الله، الدلیل علی ذات‌الله، أحد الکاظمین، بِرّ، مطهر، مبارک، سبط، رشید، وَفِیّ، طیب، سید، زکیّ، و شهید نیز برای او بیان شده است. همچنین در برخی زیارت‌نامه‌ها لقب ثارالله و قتیل العبرات برای او ثبت شده است.

ازدواج و فرزندان

در منابع تاریخی و رجالی معتبر، برای حسین بن علی، چهار یا پنج همسر نام برده شده است. درباره تعداد فرزندان امام حسین نیز اختلاف‌نظر وجود دارد و برخی از منابع تعداد فرزندان او را بین شش تا ده پسر و دختر معرفی کردند. از فرزندان مشهور او، چهار پسر به نام‌های علی‌اکبر، علی بن الحسین یا امام سجاد، عبدالله بن حسین مشهور به علی‌اصغر و جعفر و سه دختر به نام‌های رقیه، سکینه و فاطمه بودند.

دوره‌های زندگی

دوران پیامبر اسلام تا آغاز خلافت امام حسن

حسین بن علی شش یا هفت سال نخست زندگی را در زمان حیات جدش، رسول خدا سپری کرد و در کنار دیگر اعضای خانواده در ماجرای مباهله حضور داشت. پس از رحلت پیامبر، همراه با خانواده برای یاری امام علی و بازپس‌گیری خلافت او تلاش کرد و به خلافت عمر بن خطاب نیز اعتراض کرد. در دوره عثمان بن عفان، در جریان جلوگیری از فتنه در محاصره عثمان به پیشنهاد امام علی حضور داشت. حسن بن علی در دوران خلافت خلفا، در فعالیت‌های سیاسی و نظامی شرکت نداشت. همچنین امام حسین ۳۰ سال بعد از رحلت پیامبر در دوره خلافت امام علی در مدینه و کوفه، همراه با برادرش امام حسن مجتبی در کنار پدرش در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان حضور داشت.

خلافت امام حسن

علاوه بر آنکه روایات و گزارش‌های تاریخی از احترام، همراهی و اطاعت حسین بن علی به امام حسن حکایت دارد. امام حسین از سال چهلم تا پنجاه هجری قمری همراه برادرش، حسن بود. او در جریان صلح امام حسن با معاویه از تصمیم برادرش حمایت کرد و در برابر معترضان، از آن دفاع کرد. امام حسین در پاسخ به برخی معترضان به صلح، قیام را تا زمان حیات معاویه منتفی دانست. همچنین گزارش‌هایی درباره ناخشنودی او از صلح و مخالفت با معاویه نقل شده است اما برخی پژوهشگران معاصر، روایات مربوط به اعتراض امام حسین به صلح امام حسن را نادرست دانسته و منشأ آنها را به امویان نسبت داده‌اند. به نظر آنان، این روایات با هدف ایجاد اختلاف میان رهبران دینی و تضعیف پیروان آنان ساخته شده‌اند.

امامت امام حسین

پس از شهادت امام حسن در سال ۵۰ق، امام حسین به امامت رسید. در ده سال امامت خود تا سال ۶۰ق، هم‌زمان با حکومت معاویه، دخالت مستقیمی در امور سیاسی نداشت و تنها چند اعتراض سیاسی او به معاویه گزارش شده است. جنبش شیعیان طی سال‌های ۵۰ تا۶۰ق تحرکی نوین به خود گرفت و حاکم مدینه، مروان بن حَکم از امام به معاویه شکایت کرد. امام حسین در مواجهه با معاویه، اقداماتی ازجمله؛ سخنرانی‌های افشاگرانه، تبیین جایگاه اهل بیت، تلاش در جهت وحدت مسلمین، غصب خلافت، یادآوری مسئولیت‌های مردم، آشکار کردن جنایات معاویه، اعتراض به شهادت افرادی مانند حجر بن عدی، عمرو بن حمق خزاعی و عبدالله بن یحیی حضرمی به دستور معاویه، اعتراض به ولایت‌عهدی یزید و ایراد خطبه در منا انجام داد.

• واکنش به خلافت یزید: پس از مرگ معاویه در ۱۵ رجب سال ۶۰ق و به حکومت رسیدن یزید، حسین بن علی از بیعت با او خودداری کرد و در ۲۸ رجب همراه خانواده و یارانش از مدینه به مکه رفت. او بیش از چهار ماه در مکه اقامت داشت و پس از دریافت نامه‌های دعوت کوفیان، مسلم بن عقیل را برای بررسی وضعیت آنان به کوفه فرستاد. مسلم پس از مشاهده استقبال مردم، امام را به حرکت به سوی کوفه فراخواند و حسین بن علی در ۸ ذی‌الحجه و با توجه به احتمال کشته‌شدن در مکه و شکسته‌شدن حرمت کعبه، بدون انجام دادن اعمال حج از مکه به سوی کوفه حرکت کرد. او در مسیر، قیس بن مسهر صیداوی و عبدالله بن یقطر را به کوفه فرستاد و نامه‌ای نیز به اشراف بصره نوشت. با تغییر اوضاع کوفه و آگاهی از شهادت مسلم و فرستادگانش، مسیر حرکت او به سمت کربلا تغییر کرد. در این مسیر، در منطقه ذوحُسَم با سپاه حر بن یزید ریاحی روبه‌رو شد و پس از رسیدن پیک عبیدالله بن زیاد، سرانجام در ۲ محرم به کربلا رسید.
• حادثه کربلا یا عاشورا: با ورود حسین بن علی به کربلا، عمر بن سعد با سپاهی از کوفه وارد منطقه شد و گفت‌وگوهایی میان او و حسین صورت گرفت؛ اما عبیدالله بن زیاد بر بیعت با یزید اصرار کرد و با فرستادن نیروهای بیشتر، زمینه رویارویی را فراهم ساخت. تا شب ششم محرم، میان امام حسین و عمر بن سعد و همراهان آنان گفتگوهایی صورت گرفت. در ۷ محرم آب بر حسین و یارانش بسته شد و در روز تاسوعا برابر با نهم محرم آنان در محاصره قرار گرفتند. شب عاشورا، حسین بن علی بیعت را از یاران خود برداشت و به آنان اجازه رفتن داد، اما آنان بر همراهی با او تأکید کردند. روز عاشورا، پس از سخنان حسین برای اتمام حجت، جنگ آغاز شد و حر بن یزید ریاحی از سپاه عمر بن سعد جدا شد و به او پیوست. امام حسین و یارانش در این روز، در میدان نبرد، نماز را به‌صورت خوف و جماعت اقامه کردند. پس از شهادت حدود ۷۲ تن از یاران و خاندان حسین، او نیز عصر دهم محرم سال ۶۱ق به دست نیروهای سپاه کوفه به شهادت رسید.

• وقایع پس از شهادت امام: پس از شهادت، سر امام به دست شمر بن ذی‌الجوشن و سپس سنان بن انس از پیکر جدا شد و به خولی بن یزید اصبحی سپرده شد تا به کوفه فرستاده شود. بخشی از لباس‌ها و اموال امام مانند عمامه، انگشتر، زره، شمشیر و نعلین به غنیمت برده شد و سپاهیان عمر بن سعد خیمه‌ها و اموال اهل‌بیت را غارت کردند. سپس به دستور عمر بن سعد سر دیگر شهدای کربلا را از پیکرهایشان جدا کردند و بر پیکر آنان تاختند و پیکر آنان را بر زمین گذاشتند. با وجود اینکه شمر همراه گروهی از سپاهیان وارد خیمه‌ها شد و قصد کشتن امام سجاد را داشت اما بازماندگان اهل‌بیت، ازجمله امام سجاد و زینب بنت علی بن ابی‌طالب، به اسارت درآمدند و به کوفه و سپس شام فرستاده شدند.

قیام امام حسین

قیام امام حسین، حرکت اعتراضی او به حکومت یزید بن معاویه بود. این حرکت در رجب سال ۶۰ق، با عدم بیعت با یزید آغاز شد و با شهادت او و نهایتاْ بازگشت اسیران به مدینه پایان یافت.

• زمینه قیام: انگیزه و زمینه قیام امام حسین دلایل متعددی ازجمله؛ انحراف جامعۀ اسلامی از باورهای دینی و اخلاقی اسلام، فساد دستگاه خلافت و رهبری، ظهور بدعت‌ها، انحطاط اخلاقی و خطر بازگشت به جاهلیت، بی‌عدالتی و گسترش ظلم در جامعه اسلامی، صلح امام حسن و آمادگی و دعوت کوفیان داشت.
• اهداف قیام: با استناد به سخنان امام حسین و زیارت‌های او، ده هدف برای قیام امام حسین برشمرده شده است. این اهداف عبارت‌ از اصلاح جامعه اسلامی و امت پیامبر، امر به معروف و نهی از منکر، احیای سنت پیامبر و از میان بردن بدعت‌ها، حمایت از حق و مبارزه با باطل، مبارزه با جهل و نجات مردم از گمراهی، تشکیل حکومت اسلامی، اجرای عدالت و جلوگیری از ظلم، افشای چهره منافقان، آزمون مسلمانان و دستیابی به مقام شفاعت عظمی است. سیدعلی خامنه‌ای، هدف از قیام امام حسین را حاکمیت دین و اقامۀ عدل می‌دانند.
• پیامدهای قیام: احیای دین اسلام و سنت پیامبر، تضعیف و سرانجام انقراض سلسله اموی، انجام اصلاحات و مقابله با تبعیض نژادی، تکاثر، ریاکاری و فاصله طبقاتی و شکل‌گیری قیام‌های مسلمانان پس از واقعه عاشورا از جمله آثار و پیامدهای قیام حسین بن علی است. این واقعه همچنین به گسترش تشیع، تقویت همبستگی میان شیعیان و فراهم‌شدن زمینه برای بروز و گسترش نهضت‌های شیعی کمک کرد. قیام امام حسین مردم را به‌عنوان عاملی برای عزت و رهایی در برابر حکومت اموی مطرح ساخت و در شکل‌گیری قیام‌های خونین مسلمانان در فاصله سال‌های ۶۱ تا ۱۶۹ق تأثیر گذاشت. قیام توابین و قیام مختار از جمله این حرکت‌ها بودند.
• دیدگاه اهل‌سنت: دیدگاه نویسندگان اهل‌سنت درباره قیام امام حسین متفاوت بوده است و در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان دیدگاه آنان را به سه گروه تقسیم کرد؛ مخالفان قیام، محتاطان مردد و مؤیدان قیام. اشخاصی مانند قاضی ابوبکر بن عربی و ابن‌تیمیه قیام عاشورا را برخلاف سیره رسول خدا می‌دانند. هرچند در صد سال اخیر، به‌ویژه پس از دوره سید جمال‌الدین اسدآبادی، غالب اهل‌سنت جزء موافقان و تأییدکنندگان قیام امام هستند و بر این باورند که قیام او، خاندان و یارانش بر حق و صحیح بوده است. گزارش‌هایی از سوگواری اهل‌‌سنت به ویژه علمای آنان ازجمله؛ امام نجم‌الدین بَلمَعانی حَنَفی، خواجه علی غَزنَوی، ابوحنیفه و امام شافعی در ایام محرم نقل شده است. برخی از عالمان و شاعران اهل‌سنت مانند امام شافعی، خالد بن معدان و یحیی بن سلامه حفصکی درباره امام حسین و واقعه عاشورا مرثیه سروده‌اند.
• دیدگاه مستشرقان: ادوارد گرانویل براون، رینولد آلین نیکلسون، آنتوان بارا، مایکل آلن کوک، آنه‌ماری شیمل و سر پرسی سایکس، عموماً رویکردی همدلانه به واقعه عاشورا داشته‌اند. آنان به‌ترتیب بر تأثیر عاطفی و جایگاه اخلاقی واقعه کربلا، نقد حکومت اموی، بُعد معنوی قیام، پیوند آن با اصل امر به معروف و نهی از منکر، مسئولیت یزید در شهادت امام حسین و شجاعت و پایداری امام و یارانش تأکید کرده‌اند. از طرفی یولیوس ولهاوزن، هیو کندی، جان بایرانس، دزموند هارنی، کارل بروکلمان، هنری لامنس، جان نورمن هالیستر، دیوید پینولت و دیوایت دونالدسن انگیزه‌هایی مانند رویکرد جاه‌طلبانه و ریاست‌طلبانه برای رسیدن به حکومت، دعوت کوفیان و قیامی غیرعاقلانه و انتقام و خونخواهی مسلم بن عقیل را برای قیام امام حسین بیان کرده‌ند. نتایج حاصل از مطالعات مستشرقان و اسلام‌شناسان در برخی از موارد با آنچه واقعیت امر وجود دارد، متفاوت است. بی‌توجهی به بُعد قرآنی قیام امام حسین، تحلیل سطحی و نادرستی در تفسیر منابع، بی‌توجهی به بُعد معنوی قیام عاشورا، ناآشنایی با منابع اسلامی و شیعی از عواملی هستند که مانع ارائه تصویری دقیق از امام حسین و قیام عاشورا شده‌اند.

فضایل و جایگاه دینی

فضائل در قرآن و روایات

در منابع حدیثی و تفسیری شیعه و اهل‌سنت فضائلی درباره امام حسین، از زمان ولادت تا شهادت او، نقل شده است. شمار آیات مرتبط با امام حسین از ۱۲۸ تا ۲۵۰ آیه ذکر شده است. آیاتی مانند آیه مباهله، تطهیر، ذوالقربی، اطعام، مودّت و اولی‌الأمر، آیاتی از سوره انسان درباره اهل کساء، آیه ۱۵ سوره احقاف، حروف مقطعه آغاز سوره مریم (کهیعص)، آیه ۶ سوره احزاب، آیه ۲۸ سوره زخرف، آیه ۷۷ سوره نساء، آیه ۳۳ سوره اسراء و آیات ۲۷ تا ۳۰ سوره فجر، در ارتباط با ولادت، شهادت و تداوم امامت در نسل امام حسین بر او تطبیق شده یا از مصادیق آن دانسته شده‌اند.

روایات متعددی نیز درباره فضائل و جایگاه حسین بن علی گزارش شده است. شوشتری در کتاب الخصائص الحسینیه بیش از سیصد ویژگی اختصاصی برای امام حسین نقل کرده است. از موضوعات روایات مشترک درباره اهل‌بیت، امام حسن و امام حسین، حدیث ثقلین، سفینه نوح، امان سِلم، الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا، الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة، توجه پیامبر به آن دو، شیوه رفتار او با آنان، سفارش به دوست‌داشتن آن دو و نقش محبت آنان در ورود به حوض کوثر است. در برخی روایات، امام حسن و امام حسین به گل‌های خوشبوی پیامبر و ثمره درخت نبوت تشبیه شده‌اند. در روایتی نیز سیادت، حلم و هیبت به امام حسن و جود، رحمت و شجاعت به امام حسین نسبت داده شده است. حدیث حُسَینٌ مِنّی و اَنا مِن حسین به معنای حسین از من است و من از حسینم و روایتی درباره محبت خداوند به دوستداران امام حسین از پیامبر نقل شده است. در حدیث اِنَّ الحسینَ مِصباحُ الهُدی و سَفینةُ النَجاة نیز امام حسین چراغ هدایت و کشتی نجات معرفی شده است. همچنین، در دسته فضایل و جایگاه دینی امام حسین، درباره فضیلت گریه بر مظلومیت و مصیبت‌های حسین بن علی و یاران او، روایات بسیاری از پیامبر و اهل‌بیت نقل شده که در آنها بر گریستن برای مصائب امام حسین تأکید و پاداش فراوانی برای آن ذکر شده است.

ویژگی‌های جسمانی، شخصیتی و اخلاقی

در منابع حدیثی، تاریخی و رجالی، به شباهت ظاهری امام حسین به پیامبر اشاره شده است. امام حسین سپید چهره بود و گاهی لباس یا عمامه‌ای سیاه از خز می‌پوشید و موی سر و محاسن خود را خضاب می‌کرد. امام علی، حسین را شبیه‌ترین فرد به خود از نظر خُلق و خو و رفتار، دانسته است. نقش دو انگشتری او یکی «لااله الّااللّه، عُدَّةٌ للِقاءاللّه» و دیگری «ان اللّه بالغٌ اَمْرَه» بود.

ویژگی‌های شخصتی و اخلاقی امام حسین در دو دسته فردی و اجتماعی اشاره شده است. آگاهی از قرآن و سنت، استواری ایمان و اعتقاد، اراده قوی، پاکدامنی، عبادت و زهد در برابر جلوه‌های دنیوی، صداقت و صراحت، عدم تکبر، تواضع و فروتنی، حلم و بردباری، بخشنده، عزت نفس، شجاعت، صبر، غیرت‌ورزی، سخاوت، طمأنینه و آرامش، اعتماد به نفس، قوت قلب و عظمت روح، همت بلند، خوش‌بینی و مثبت‌اندیشی، حسن ظن به خدا و دیگران، گذشت از جرم و عمل ناشایست، مهمان‌نوازی خوش‌رفتاری، احساس و علاقه اجتماعی، ظلم‌ستیزی و دفاع از مظلوم و غیرت دینی در قبال تعطیلی حدود الهی از ویژگی‌های او شمرده شده است. بنابر گزارش‌های تاریخی، امام حسین ۲۵ بار پیاده به حج رفت.

دانش گسترده، آگاهی از تفسیر و علوم قرآنی، عرفان، اخلاق، فقه، تحولات سیاسی و اجتماعی و فن سخنوری،

سیره امام حسین

توجه به سیره امام حسین و به‌کارگیری ابعاد آن در جامعه معاصر، از یک‌طرف، زمینه احیاء، تبیین و ترویج معارف حسینی و نهادینه‌سازی آن‌ها در جوامع اسلامی را فراهم می‌نماید. از طرف دیگر، علاوه بر سلامت و تعالی فرهنگ اسلامی در ابعاد فردی و اجتماعی، موجبات آشنایی و جذب انسان‌های آزاداندیش از مذاهب گوناگون به این فرهنگ را فراهم می‌سازد.

• سیره سیاسی: بر اساس سیرۀ امام حسین، نهادینه‌سازی مدیریت جهادی در نظام حکمرانی و مدیریتی جامعه، نیازمند توجه به الزاماتی مانند حفظ، اصلاح و تقویت جامعۀ اسلامی؛ اشاعۀ امر به معروف و نهی از منکر؛ پرهیز از دنیاپرستی در قالب پناه بردن به خدا از حرص و بی‌تابی و پرهیز از طمع به منصب، پول و لذت؛ اخلاص؛ تمسّک به سیاست علوی و منطق اسلامی؛ عدالت‌گستری؛ ظلم‌ستیزی؛ جهل‌ستیزی؛ صبر در مسیر حق و قیام مقدس و جاویدان علیه باطل است. الگوی رهبری حسین بن علی در قیام عاشورا در یازده مؤلفه و ذیل سه مضمون فراگیرِ هدف، اصول و روش‌ها دسته‌بندی می‌شود. هدف آن هدایت، رشد و ارشاد افراد است؛ اصول آن شامل خدامحوری، اخلاق‌محوری، احکام‌محوری، تکلیف‌محوری، بصیرت‌محوری، عقل‌گرایی و ظلم‌ستیزی و روش‌های آن شامل روشنگری، انذار، رفق و نرمش است.
• سیره اجتماعی: سیره اجتماعی امام حسین شامل رفتارها و گفتارهای او در ارتباط با جامعه و گروه‌های مختلف اجتماعی است. این سیره، ابعاد نظری و عملی روابط اجتماعی را در حوزه‌هایی مانند خانواده، تعاملات اجتماعی، تعلیم و تربیت و اقتصاد اجتماعی دربرمی‌گیرد و چگونگی تعامل با دیگران را بر پایه آموزه‌های دینی و اخلاقی نشان می‌دهد. آزادگی و عزت در رفتار اجتماعی، دفاع از حقوق اهل‌بیت و مظلومیت امام حسین در واقعه کربلا نیز از موضوعات مرتبط با این سیره است.
• سیره اعتقادی: در زمینه اصلاح و تبیین ارزش‌های اعتقادی، سیره امام حسین شامل توحید و شناخت خداوند، تنزیه خداوند از تشبیه، بیان مباحث خداشناسی در قالب پاسخ سؤالات عمومی و دعا، مباحث امامت و ولایت، پیوند توحید و ولایت، مقام اهل‌بیت و لزوم اطاعت از آنان، عدم تأکید از حاکمان غاصب و نهی از اطاعات آنان است. در زمینه اصلاح و تبیین ارزش‌های اخلاقی، سیره او شامل اجتناب از رذایل اخلاقی، بدگمانی، تجسّس، غیبت، پرهیز از خشم و غضب، اهتمام به فضایل اخلاقی، خوش‌خلقی و نرم‌خوئی و اصلاح ارزش‌های اخلاقی در بعد اجتماعی است.
• سیره اقتصادی: از سیره اقتصادی حسین بن علی در کتب روایی و تاریخی کمتر اشاره شده است. از مهمترین اصول اخلاقی در کسب و کار از دیدگاه امام حسین، بخشش، احترام به حق و اصل مالکیت انسان‌ها، اعتدال و میانه‌روی، نفی تکاثر، نفی انباشت درآمد و عدالت اجتماعی است.
• سیره علمی و معرفتی: امام حسین از دانش گسترده‌ و آگاهی در تفسیر و علوم قرآنی، عرفان، اخلاق، فقه و مسائل سیاسی و اجتماعی برخوردار بود و در فن سخنوری نیز توانایی داشت.
• سیره عبادی: سیره عبادی امام را باید در زمینه‌هایی مانند نماز، روزه، مناجات، اهتمام به قرآن، اخلاص، زهد و حج بیان کرد.

آثار

در منابع حدیثی و تاریخی، سخنان، دعاها، نامه‌ها، خطبه‌ها، حکمت‌ها، وصیت و اشعاری به امام حسین نسبت داده شده است. بخشی از این آثار در کتاب‌های بلاغه الحسین اثر سیدمصطفی محسن آل‌اعتماد، مسند الامام الشهید، تألیف عزیزالله عطاردی، موسوعه کلمات الامام الحسین اثر جمعی از محققان پژوهشکده باقرالعلوم و حکمت‌نامه امام حسین گردآوری شده است.

آثار مکتوب و منسوب

• خطبه، نامه و وصیت‌نامه: در برخی منابع، خطبه امام حسین در منا، خطبه او در روز عاشورا و خطبه خُطّ المَوت نقل شده است. در کتاب مکاتیب الأئمه، ۲۷ نامه از امام حسین گردآوری شده است. برخی از این نامه‌ها خطاب به معاویه و برخی دیگر خطاب به افراد مختلف و درباره موضوعات گوناگون ازجمله نامه او به اشراف بصره است. وصیتی مکتوب از او خطاب به برادرش محمد بن حنفیه گزارش شده که در آن هدف خود از حرکت را بیان کرده است.
• مناظرات: احتجاجاتی از امام حسین نقل شده است که به اثبات حقانیت و فضائل اهل‌بیت می‌پردازد. در مناظرات از حیث ساختار امام حسین از فنون پیش بردن بحث به صورت منظم، اقرار گرفتن از خصم با سؤالات دقیق، نقد حساب‌شده سخن، مقابله و مقایسه، تسجیل، قرار گرفتن در جایگاه پرسش‌گر، بیدار نمودن فطرت و به کارگیری زبان انگیزشی استفاده کرده است. از لحاظ محتوایی آن نیز در این مناظرات به کتاب و سنت نبوی و مقبولات طرف مقابل استناد کردند. در باب اصول اخلاقی به مواردی همچون مهربانی، داشتن صبر و تحمل، خیرخواهی نسبت به طرف مقابل، حسن نیت داشتن، پرهیز از کینه‌توزی، دوری از مغالطه، تواضع در قول، احترام به طرف مقابل، عذرپذیری، ترک تعصب و آزادمنشی توجه داشتند.
• اشعار: اشعاری نیز به امام حسین نسبت داده شده است. از مشهورترین آن‌ها ابیاتی درباره محبت او به دخترش سکینه و مادر سکینه، رباب، است. شعر دیگری نیز به امام نسبت داده شده است که در روزهای پایانی زندگی خود درباره بی‌وفایی روزگار سروده است. مجموعه‌ای از اشعار منسوب به امام در حکمت‌نامه امام حسین گرد آمده است. همچنین محمدصادق کرباسی این اشعار را در دو جلد با عنوان دیوان الامام الحسین جمع‌آوری کرده است.

دعا و روایات

• دعا: در کتاب مسند الامام الشهید حدود ۲۰ دعا و مناجات از امام حسین نقل شده است که مشهورترین آن‌ها دعای عرفه است.
• روایات و احادیث: به‌دلیل شرایط سیاسی دوران حکومت معاویه، روایات نقل‌شده از امام حسین چندان فراوان نیست. بسیاری از روایات نقل‌شده از امام نیز به دوره حرکت او از مدینه به کربلا مربوط است. سخنان امام حسین در موضوعات اعتقادی شامل مسئلهٔ قدر، معنای توحید و صمد، امامت، مناقب اهل‌بیت، غیبت، ویژگی‌های شیعه، صفات مؤمن و آزادگی در منابع اسلامی نقل شده است. روایاتی از او درباره فضائل قرآن، تبیین احکام دین و تفسیر آیاتی در شأن اهل‌بیت نقل شده است. بخشی از روایات نیز به ابواب فقه و موضوعات اخلاقی اختصاص دارد. برخی از مهمترین سخنان او شامل مِثْلِی‏ لَا يُبَايِعُ‏ لمِثْلَه یا مِثْلِی لَا يُبَايِعُ مِثْلَ يَزِيدَ، هَلْ مِنْ ناصِرٍ یَنْصُرُنی، هَیهَاتَ مِنَّا الذِّلَّة و تعبیر گندم ری برگرفته از سخنی از امام حسین خطاب به عمر بن سعد در روز عاشورا است. امام حسین همچنین از راویان سخنان پیامبر، امام علی و فاطمه‌زهرا بود و روایاتی از آنان نقل کرده است. فرزندان او، امام سجاد، فاطمه بنت حسین بن ابی‌طالب، اصبغ بن نباته و بشر بن غالب اسدی از راویان احادیث او بوده‌اند. بر اساس نقل عزیزالله عطاردی، بیش از ۲۵۰ نفر از امام حسین روایت نقل کرده‌اند. شیخ طوسی نیز در کتاب رجال نام نزدیک به ۱۰۰ نفر را در شمار اصحاب او آورده است که برخی از آنان از اصحاب پیامبر، امام علی و امام حسن بودند و بیشترشان در کربلا امام حسین را همراهی کردند و به شهادت رسیدند.

توسل و زیارت

در روایات نقل‌شده از امامان شیعه، بر جایگاه محبت به امام حسین، توسل به او و زیارتش تأکید شده است. همچنین، در برخی گزارش‌ها، محبت و زیارت امام حسین به پیامبران و اولیای الهی نسبت داده شده است. آدابی برای زیارت امام حسین مانند اخلاص، حضور قلب و حزن از آداب باطنی زیارت‌ و شناخت امام، غسل، پوشیدن لباس پاکیزه، استفاده‌نکردن از بوی خوش و زینت، رعایت سکوت و ادب، اذن ورود، خواندن زیارت‌نامه‌ها و دو رکعت نماز مستحبی از آداب ظاهری زیارت ذکر شده است. زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت وارث، زیارت ناحیه مقدسه، زیارت عاشورا، زیارت رجبیه، زیارت جامعه کبیره و زیارت اربعین برای زیارت امام حسین نقل شده است. زیارت حسین بن علی در روزهای ماه رجب، نیمه شعبان، شب و روز عید فطر، عید قربان، روز عرفه، عاشورا و اربعین بیشتر توصیه شده است. زیارت با پای پیاده نیز از آدابی است که بر آن تأکید شده است. زیارت امام حسین از راه دور نیز امکان‌پذیر است. در منابع شیعه، غسل کردن، سلام دادن به او و خواندن زیارت‌نامه از راه دور مستحب شمرده شده و برای آن ثواب زیارت از نزدیک ذکر شده است.

شهادت و محل دفن

درباره روز هفته عاشورا، گزارش‌هایی از شنبه، دوشنبه یا جمعه دهم محرم سال ۶۱ق نقل شده است. پیکر حسین و دیگر شهدای کربلا، بنا بر گزارش‌های تاریخی، در ۱۱ یا ۱۳ محرم و در همان مکان به خاک سپرده شد. برخی گزارش‌ها دفن آنان را به بنی‌اسد نسبت داده‌اند و در روایات امامیه، از حضور و نقش امام سجاد در دفن حسین نیز یاد شده است. در مورد محل دفن، حسین بن علی در محل شهادت، علی‌اکبر و علی‌اصغر در نزدیکی قبر حسین، عباس بن علی، حر بن یزید ریاحی و حبیب بن مظاهر نیز در آرامگاه‌های جداگانه دفن شده‌اند. دیگر یاران امام نیز در نزدیکی قبر حسین بن علی و به‌صورت جمعی دفن شدند. درباره محل دفن سرهای شهدای کربلا نیز دیدگاه‌های مختلفی نقل شده است.

حرم امام حسین و شهدای کربلا در شهر کربلا است. پس از دفن حسین بن علی و یارانش در کربلا، آرامگاه آنان در آغاز با نشانه‌هایی از خاک مشخص بود. در دوره خلافت هارون‌الرشید عباسی به‌علت اینکه شیعیان بسیار زیاد به زیارت امام حسین می‌رفتند بنای آرامگاه و نشانه‌های آن تخریب شد. در دوره مأمون عباسی، آرامگاه بازسازی شد و اجازه زیارت به شیعیان داده شد، اما متوکل عباسی در سال ۲۳۶ق دستور تخریب آن را صادر کرد. در دوره منتصر عباسی در سال ۲۴۷ق، گنبدی بر مرقد امام حسین ساخته بعد از حدود ده سال در دوره داعی صغیر، میان سال‌های ۲۷۹ تا ۲۸۹ق، حرم مجدداْ بازسازی شد.. در دوره آل‌بویه، به‌ویژه در زمان عضدالدوله و معزالدوله، در سال ۶۲۰ق و دوره جلایریان در سده هشتم قمری و در دوره صفویه به‌ویژه دوران شاه اسماعیل صفوی، شاه اسماعیل دوم و شاه عباس صفوی ساخت ضریح مسی و تزیین گنبد با کاشی انجام شد. در دوره نادرشاه بین سال‌های ۱۱۳۵ تا ۱۱۵۵ق، نیز اقداماتی برای نوسازی و تزیین بنا انجام شد. در دوره قاجار، آقامحمدخان گنبد را طلاکاری کرد؛ در سال ۱۲۱۶ق، وهابیان به کربلا حمله کردند و ضریح و رواق را ویران و گنجینه حرم را غارت کردند؛ فتحعلی‌شاه در سال‌های ۱۲۲۷، ۱۲۳۲ و ۱۲۵۰ق حرم را مرمت و بازسازی کرد، ضریح نقره‌ای ساخت و دستور تزیین گنبدها را داد؛ ناصرالدین‌شاه نیز در سال ۱۲۷۳ق گنبد و طلاکاری‌های آن را مرمت و در سال ۱۲۸۳ق صحن را توسعه داد. در دوره معاصر، از سده چهاردهم قمری به بعد، بخش‌هایی از حرم، ازجمله گنبد، گلدسته‌ها، ایوان‌ها و صحن، بازسازی و توسعه یافتند. در سال‌های اخیر نیز طرح‌هایی برای توسعه فضای حرم و افزایش ارتفاع گنبد مطرح شده است.

امام حسین در فرهنگ مردم ایران

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

سالروز ولادت امام حسین در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی اماکن مذهبی مانند مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، حرم‌ها، اماکن عمومی، خیابان‌ها، میدان‌ها، معابر و سردر مغازه‌ها و نیز جشن، شعرخوانی، مولودی‌خوانی، منقبت‌خوانی، مدیحه‌سرایی، اجرای تواشیح و سخنرانی مذهبی و برنامه‌های فرهنگی و توزیع نقل، شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است. برگزاری ایستگاه‌های پذیرایی نیز از دیگر رسوم این مناسبت است. حرم امام رضا، حرم فاطمه‌معصومه، مسجد جمکران و شاهچراغ از مکان‌های اصلی برگزاری جشن‌های سالروز ولادت امام حسین هستند. همچنین، سوم شعبان، سالروز ولادت امام حسین، در ایران به‌عنوان روز پاسدار نام‌گذاری شده است. این مناسبت پس‌از پیروزی انقلاب اسلامی در تقویم ایران ثبت شد و نام‌گذاری آن با جایگاه امام حسین به‌عنوان نماد ایثار، شجاعت و فاع از حق و مبارزه با ظلم در فرهنگ اسلامی ارتباط دارد. تکریم پاسداران و جانبازان و برگزاری مراسم شادی و عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های این ایام است.

آیین‌های شهادت

عزاداری و آیین‌های سوگواری شیعیان در ماه محرم و صفر شامل سیاه‌پوش کردن مساجد، تکایا، هیئت‌ها، نصب پرچم و عَلَم بر سر در منازل و مغازه‌ها، مرثیه‌سرایی، سینه‌زنی، روضه‌خوانی، تعزیه‌خوانی، دسته عزاداری، زنجیرزنی، عَلَم‌گردانی، كُتل، حمل پرچم‌های سبز، نخل‌گردانی، تابوت‌گردانی، قمه‌زنی، شام غریبان و پیاده‌روی اربعین است. در ماه‌های محرم و صفر آدابی نیز در میان برخی ایرانیان رواج داشته است. در گذشته، گروهی از مردم در این دو ماه لباس سیاه عزا می‌پوشیدند و تا پایان آن، لباس عزا را از تن بیرون نمی‌آوردند؛ این رسم هنوز هم در برخی مناطق رعایت می‌شود. لباس مشکی در ایام عزاداری نماد اجتماعی پذیرفته شده است و در محرم این نماد عمومیت می‌یابد. برگزارنکردن مجالس شادی نیز از آداب رایج این دوره بوده است. همچنین، بنا بر گزارش‌های مربوط به رسوم گذشته، برخی افراد به احترام عزاداری امام حسین از حنا گذاشتن بر دست و سر، تراشیدن موی سر و ریش و استفاده از زیورآلات در این دو ماه خودداری می‌کنند. روز عاشورا نمادین‌ترین مراسم آیینی و عزاداری شیعیان است که نقش مهمی در حیات اجتماعی ایرانیان داشته و می‌توان عینیتی از تنوع قومیتی را مشاهده کرد که در سوگ امام حسین به وحدت و همبستگی می‌رسند. اشکال متنوع عزاداری عاشورا که ریشه در بسترهای فرهنگی اقوام دارد همواره مورد توجه بوده است. از آیین‌های عزاداری محرم در ایران می‌توان به نخل‌گردانی در روستای نوا در بخش لاریجان شهرستان آمل و یزد، چهل منبر در گرگان و لاهیجان، کرب‌زنی در لاهیجان، سنج و دمام در بوشهر، حرکت شترها و نخل‌گردانی در سمنان، روز «یا عباس یا عباس» در شاهرود، سینه‌زنی در سیستان و بلوچستان، گل‌مالی در استان‌های لرستان، کرمانشاه و ایلام، طشت‌گذاری در اردبیل، شاه حسین (شاخسی) در تبریز، بیل‌زنی در شهرستان خوسف خراسان جنوبی، اجتماع بزرگ سینه‌زنی در زنجان، چغچغه‌زنی در روستای انجدان اراک، مشعل‌گردانی در میان عرب‌های خوزستان و چاووش عزا در کاشان اشاره کرد. همچنین، مراسم سنتی عاشورا در ابیانه، قالیشویان در مشهد اردهال کاشان، شله‌پزان در مشهد، پخت نذری در روستای باغملک اصفهان، چایینه به‌عنوان آیین عزاداری زنان ایلامی و چمر به‌عنوان مراسم عزاداری عمومی در ایلام برگزار می‌شود. تاسوعا به روز نهم محرم و عاشورا به روز دهم این ماه گفته می‌شود و هر دو روز در ایران تعطیل رسمی هستند.

پیاده‌روی یا راهپیمایی اربعین

پیاده‌روی اربعین از آیین‌های شیعی و از بزرگترین گردهمایی‌ها و یا راهپیمایی‌های مذهبی جهان و بین‌المللی است. در زمان حکومت صدام حسین، محدودیت‌هایی در اجرای این مراسم اعمال شد اما پس از سقوط حزب بعث عراق در سال ۱۳۸۲ش، پیاده‌روی اربعین گسترش یافت. این راهپیمایی از سه مسیر کاظمین، حله و طریق‌العلما یا طریق الفرات، علاوه بر مسیر اصلی نجف به کربلا، به سوی حرم امام حسین انجام می‌شود. در این آیین، زائرانی از حدود ۷۰ کشور در آن شرکت می‌کنند و پیروان ادیان و مذاهب مختلف، از جمله شیعیان، اهل‌سنت، مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، بوداییان و ایزدیان نیز حضور دارند. زائران ایرانی پیاده‌روی خود را از شهرهای ایران آغاز می‌کنند. مشایة الاهواز نام کاروان بزرگ پیاده‌روی اربعین از ایران است که هر سال از اهواز، مرکز استان خوزستان، به‌سوی کربلا حرکت می‌کند. شمار راهپیمایان کاروان مشایة الاهواز در سال ۱۴۰۵ش، بیش از ۴۰ هزار نفر اعلام شده است. در سال ۱۴۰۳ش، شمار کل زائران اربعین ۲۱٬۴۸۰٬۵۲۵ نفر اعلام شد و ۳٬۶۵۸٬۸۸۹ زائر از مرزهای ایران عبور کردند. در سال ۱۴۰۴ش، شمار کل زائران ۲۱٬۱۰۳٬۵۲۴ نفر و شمار زائران ایرانی ۳ میلیون و ۶۲۳ هزار نفر گزارش شد. در سال ۱۴۰۵ش نیز آستان مقدس عباسی شمار کل زائران را ۱۹٬۹۹۹٬۸۷۰ نفر اعلام کرد؛ شمار زائران ایرانی تا ۱۹ صفر این سال، ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر گزارش شد. همچنین هر سال در ایام اربعین، مراسمی با عنوان جاماندگان اربعین در شهرهای مختلف ایران برگزار می‌شود که این رسم به‌تازگی در فرهنگ عزاداری ایرانیِ اربعین امام حسین شکل گرفته است. در این مراسم، اقشار مختلف مردم که امکان حضور در پیاده‌روی اربعین در عراق را ندارند، مسیری مشخص را پیاده طی می‌کنند. همچنین در روز اربعین، آیین‌هایی مانند نمایش هیئت‌ها، روضه‌خوانی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، تعزیه‌خوانی و قرائت مقتل برگزار می‌شود. پخت و توزیع نذری به‌ویژه غذا، آش، شله‌زرد و حلیم، اجرای آیین‌های سوگواری سنتی و خواندن روزانه زیارت عاشورا از دهم محرم تا اربعین معروفه به چله زیارت عاشورا نیز از دیگر رسوم این ایام است. بر اساس تقویم رسمی ایران، روز اربعین تعطیل رسمی است.

نام‌گذاری فرزندان

بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیت کشور از سال ۱۲۹۷ش تاکنون، مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، نام حسین را در شمار نام‌های پرتکرار در ایران اعلام کرده است. بر اساس آمار مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، تا شهریور ۱۴۰۴ش، نام حسین با فراوانی ۱٬۸۸۴٬۱۴۵ نفر، از پرتکرارترین نام‌های مردان در ایران بوده است.

خطر تحریف دستاوردهای عاشورا

اندیشمندان مسلمان همواره امکان انحراف اجتماعی در بهره‌گیری از دستاوردهای عاشورا را مورد توجه قرار داده و به مواردی اشاره کرده‌اند:
اول، مسخ هدف: امام حسین برای آن که کفارهٔ گناهان امت باشد، قیام کرد و کشته شد. (تفسیر مسیحی از قیام عاشورا)
دوم، محو هدف: قیام امام حسین یک دستور اختصاصی برای او بود. (انکار قابلیت الگوگیری از نهضت عاشورا)
سوم، تبدیل عاشورای حماسی به عاشورای تراژیک و تخفیف حماسه حسینی به مرثیه‌خوانی برای حسین.
چهارم، تبدیل گریه بر امام حسین، به هدف نهضت عاشورا و توجیه هر وسیله‌ای برای نیل به این هدف.
پنجم، آلودن مراثی به خرافه‌ها و گزافه‌ها.
پژوهشگران بر این باور هستند که با دوری از زمینه‌های تحریف دستاوردهای نهضت حسینی، این قیام می‌تواند با تأکید بر آزادگی، اصلاح‌گری و مهرورزی، جاودانه بماند. همچنین به‌دلیل خطر تحریف وقایع عاشورا، برخی از پژوهشگران نقطهٔ اشتراک گزارش‌های تاریخی مربوط به واقعه کربلا را این گونه مختصر، گفته‌اند که «درگیری، روز دهم محرم سال ۶۱ هجری رخ داده است و از همراهان امام، هر کس به سن بلوغ رسیده، با وی به شهادت رسیده است.»

فرهنگ سوگواری بر شهادت حسین

قیام امام حسین نزد شیعیان، نماد ظلم‌ستیزی، پیروزی خون بر شمشیر، امر به معروف و نهی از منکر و ایثار و فداکاری شده است و شیعیان چنان‌که امامان سفارش و تأکید کرده‌اند، از همین منظر، سعی در حفظ و گرامی‌داشت حماسه حسینی داشته‌اند.
از روزهای نخستینِ پس از واقعهٔ عاشورا، عزاداری بر حسین توسط اسیران اهل بیت اقامه گردید. در دمشق پس از چند روزِ ابتدایی، اجازهٔ اقامهٔ ماتم و عزا به اسرا و مردم داده شد. سپس در مدینه نیز نوحه‌سرایی برپا شد و شاعرانی همچون ابوالأسود دوئَلی در این مراسم مرثیه‌سرایی کردند. توابین نخستین گروهی بودند که در سال ۶۵ هجری بر مزار امام حسین، سوگواری دست‌جمعی برگزار کردند.
سنت مرثیه‌خوانی در نکوداشت امام حسین تا هم‌اکنون و هر ساله، در سالروز شهادت وی تداوم یافته است. اما عزاداری به شکل کنونی که مردم به کوچه و خیابان آمده و نوحه‌سرایی کنند، به قرن چهارم برمی‌گردد. از زمان روی کار آمدن آل‌بویه و حکومت مُعزّالدوله دیلمی در نیمه سده چهارم هجری و نیز با به قدرت رسیدن فاطمیان در مصر، در سال ۳۶۳ هجری، در روز عاشورا، بازارها تعطیل و دسته‌های عزاداری در شهر به راه افتاده و نوحه‌سرایی می‌کردند. این سنت، تا انقراض فاطمیان ادامه داشت. در شبه‌قاره هند نیز، شیعیان در امام‌باره‌ها و عاشوراخانه‌ها، مراسم عزاداری برپا می‌کنند.
فرهنگ عاشورا سهم چشمگیری در تاریخ و هویت تشیع دارد و هنرمندان، ادیبان، شاعران و مورخان، با خلق آثاری فاخر، نقشی به‌سزا در این ماندگاری و هویت‌بخشی ایفا کرده‌اند.

منابع

• قرآن کریم
• آزادیان، مصطفی، «نگاهی به سیره عبادی امام حسین(ع)»، ره توشه، سال۲۰، شماره۱۰۷، ۱۳۹۶ش.
• «آستان مقدس عباسی آمار زائران شرکت‌کننده در مراسم زیارت اربعین سال ۱۴۴۸ هجری قمری را اعلام کرد»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «آغاز حرکت مشایه ۴۰ هزار نفری اهواز از فردا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
• آل‌طعمه، سلمان هادی، کربلا و حرم‌های مطهر، ترجمه حسین صابری، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
• ابن‌أبی‌الثلج، محمد بن احمد، تاریخ الائمة، در مجموعه نفیسه فی تاریخ الائمه، قم، کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ق.
• ابن‌اعثم کوفی، احمد، کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق.
• ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
• ابن‌حنبل، احمد بن محمد، فضائل اهل البیت من کتاب فضائل الصحابه، تحقیق: محمدکاظم محمودی، تهران، مجمع جهانی تقریب بین مذاهب اسلامی، ۱۴۲۹ق.
• ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
• ابن‌سعد، الطبقات الکبری‏، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین‏، ۱۴۰۴ق.
• ابن‌شهر آشوب‏، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه‏، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌طاووس، سیدعلی بن موسی، إقبال الأعمال (مضمار السبق في ميدان الصدق)، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۴ق.
• ابن‌طاووس، سیدعلی بن موسی، اللهوف، تهران، جهان، ۱۳۴۸ش.
• ابن‌طاووس، سیدعلی بن موسی، اللهوف، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
• ابن‌طلحه شافعی، محمد بن طلحه، مَطالِبُ السَؤول فی مناقب آل الرسول، بیروت، مؤسسه البلاغ، ۱۴۱۹ق.
• ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
• ابن‌عبدربه، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
• ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق‏، بیروت‏، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
• ابن‌فندق بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، تحقق مهدی رجائی، مکتبة آیت الله المرعشی، قم، ۱۳۸۵ش/۲۰۰۷م.
• ابن‌قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالأضواء، ۱۴۱۰ق.
• ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق و تصحیح عبدالحسین امینی، نجف اشرف، دار المرتضویة، ۱۳۵۶ش.
• ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق شیخ‌جواد قیومی، قم، الفقاهة، ۱۴۲۴ق.
• ابن‌مسکویه، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش.
• ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
• احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمة، آیت الله احمدى میانجى‏، قم، دار الحدیث‏، ۱۴۲۶ق.
• اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، قم، رضی‏، ۱۴۲۱ق.
• اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی‌هاشم، ۱۳۸۱ق.
• اسحاقی، پیمان، «پیاده‌روی اربعین»، در فرهنگ سوگ شیعی، تهران، نشر خیمه، ۱۳۹۵ش.
• اسحاقی‌فر، یاسر، «حسین بن علی و قیام عاشورا از دیدگاه اهل‌سنت»، مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی، سال۲، شماره۵، ۱۳۸۹ش.
• اسفندیاری، محمد، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه، قم، صحیفه خرد، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
• «اصول حاکم بر سیره اقتصادی امام حسین(ع)»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آبان ۱۳۹۳ش.
• «اطلاعیه شماره ۱۹ ستاد مرکزی اربعین حسینی(ع)»، وب‌سایت وزارت کشور، تاریخ درج مطلب: ۶ شهریور ۱۴۰۳ش.
• امین، سید محسن، أعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۶۲ش.
• «ایران اسلامی شادمان سالروز ولادت امام حسین(ع)»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۳۹۲ش.
• بارا، آنتوان، امام حسین در اندیشه مسیحیت، ترجمه فرامرز میرزایی و علی‌باقر طاهری‌نیا، همدان، دانشگاه بوعلی‌سینا و شوق دانش، ۱۳۸۱ش.
• بحرانی، هاشم بن سلیمان، مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• بحرانی اصفهانی، عبد الله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال- الإمام علی بن أبی طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۳۸۲ش.
• بلاذری‏، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف‏، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت‏، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
• بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب‌الأشراف، دمشق، ۱۹۹۶–۲۰۰۰م.
• «پرتکرارترین نام مردان در ایران/ محمد در صدر»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «پرتکرارترین نام‌های مرد در ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• پیشوایی، مهدی، تاریخ اسلام از سقیفه تا کربلا، تهران، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
• پیشوایی، محمدباقر، مقتل جامع سیدالشهداء، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۷ش.
• ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالوهاب عبد اللطیف، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
• «تعداد زائران ایرانی اربعین از مرز ۳/۶ میلیون گذشت»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• تهرانی، محمدمحسن(آقا بزرگ)، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
• «جشن‌ها و آیین‌های گرامیداشت اعیاد شعبانیه آغاز شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردين ۱۳۹۷ش.
• جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۹۰ش.
• جمعی از نویسندگان، فرهنگ جامع سخنان امام حسین‌ع، ترجمه علی مؤیدی، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۲ش.
• جهاندیده، اکرم، «سیره اجتماعی امام دوم تا چهارم(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۳ش.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللّه، المستدرک علی‌الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، بیروت ۱۴۰۶ق.
• حجتی، علی، «شام غریبان»، در فرهنگ سوگ شیعی، تهران، نشر خیمه، ۱۳۹۵ش.
• حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
• حسینی رودباری، مصطفی، الامامان الحسن و الحسین، تهران، مجمع علمی تقریب بین المذاهب الاسلامیه، ۱۴۲۸ق.
• «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۳ش.
• «حضور ۱۴میلیون نفری در آئین جاماندگان اربعین»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
• حکیم، سیدمنذر، پیشوایان هدایت، سیدالشهداء حضرت امام حسین، قم، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۹۳ش.
• حیدری، مجتبی، «ویژگی‌های شخصیتی امام حسین»، فرهنگ زیارت، سال۱۳، شماره۵۰، ۱۴۰۱ش.
• حیدری‌نیا، علی؛ علیزایی، محمدرضا؛ اصغری حسامیه، محمد، «بررسی جایگاه قیام عاشورا و شهادت امام حسین از دیدگاه اهل‌سنت»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، سال۱، شماره۱، ۱۳۹۴ش.
• خالومحمدی، هدایت، «بررسی و تحلیل سیره عبادی و اخلاقی امام حسین(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول‌الدین، ۱۳۸۸ش.
• خزعلی، انسیه، «قیام امام حسین از دیدگاه علمای اهل‌سنت»، مندرج در مجموعه مقالات همایش امام حسین(ع)، ج۱۱، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، تهران، ۱۳۸۱ش.
• خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، تصحیح محمد سماوی، قم: مکتبة المفید، ۱۳۸۱ش.
• دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش.
• ذهبی، شمس‌الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام‏، بیروت‏، دار الكتاب العربى‏، ۱۴۰۹ق.
• رحمتی، محمدحسین؛ خنیفر، حسین؛ کتابی، ابراهیم، «الگوی رهبری امام حسین(ع)در قیام عاشورا»، مدیریت اسلامی، سال۹، شماره۹۶، ۱۳۹۵ش.
• «رسم و رسوم ایرانی‌ها برای اربعین و خلق یک سنت جدید»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
• رسولی، دادکریم، «حدیث ثقلین، حدیثی صحیح و متواتر»، اندیشه تقریب، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
• رضائی زارچ، حمیدرضا، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) در منابع زیدیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.
• «رفتارشناسی مردم عراق در میزبانی از زائران امام حسین(ع)»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
• رنجبر گل‌افشانی، موسی، «زمینه‌های قیام امام حسین علیه‌السلام»، مندرج در مجموعه مقالات همایش امام حسین(ع)، ج۶، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، تهران، ۱۳۸۱ش.
• «روز پاسدار و جانباز چه روزی است؟ تاریخ ولادت امام حسین(ع) و زندگینامه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• زبیری، مُصْعَب بن عبداللّه، نسب قریش، قاهره، لوی پرووانسال، ۱۹۵۳م.
• «سال ۱۴۰۵ چند روز تعطیل رسمی دارد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۴۰۴ش.
• سایکس، سر پرسی، تاریخ ایران، ترجمه سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، چاپخانه علمی، ۱۳۶۸ش.
• سبط ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص من الأمة بذکر خصائص الأئمة، بیروت، مؤسسه اهل‌بیت، ۱۴۰۱ق.
• «ستاد مرکزی اربعین: بیش از ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار زائر راهی عتبات عالیات شده‌اند»، خبرگزاری اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ش.
• سماوی، محمد، إبصار العین فی أنصار الحسین، تحقیق محمد جعفر الطبسی، قم، مرکز الدراسات الإسلامیة لممثلیة الولی الفقیه فی حرس الثورة الإسلامیه، ۱۴۱۹ق.
• سیدرضی، نهج البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی‏، ۱۳۷۸ش.
• شریف قرشی، باقرشریف، زندگانی حضرت امام حسین، ترجمه سیدحسین محفوظی، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
• شم‌آبادی، مسعود؛ دشتی، محمدجواد، «نقد پژوهی دیدگاه خاورشناسان درباره قیام عاشورا با تأکید بر دیدگاه مقام معظم رهبری»، قرآن‌پژوهی خاورشناسان، سال۱۸، شماره۳۵، ۱۴۰۲ش.
• «شمار زائران اربعین به بیش از ۲۱ میلیون نفر رسید»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «شمیم محرم درکوچه و خیابانهای کرمانشاه پیچیده است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۳۸۸ش.
• شوشتری، جعفر بن حسن، الخصائص الحسینیة، قم، شریف رضی، ۱۴۲۳ق.
• شهیدی، سیدجعفر، پس از پنجاه سال؛ پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰ش.
• شیمل، آنه‌ماری، ابعاد عرفانی اسلام، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
• صالحی‌زاده، محمداسماعیل؛ محمدی، روح‌الله؛ جهان‌منش، حسین، «اخلاق کسب و کار در سیره و سخنان امام حسین(ع)»، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، همایش سراسری علمی پژوهشی شناخت اخلاق و آداب حسینی، ۱۳۹۴ش.
• صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم، ۱۳۶۳ش.
• صدوق، محمد بن علی، کمال‌الدین و تمام النعمة، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامية، ۱۳۹۵ش.
• «صفر تا صد پیاده‌روی جاماندگان اربعین»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۲ش.
• طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی بن عبدالمجید سلفی، قاهره، دار النشر، مكتبة ابن تیمیة، بی‌تا.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، تهران، جهان، بی‌تا.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۹۶۷م.
• طبری آملی صغیر،‌ محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، بعثت،‌ ۱۴۱۳ق.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت، ۱۴۰۱ق.
• طوسى، محمد بن حسن، الخلاف، تحقیق على خراسانى، سیدجواد شهرستانى، مهدى طه نجف، مجتبى عراقى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
• طهماسبی بلداجی، اصغر، «واکاوی سیره قرآنی امام حسین(ع) در اصلاح ارزش های اعتقادی و اخلاقی جامعه اسلامی»، مطالعات بین رشته‌ای قرآن و الهیات، سال۱، شماره۱، ۱۴۰۳ش.
• طهماسبی بلداجی، اصغر، «گونه‌شناسی آراء خاورشناسان درباره اهداف امام حسین(ع) از نهضت عاشورا با رویکرد تحلیلی–انتقادی»، پژوهش‌نامه امامیه، سال۱۱، شماره۲۱، ۱۴۰۴ش.
• عباس نیا، علی، «تحلیل انتقادی آرای مستشرقان درباره علل و انگیزه‌های نهضت حسینی»، فرهنگ و سیره اهل‌بیت(ع)، سال۲، شماره۷، ۱۴۰۲ش.
• عبدالحمید، عبدالرحمان، سیرهٔ اهل بیت، قم، مکتبه الاسلامیه، بی‌تا.
• عبدالمحمدی، حسین، زمینه‌های قیام امام حسین، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۳ش.
• عبدی، بهنام؛ ملکی، مجید، «مختصات مدیریت جهادی بر اساس کتاب حماسۀ حسینی استاد شهید مرتضی مطهری: تبیین سیرۀ امام حسین(ع)»، مدیریت در دانشگاه اسلامی، سال۱۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
• عطار، طاهره؛ رنجبر حسینی، محمد؛ «روش‌شناسی مناظرات امام حسین(ع) در جریان قیام عاشورا»، پژوهش‎‌‌‌نامه معارف حسینی، سال۱، شماره۲، ۱۳۹۵ش.
• عطاردی قوچانی، عزیزالله، مسند الامام الشهید، تهران، عطارد، ۱۳۷۶ش.
• عطاریان، سعید، «علل و اهداف قیام امام حسین(ع) از منظر مقام معظم رهبری «مدظلّه‌العالی»»، ره توشه، سال۲۱، شماره۱۱۰، ۱۳۹۷ش.
• «علما از این راه به کربلا می‌روند»، وب‌سایت جهان‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهريور ۱۴۰۱ش.
• عمادی حائری، سیدمحمد، «حسین بن علی، امام»، دانشنامه جهان اسلام، جلد۱۳. تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۸ش.
• عنایت، حمید، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۵ش.
• فاطمی، سیدحسن، «لغزش‌ها در تاریخ بارگاه سیدالشهداء(ع)»، آیینه پژوهش، سال۱۶، شماره۹۶، ۱۳۸۴ش.
• «فلسفه سیاهپوشی‌های محرم»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۴۰۳ش.
• فیض کاشانی، محسن، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳ق.
• قریشی، عبدالامیر، مرقدها و مکان‌های زیارتی کربلا، تهران، مشعر، ۱۳۹۱ش.
• قزوین رازی، عبدالجلیل، النقض، تصحیح میر جلال محدث، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
• قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، ۱۳۷۱ش.
• ‌قمی، عباس، نفس المهموم، قم، مکتبة الحیدریة، ۱۳۷۹ش-۱۴۲۱ق.
• کاشی، عبدالوهاب، مصرع الحسین(ع)، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۰۸ق.
• «کدام آیین‌های عزاداری محرم برای عکاسان جذاب است؟»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
• کرباسی، محمدصادق، دائرة المعارف الحسینیة، دیوان الامام الحسین، لندن، المرکز الحسینی للدراسات، ۲۰۰۱م.
• کریمپور قراملکی، علی، «نقد و بررسی نگاه مستشرقان به قیام امام حسین(ع) از منظر اخلاق هنجاری»، دین و دنیای معاصر، سال۱۰، شماره۱- شماره پیاپی۱۸، ۱۴۰۲ش.
• کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• کوک، مایکل آلن، امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، ترجمه احمد نمایی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۸۴ش.
• «گنبد حرم امام حسین پس از 700 سال تغییر می‌کند»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۳ش.
• ماندگار، محمدمهدی، «شمه‌ای از فضائل امام حسین علیه‌السلام»، مبلغان، سال۴، شماره۲۸، ۱۳۸۱ش.
• مایلی، وحید، «اقتصاد در سیره امام حسین علیه‌السلام»، ماهنامه تیتر صبح، شماره پیاپی۲، ۱۳۹۶ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، تصحیح و تحقیق علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ۱۴۲۳ق.
• محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، معروف، ۱۳۹۳ش.
• محمدجعفری، رسول؛ رضایی، زهرا، «روایات اعتراض امام حسین علیه السلام به صلح امام حسن علیه السلام در ترازوی نقد»، علوم حدیث، سال۲۲، شماره۸۵، ۱۳۹۶ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، «حکمت‌نامه امام حسین علیه‌السلام»، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۳ش.
• محمدی، محمدابراهیم، «نهضت عاشورا، پیام‌ها و پیامدها»، پژوهش های اجتماعی اسلامی، سال۹، شماره۳۹، ۱۳۸۲ش.
• مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمدجواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۶۲ش.
• مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
• مشایخی ساردو، منصوره؛ اسلامی، اسماعیل، «سیره و زندگی حضرت امام حسین(ع) در متون دینی، تاریخی و ادبیِ زبان فارسی و عربی»، مطالعات ادبیات تطبیقی، سال۱۸، شماره۶۹، ۱۴۰۳ش.
• «مشایه اربعین از اهواز پیاده‌روی خود را به سمت کربلا آغاز کردند»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۳ش.
• «مشایه الاهواز؛ خیل عظیم مشتاقان اباعبدالله در راه کربلا»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۴۰۳ش.
• مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، صدرا، چاپ چهاردهم، ۱۳۷۱ش.
• مظاهری، محسن‌حسام، فرهنگ سوگ شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
• مظاهری، محسن حسام، «قمه‌زنی»، در فرهنگ سوگ شیعی، تهران، نشر خیمه، ۱۳۹۵ش.
• معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۹ش.
• مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۹ق.
• مفید، محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد بن نعمان، الجمل و النصره لسید العتره فی حرب البصره، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مقریزی، تقی الدین، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
• مکارم شیرازی، سیدناصر، اهداف قیام حسینی، تهیه و تنظیم ابوالقاسم علیان‌نژادی، قم، امام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۳۸۹ش.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
• موسوی المقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین (ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، بی‌تا.
• مهدوی دامغانی، محمود؛ باغستانی، اسماعیل، «حسن بن علی، امام»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۳، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
• نجمی، محمدصادق، سخنان حسین بن علی از مدینه تا کربلا، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• نصیری، محمد، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۴ش.
• «نگاهي به آيين‌هاي عزاداري محرم در نقاط مختلف ايران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۱ش.
• نیکلسون، رینولد آلین، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه کیواندخت کیوانی، تهران، ویستار، ۱۳۸۰ش.
• هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
• یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
• «۷ رکورد جهانی «پیاده‌روی اربعین»»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ش.