علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
زن در دوره [[قاجاریه]]، وضعیت و جایگاه خاصی داشت. [[فرزندپروری]] از جمله مسئولیتهای مهم زنان بود. زنان در عصر قاجار، نقش بزرگی در امرار معاش [[خانواده]] داشتند چه با تولید یا با کمک به مردان در امور کشاورزی و دامداری و این نقش در اقتصاد کشور مؤثر بود. | زن در دوره [[قاجاریه]]، وضعیت و جایگاه خاصی داشت. [[فرزندپروری]] از جمله مسئولیتهای مهم زنان بود. زنان در عصر قاجار، نقش بزرگی در امرار معاش [[خانواده]] داشتند چه با تولید یا با کمک به مردان در امور کشاورزی و دامداری و این نقش در اقتصاد کشور مؤثر بود. | ||
==جایگاه خانوادگی زن در دورهٔ قاجار== | == جایگاه خانوادگی زن در دورهٔ قاجار == | ||
===جایگاه اجتماعی و نقش زنان در خانواده=== | === جایگاه اجتماعی و نقش زنان در خانواده === | ||
در عصر قاجار، زنان از جایگاهی فروتر نسبت به مردان برخوردار بودند و از نقش [[خانهداری]]، [[فرزندآوری]] و [[فرزندپروری]] که به اقتضای جنس زن به او سپرده میشود، تجلیل شایسته صورت نمیگرفت. برخی مردان از تحقیر و حتی ضربوشتم همسر خود، ابایی نداشتند، اما زنان در چارچوب فرهنگ اصیل ایرانی، سازش و صبوری را پیشه میساختند و کانون خانواده را حفظ میکردند.<ref>دهقانی و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان د دورهٔ صفوی و قاجار»، 1394ش، ص4-5.</ref> | در عصر قاجار، زنان از جایگاهی فروتر نسبت به مردان برخوردار بودند و از نقش [[خانهداری]]، [[فرزندآوری]] و [[فرزندپروری]] که به اقتضای جنس زن به او سپرده میشود، تجلیل شایسته صورت نمیگرفت. برخی مردان از تحقیر و حتی ضربوشتم همسر خود، ابایی نداشتند، اما زنان در چارچوب فرهنگ اصیل ایرانی، سازش و صبوری را پیشه میساختند و کانون خانواده را حفظ میکردند.<ref>دهقانی و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان د دورهٔ صفوی و قاجار»، 1394ش، ص4-5.</ref> | ||
===ازدواج دائم و موقت (صیغه)=== | === ازدواج دائم و موقت (صیغه) === | ||
در دورهٔ قاجار، بسیاری از مردان، بیش از یک همسر دائمی اختیار میکردند و [[ازدواج موقت]] نیز در فرهنگ ایرانی با اثرپذیری از آموزههای مذهب [[شیعه]]، امری پذیرفته بود. زن صیغهای بار اصلی خانهداری را بر دوش میکشید و مانند زن عقدی در خانهٔ مرد، زندگی میکرد و اگر فرزندی میآورد، فرقی در ارث و برخورداری از مال پدر با سایر فرزندان نداشت.<ref>شیل، خاطرات لیدی شیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدینشاه،1362ش، ص81.</ref> | در دورهٔ قاجار، بسیاری از مردان، بیش از یک همسر دائمی اختیار میکردند و [[ازدواج موقت]] نیز در فرهنگ ایرانی با اثرپذیری از آموزههای مذهب [[شیعه]]، امری پذیرفته بود. زن صیغهای بار اصلی خانهداری را بر دوش میکشید و مانند زن عقدی در خانهٔ مرد، زندگی میکرد و اگر فرزندی میآورد، فرقی در ارث و برخورداری از مال پدر با سایر فرزندان نداشت.<ref>شیل، خاطرات لیدی شیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدینشاه،1362ش، ص81.</ref> | ||
===رسوم ازدواج و تفاوتهای طبقاتی=== | === رسوم ازدواج و تفاوتهای طبقاتی === | ||
[[پرونده:زن در دوره قاجار.jpg|جایگزین=مراسم عروسی در زمان قاجار |بندانگشتی|مراسم عروسی در زمان قاجار ]] | [[پرونده:زن در دوره قاجار.jpg|جایگزین=مراسم عروسی در زمان قاجار |بندانگشتی|مراسم عروسی در زمان قاجار]] | ||
در آن روزگار، زنان صیغهای را از طبقات پایینتر جامعه انتخاب میکردند ولی زن دائم را از خانوادههای برتر برمیگزیدند. بر اساس اقتضائات فرهنگی، دختران در سن ده یا یازدهسال [[ازدواج]] میکردند<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص141.</ref> و در این موضوع به انتخاب و تصمیم بزرگترها، گردن مینهادند.<ref>مونسالدوله، خاطرات مونسالدوله، ندیمهٔ حرمسرای ناصرالدینشاه، 1380ش، ص305.</ref> رسومات عروسی بسته به طبقهٔ اجتماعی خانوادهها تفاوت داشت و در طبقات مرفّه، [[مراسم عروسی]] گاهی تا هفتروز ادامه داشت.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص148.</ref> | در آن روزگار، زنان صیغهای را از طبقات پایینتر جامعه انتخاب میکردند ولی زن دائم را از خانوادههای برتر برمیگزیدند. بر اساس اقتضائات فرهنگی، دختران در سن ده یا یازدهسال [[ازدواج]] میکردند<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص141.</ref> و در این موضوع به انتخاب و تصمیم بزرگترها، گردن مینهادند.<ref>مونسالدوله، خاطرات مونسالدوله، ندیمهٔ حرمسرای ناصرالدینشاه، 1380ش، ص305.</ref> رسومات عروسی بسته به طبقهٔ اجتماعی خانوادهها تفاوت داشت و در طبقات مرفّه، [[مراسم عروسی]] گاهی تا هفتروز ادامه داشت.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص148.</ref> | ||
===حق طلاق برای مردان و زنان=== | === حق طلاق برای مردان و زنان === | ||
در دورهٔ قاجار، مرد حق داشت به دلایلی مانند بیماری، [[ناباروری]]، نابینایی و بیعفتی، زن را [[طلاق]] دهد. زن نیز میتوانست در صورت تأمین نشدن [[نفقه]] از سوی شوهر و نیز انحراف یا ناتوانی جنسی همسر، درخواست طلاق کند.<ref>دروویل، سفرنامهٔ دروویل، 1348ش، ص126.</ref> هر چند در جامعهٔ ایرانی عصر قاجار، درخواست طلاق از سوی زن، بسیار اندک بود و امری ناشایست انگاشته میشد.<ref>دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، بیتا، ص270.</ref> | در دورهٔ قاجار، مرد حق داشت به دلایلی مانند بیماری، [[ناباروری]]، نابینایی و بیعفتی، زن را [[طلاق]] دهد. زن نیز میتوانست در صورت تأمین نشدن [[نفقه]] از سوی شوهر و نیز انحراف یا ناتوانی جنسی همسر، درخواست طلاق کند.<ref>دروویل، سفرنامهٔ دروویل، 1348ش، ص126.</ref> هر چند در جامعهٔ ایرانی عصر قاجار، درخواست طلاق از سوی زن، بسیار اندک بود و امری ناشایست انگاشته میشد.<ref>دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، بیتا، ص270.</ref> | ||
==کنشگریها در دوره قاجار== | == کنشگریها در دوره قاجار == | ||
=== کنشگری اجتماعی زنان === | === کنشگری اجتماعی زنان === | ||
زنان در دوره قاجاریه، اثرپذیری کاملی از آموزههای [[دین]] اسلام داشتند و به رعایت حجاب و پوشش کامل اسلامی، پایبند بودند. بر همین اساس، خانهها و محیطهای خانوادگی دارای حریم بودند و به اقتضای رعایت [[حیا]] و [[عفاف]]، در معماری خانهها دو بخش اندرونی و بیرونی، در نظر گرفته میشد. با این وجود زنان هم به نقشهای جنسیتی خود مانند خانهداری، همسرداری، [[فرزندآوری]] و [[فرزندپروری]] میپرداختند و هم در کنشگری و حضور اجتماعی داشتند. در این زمینه گزارشهای بسیاری به حضور زنان در آیینهای سوگواری مذهبی مانند مجالس [[روضهخوانی]] و [[تعزیه]] اشاره کردهاند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص23-55.</ref> | زنان در دوره قاجاریه، اثرپذیری کاملی از آموزههای [[دین]] اسلام داشتند و به رعایت حجاب و پوشش کامل اسلامی، پایبند بودند. بر همین اساس، خانهها و محیطهای خانوادگی دارای حریم بودند و به اقتضای رعایت [[حیا]] و [[عفاف]]، در معماری خانهها دو بخش اندرونی و بیرونی، در نظر گرفته میشد. با این وجود زنان هم به نقشهای جنسیتی خود مانند خانهداری، همسرداری، [[فرزندآوری]] و [[فرزندپروری]] میپرداختند و هم در کنشگری و حضور اجتماعی داشتند. در این زمینه گزارشهای بسیاری به حضور زنان در آیینهای سوگواری مذهبی مانند مجالس [[روضهخوانی]] و [[تعزیه]] اشاره کردهاند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص23-55.</ref> | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۲: | ||
فعالیت سیاسی زنان در عصر قاجار، پیش از انقلاب مشروطه، کاملاً رنگوبوی دینی داشت و با رعایت ارزشهای دینی صورت میگرفت؛ اما با آغاز جنبش مشروطه، برخی حرکتهای سیاسی و اجتماعی زنان متأتر از افکار لیبرالیستی غرب و سوسیالیستی شرق رخ داد.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص 21.</ref> | فعالیت سیاسی زنان در عصر قاجار، پیش از انقلاب مشروطه، کاملاً رنگوبوی دینی داشت و با رعایت ارزشهای دینی صورت میگرفت؛ اما با آغاز جنبش مشروطه، برخی حرکتهای سیاسی و اجتماعی زنان متأتر از افکار لیبرالیستی غرب و سوسیالیستی شرق رخ داد.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص 21.</ref> | ||
در سال ۱۲۰۷ش، گریبایدوف از سوی دولت روس مأموریت یافت زنان روس را که در ایران به عقد مردان ایرانی درآمدهاند به وطن بازگرداند و آنها را به بهانههایی به سفارت کشاند و در آنجا حبس کرد. در این واقعه، بخشی از جمعیت معترض که بهسمت سفارت روان شدند زنان بودند. زنان در این حادثه خواستههای جنسیتی نداشتند بلکه هدف آنان اجرای احکام مذهبی بود تا زنان روس که در [[ازدواج]] مردان ایرانی بودند و به اسارت درآمده بودند، آزاد شوند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۲.jpg|جایگزین=بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار |بندانگشتی|بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار ]] | در سال ۱۲۰۷ش، گریبایدوف از سوی دولت روس مأموریت یافت زنان روس را که در ایران به عقد مردان ایرانی درآمدهاند به وطن بازگرداند و آنها را به بهانههایی به سفارت کشاند و در آنجا حبس کرد. در این واقعه، بخشی از جمعیت معترض که بهسمت سفارت روان شدند زنان بودند. زنان در این حادثه خواستههای جنسیتی نداشتند بلکه هدف آنان اجرای احکام مذهبی بود تا زنان روس که در [[ازدواج]] مردان ایرانی بودند و به اسارت درآمده بودند، آزاد شوند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۲.jpg|جایگزین=بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار |بندانگشتی|بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار]] | ||
در سال ۱۲۷۷ق که سال قحطی فراگیر در ایران بود،<ref>توانا، زن در تاریخ معاصر ایران، ج1، 1380ش، ص127.</ref> تعداد زیادی از زنان بر سر راه کاروان شاه هنگام برگشت از شکار ایستادند و از او [[نان]] خواستند. شاه فرمان داد دروازههای شهر را بستند تا شورش زنان را بخوابانند اما هزاران زن با چماق و سنگ حمله کردند و مأموران را کشتند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص27-29.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۱.jpg|جایگزین=زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه|بندانگشتی|زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه]] | در سال ۱۲۷۷ق که سال قحطی فراگیر در ایران بود،<ref>توانا، زن در تاریخ معاصر ایران، ج1، 1380ش، ص127.</ref> تعداد زیادی از زنان بر سر راه کاروان شاه هنگام برگشت از شکار ایستادند و از او [[نان]] خواستند. شاه فرمان داد دروازههای شهر را بستند تا شورش زنان را بخوابانند اما هزاران زن با چماق و سنگ حمله کردند و مأموران را کشتند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص27-29.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۱.jpg|جایگزین=زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه|بندانگشتی|زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه]] | ||
پس از عقد قرارداد واگذاری امتیاز فروش [[زن در جنبش تنباکو|تنباکو]] به خارجیها توسط دولت قاجار در سال ۱۳۰۹ق، زنان مانند مردان و بلکه بیشتر از آنان در پی حرکتهای سیاسی و اعتراضی خود علیه این قرارداد به میدان آمدند و نقشی برجسته در پیروی از فتوای [[مرجع دینی|مرجع تقلید]] [[شیعه|شیعیان]] و پیروزی جنبش تنباکو ایفا کردند.<ref>علم و رضوی، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، 1392ش، ص71-78.</ref> | پس از عقد قرارداد واگذاری امتیاز فروش [[زن در جنبش تنباکو|تنباکو]] به خارجیها توسط دولت قاجار در سال ۱۳۰۹ق، زنان مانند مردان و بلکه بیشتر از آنان در پی حرکتهای سیاسی و اعتراضی خود علیه این قرارداد به میدان آمدند و نقشی برجسته در پیروی از فتوای [[مرجع دینی|مرجع تقلید]] [[شیعه|شیعیان]] و پیروزی جنبش تنباکو ایفا کردند.<ref>علم و رضوی، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، 1392ش، ص71-78.</ref> | ||
| خط ۴۲: | خط ۴۱: | ||
از حرکتهای زنان در جنبش مشروطه، تلاش آنان در حفاظت از جان علما بود. زنان در کنار مردان مسئولیت محافظت از علما هنگام رفتن به [[مسجد]] برای وعظ و منبر را وظیفهٔ خود میدانستند. آنان چماقهایی زیر چادر خود پنهان میکردند تا از کوچکترین اغتشاش موقع سخنرانی ممانعت بهعمل آورند.<ref>ناهید، زنان ایران در جنبش مشروطه، 1360ش، ص55.</ref> همچنین زمانیکه مبارزان مشروطهخواه برای تهیه مایحتاج مقاومت و خرید سلاح با مشکلاتی روبرو شدند، زنان با فداکاری و فروختن جواهرات خود یا لوازم منزل به کمک شتافتند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص33-34.</ref> | از حرکتهای زنان در جنبش مشروطه، تلاش آنان در حفاظت از جان علما بود. زنان در کنار مردان مسئولیت محافظت از علما هنگام رفتن به [[مسجد]] برای وعظ و منبر را وظیفهٔ خود میدانستند. آنان چماقهایی زیر چادر خود پنهان میکردند تا از کوچکترین اغتشاش موقع سخنرانی ممانعت بهعمل آورند.<ref>ناهید، زنان ایران در جنبش مشروطه، 1360ش، ص55.</ref> همچنین زمانیکه مبارزان مشروطهخواه برای تهیه مایحتاج مقاومت و خرید سلاح با مشکلاتی روبرو شدند، زنان با فداکاری و فروختن جواهرات خود یا لوازم منزل به کمک شتافتند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص33-34.</ref> | ||
==حرمسرا در دورهٔ قاجار== | == حرمسرا در دورهٔ قاجار == | ||
[[پرونده:زن در دوره قاجار۵.jpg|جایگزین= زنان حرمسرای قاجار|بندانگشتی|زنان حرمسرای قاجار]] | [[پرونده:زن در دوره قاجار۵.jpg|جایگزین= زنان حرمسرای قاجار|بندانگشتی|زنان حرمسرای قاجار]] | ||
زنان در حرمسراهای شاهان قاجار در وضعیتی متفاوت از سایر زنان جامعه زندگی میکردند. زندگی در حرمسرای شاهی، محدودیتهای زیادی داشت و آنان فقط برخی اوقات کارهایی مانند دستدوزی برای گذران وقت انجام میدادند و بیشتر بر ضد یکدیگر دسیسهچینی میکردند.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص157.</ref> زنان [[حرمسرا]] با وجود برخورداری از تجمّلات و لباس و جواهرات و نیز غلامان و کنیزان، از ارتباط با بیرون دربار و مراوده با زنان دیگر محروم بودند.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص164.</ref> | زنان در حرمسراهای شاهان قاجار در وضعیتی متفاوت از سایر زنان جامعه زندگی میکردند. زندگی در حرمسرای شاهی، محدودیتهای زیادی داشت و آنان فقط برخی اوقات کارهایی مانند دستدوزی برای گذران وقت انجام میدادند و بیشتر بر ضد یکدیگر دسیسهچینی میکردند.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص157.</ref> زنان [[حرمسرا]] با وجود برخورداری از تجمّلات و لباس و جواهرات و نیز غلامان و کنیزان، از ارتباط با بیرون دربار و مراوده با زنان دیگر محروم بودند.<ref>پولاک، سفرنامهٔ پولاک "ایران و ایرانیان"،1361ش، ص164.</ref> | ||
==سوادآموزی زنان در دورهٔ قاجار== | == سوادآموزی زنان در دورهٔ قاجار == | ||
در این دوره، تعلیموتربیت، عمومی نبود اما از کنج [[مکتبخانه]]، آموزشهای معلمان خانوادگی به دختران یا آموزههایی که مردان به زنان و دختران خود یاد میدادند، زنان بزرگی در عرصههای گوناگون بهویژه در زمینههای ادب و [[شعر فارسی|شعر]] رشد کردند.<ref>توانا، زن در تاریخ معاصر ایران،1380ش، ص175.</ref> از جملهٔ این زنان آغابیگم طباطبایی، همسر سیدعلی طباطبایی، منورحیاء آرانی، دختر وفایی کاشانی شاعر، ولیه فروغالملوک، دختر میرزاعلیخان ظهیرالدوله و ربابهخانم، دختر ملامحمدصالح برغانی را میتوان نام برد.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/زنان+نامدار+عهد+قاجاریه «وضعیت زنان در دورۀ قاجار» وبسایت آسمان.]</ref> | در این دوره، تعلیموتربیت، عمومی نبود اما از کنج [[مکتبخانه]]، آموزشهای معلمان خانوادگی به دختران یا آموزههایی که مردان به زنان و دختران خود یاد میدادند، زنان بزرگی در عرصههای گوناگون بهویژه در زمینههای ادب و [[شعر فارسی|شعر]] رشد کردند.<ref>توانا، زن در تاریخ معاصر ایران،1380ش، ص175.</ref> از جملهٔ این زنان آغابیگم طباطبایی، همسر سیدعلی طباطبایی، منورحیاء آرانی، دختر وفایی کاشانی شاعر، ولیه فروغالملوک، دختر میرزاعلیخان ظهیرالدوله و ربابهخانم، دختر ملامحمدصالح برغانی را میتوان نام برد.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/زنان+نامدار+عهد+قاجاریه «وضعیت زنان در دورۀ قاجار» وبسایت آسمان.]</ref> | ||
==پوشش زنان در دورهٔ قاجار== | == پوشش زنان در دورهٔ قاجار == | ||
زنان در دورهٔ قاجار بسته به طبقهای که در آن قرار داشتند، دارای پوششی متنوع در [[خانه]] بودند، اما در خارج از منزل همگان [[چادر]] به سر میکردند. زنان با پوشش خاصی در اجتماع حضور مییافتند که شامل [[چادر]] از سر تا پا بود. زنان شهری علاوه بر پوشیدن چادر، صورت خود را نیز با روبند میپوشاندند. زنان عادی چادرهایی از جنس کرباس با راهراه سفید و آبی میپوشیدند و با یک دست چادر را جمع میکردند که به زمین کشیده نشود و دست دیگر را به صورت، حایل میکردند.<ref>دیناری و علم، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامهنویسان»، 1395ش، ص2-9.</ref> | زنان در دورهٔ قاجار بسته به طبقهای که در آن قرار داشتند، دارای پوششی متنوع در [[خانه]] بودند، اما در خارج از منزل همگان [[چادر]] به سر میکردند. زنان با پوشش خاصی در اجتماع حضور مییافتند که شامل [[چادر]] از سر تا پا بود. زنان شهری علاوه بر پوشیدن چادر، صورت خود را نیز با روبند میپوشاندند. زنان عادی چادرهایی از جنس کرباس با راهراه سفید و آبی میپوشیدند و با یک دست چادر را جمع میکردند که به زمین کشیده نشود و دست دیگر را به صورت، حایل میکردند.<ref>دیناری و علم، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامهنویسان»، 1395ش، ص2-9.</ref> | ||
==تفریح زنان در دورهٔ قاجار== | == تفریح زنان در دورهٔ قاجار == | ||
در دورهٔ قاجاریه، زنان در کنار [[خانهداری]] و بچهداری، سرگرمیها و فعالیتهای اقتصادی هم داشتند.<ref>بل، تصویرهایی از ایران،1363ش، ص88.</ref> | در دورهٔ قاجاریه، زنان در کنار [[خانهداری]] و بچهداری، سرگرمیها و فعالیتهای اقتصادی هم داشتند.<ref>بل، تصویرهایی از ایران،1363ش، ص88.</ref> | ||
| خط ۵۹: | خط ۵۸: | ||
زنان طبقات پایین جامعه، وقت فراغت کمتری داشتند و اگر فرصتی پیش میآمد روزهای [[جمعه]] به سمت بیرون شهر و باغ و بوستان میرفتند و ساعاتی را دور از [[خانه]] و کنار خانواده میگذراندند.<ref>دوگوبینو، سفرنامهٔ کنت دوگوبینو، "سه سال در آسیا"، 1367ش، ص61.</ref> زنان در روستاها و ایلات، [[اوقات فراغت زنان|اوقات فراغت]] خود را نیز صرف امور خانه و همسر و فرزندان میکردند.<ref>اولیویه، سفرنامهٔ اولیویه، تاریخ اجتماعی اقتصادی ایران در دوران آغازی عصر قاجار، 1371ش، ص85.</ref> | زنان طبقات پایین جامعه، وقت فراغت کمتری داشتند و اگر فرصتی پیش میآمد روزهای [[جمعه]] به سمت بیرون شهر و باغ و بوستان میرفتند و ساعاتی را دور از [[خانه]] و کنار خانواده میگذراندند.<ref>دوگوبینو، سفرنامهٔ کنت دوگوبینو، "سه سال در آسیا"، 1367ش، ص61.</ref> زنان در روستاها و ایلات، [[اوقات فراغت زنان|اوقات فراغت]] خود را نیز صرف امور خانه و همسر و فرزندان میکردند.<ref>اولیویه، سفرنامهٔ اولیویه، تاریخ اجتماعی اقتصادی ایران در دوران آغازی عصر قاجار، 1371ش، ص85.</ref> | ||
==وضعیت حقوقی== | == وضعیت حقوقی == | ||
=== در جایگاه مادری === | |||
براساس اسناد بهجا مانده از دوران قاجار، حقوق زنان در مقام مادر را میتوان به دو دسته اسنادی که ناظر به حق حضانت زنان است و اسناد معطوف به سایر حقوق مادران تقسیم کرد. باور عموم مردم این است که در دوران قاجار، حقوق زن در مقام یک مادر در زمینه حضانت فرزندانش، در زمان '''[[طلاق]]''' یا فوت پدر، مورد توجه قرار نمیگرفت؛ درحالی که در چند مورد از اسناد به جا مانده از آن دوران نشان از نام یک زن در حکم قیم فرزند یا فرزندان به چشم میخورد. اسنادی نیز بهطور صریح از حق '''[[حضانت]]''' مادر در آنها سخن گفته شده است. همچنین عموم بر این باور هستند که در زمان قاجار، حقی که زنان در آن دوران در مقام مادر داشتند با حقوق طبیعی مادران برابر نبود و آنان تنها نقش بزرگ کردن فرزندان را بر عهده داشتند و با دیگر حقوق خود آشنایی نداشتند؛ درحالی که در اسناد برآمده از عهد قاجار، مادران اختیار اموالشان را داشتند و میتوانستند دربارهٔ اموال و فرزندانشان عمل کنند. هم چنین مادرهایی بودهاند که نقشآفرینیهایی در مقابل توقیف خانه، ستم ارباب و بردن ناموس '''[[خانواده]]''' به دادخواهی دست زدهاند.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، صص55-36</ref> | |||
باتوجه به '''[[حقوق زنان]]''' شهرنشین در عصر قاجار با بررسی اسناد خانوادگی بهجای مانده از آن دوران، پژوهشگران دریافتند که میتوان خوانشی متفاوت از [[زن]] ایرانی قاجاری ارائه کرد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/459654/بازخوانی-حقوق-زنان-شهرنشین-در-دوران-قاجاریه-بر-اساس-اسناد-آرشیوی-دنیای-زنان-در-عصر-قاجار- باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص51]</ref> مهمترین اسنادی که برای بررسی حقوق زنان، در مقام زوجه در زندگی مشترک وجود دارد شامل '''[[نکاح]]''' نامهها، طلاق نامهها، صلح نامهها، عریضهها، و وصیت نامههاست.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص35</ref> | |||
</ref> | |||
=== در جایگاه همسری === | |||
حقوق زنان از میان عقدنامهها را میتوان در عناوینی مانند: معرفی زوج و زوجه، '''[[مهریه]]'''، شرایط ضمن عقد یا حاشیه نویسیهای حقوقی بیان کرد.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، صص36-38</ref> در قسمت شرایط ضمن [[عقد]] یا حاشیه نویسیهای حقوقی نیز میتوان به حق تعیین مکان زندگی، واگذاری حق طلاق و سایر شروطی که در این زمینه وجود دارد اشاره کرد؛ مانند اختیار مکان با زوجه.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، صص38-39</ref> | |||
===در جایگاه همسری=== | |||
حقوق زنان از میان عقدنامهها را میتوان در عناوینی مانند: معرفی زوج و زوجه، '''[[مهریه]]'''، شرایط ضمن عقد یا حاشیه نویسیهای حقوقی بیان کرد.<ref> | |||
باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، صص36-38 </ref> در قسمت شرایط ضمن [[عقد]] یا حاشیه نویسیهای حقوقی نیز | |||
بنابر نوشتههای مربوط به دوران قاجار، در نظام خانواده و بر اساس حکم شرعی، حق طلاق با '''[[مردان]]''' بوده است.<ref>مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، 1386ش، ص139</ref> از بین حدود شصت مورد طلاق نامه یا وکالت نامه طلاقی که در اسناد به جای مانده بررسی شده، تقریبا در همه موارد، موضوعات مربوط به مهریه، نفقه، | بنابر نوشتههای مربوط به دوران قاجار، در نظام خانواده و بر اساس حکم شرعی، حق طلاق با '''[[مردان]]''' بوده است.<ref>مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، 1386ش، ص139</ref> از بین حدود شصت مورد طلاق نامه یا وکالت نامه طلاقی که در اسناد به جای مانده بررسی شده، تقریبا در همه موارد، موضوعات مربوط به مهریه، نفقه، کِسوَه (لباس و پوشاک؛ لغت نامه، ذیل مدخل کسوه) و سایر حقوق زنان بهطور صریح بیان شده و تکلیف آنها مشخص شده است.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص39</ref> | ||
===در جایگاه فردی=== | === در جایگاه فردی === | ||
صلح از نظر لغوی به معنی آشتی، سازش و توافق است و در قرآن و سنت نیز '''[[عقد]]''' صلح به معنای پایان دادن به دعوا استفاده میشود. هرچند لزومی ندارد که | صلح از نظر لغوی به معنی آشتی، سازش و توافق است و در قرآن و سنت نیز '''[[عقد]]''' صلح به معنای پایان دادن به دعوا استفاده میشود. هرچند لزومی ندارد که حتماً اختلافی در بین باشد تا از صلح نامه استفاده کرد، بلکه صلح نامهها و عقد صلح میتوانند در معامله یا اجاره نیز مورد استفاده قرار گیرند.<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص176-178</ref> آن قسمت از صلح نامههایی که بخشی از حقوق زنان را در مقام زوجه در زندگی مشترک آشکار میکنند در اسناد به جامانده از عهد قاجار دیده میشود که نشان میدهد زن و مرد در مواردی باهم صلح کردهاند و در بیشتر مواقع بر دو نوع هستند: صلح نامههای مربوط به مهریه، صلح نامههای مربوط به طلاق و حقوق زنان از '''[[نفقه]]'''، کسوه، و مخارج زندگی.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص31</ref> | ||
</ref> | |||
زنان در عصر قاجار گاه برای احقاق حقوق خود به کارگزاران حکومتی یا قضایی عریضه یا شکایت نامه مینوشتند یا استشهادنامههایی را که متضمن تأیید شاهدان بود، تنظیم میکردند تا بتوانند به حقوق خود، به منزله زوجه، دست یابند. اسناد مربوط به این بخش را میتوان به دو قسمت تقسیم کرد: اول عریضههایی که علیه زوج یا زوج سابق نوشته شده است، دوم آن دسته از عریضههایی که علیه زوج نیست بلکه در خلال زندگی زناشویی و برای استیفای حقوق زنان نوشته شده است.<ref> | زنان در عصر قاجار گاه برای احقاق حقوق خود به کارگزاران حکومتی یا قضایی عریضه یا شکایت نامه مینوشتند یا استشهادنامههایی را که متضمن تأیید شاهدان بود، تنظیم میکردند تا بتوانند به حقوق خود، به منزله زوجه، دست یابند. اسناد مربوط به این بخش را میتوان به دو قسمت تقسیم کرد: اول عریضههایی که علیه زوج یا زوج سابق نوشته شده است، دوم آن دسته از عریضههایی که علیه زوج نیست بلکه در خلال زندگی زناشویی و برای استیفای حقوق زنان نوشته شده است.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص32</ref> پژوهشگران بیان میکنند شاید علت آن، تشکیل مجلس و تغییر نوع حکومت بوده که باعث میشد نوع درخواست مردم برای پیگیری شکایتهایشان عوض شود. باوجود آنکه عریضه میتواند به هر فردی نوشته شود که از نظر سیاسی و اجتماعی بالاتر است و میتواند پیگیر حقوق شاکی شود. اما پس از مشروطه مخاطب بیشتر عریضهها، مجلس، وزارت عدلیه و وزارت خارجه هستند و حتی در اسناد دیده شده که در پارهای موارد، افراد شکایت خود را از والیان و حکام محلی به مجلس بردهاند که شاید بتوان بیان کرد این تلاشی به منظور احقاق حقوق شهروندی مردم و به خصوص زنان ایرانی بوده است.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص52</ref> همچنین میتوان بهمواردی مانند اختلافات مالی و ملکی، اختلافات خانوادگی و موضوعات متفرقهای مانند سرقت، قتل، عقد اجباری و ایجاد مزاحمت نیز اشاره کرد که نمونههایی از اسناد مورد بررسی در این دوران نشان میدهد که شکایتهایی از زنان دوره قاجار در این موارد، ثبت شده است.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص39</ref> | ||
باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص32 </ref> پژوهشگران بیان میکنند شاید علت آن، تشکیل مجلس و تغییر نوع حکومت بوده که باعث میشد نوع درخواست مردم برای پیگیری شکایتهایشان عوض شود. | |||
آنچه محور موضوعی وصیت نامهها در دوران قاجار بود تقسیم '''[[ارث]]''' بود و سهم الارث زنان از میراث مردان (به خصوص شامل زوج و پدر) میتوانست عاملی برای شکایت رسمی، اعتراض یا تنظیم کردن مصالحه نامهها باشد. اسنادی که مربوط به ارث در این دوران است را میتوان به دو بخش تقسیم کرد: وصیت نامهها که در آن سهم الارث زن به صورت واضح بیان شده بود، عریضهها یا وکالتنامههای زنان با محوریت تعیین سهم الارث.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص33</ref> | |||
=== در جایگاه اقتصادی === | === در جایگاه اقتصادی === | ||
نقش عموم مردم در | نقش عموم مردم در فعالیتهای تولیدی و اقتصادی از جلوههای پویایی هر جامعه است و نقش زنان نیز، به شرط مهیا بودن زمینه حقوقی فعالیت آنان در این زمینهها در فعال بودن اقتصاد جامعه بسیار تأثیر گذار است. بخش زیادی از اسناد آرشیو «دنیای زنان در عصر قاجار»<ref>آرشیو «دنیای زنان در عصر قاجار»، که اکنون از طریق سایتی به همین نام در فضای مجازی در دسترس قرار دارد، در سال ۲۰۰۹ به ابتکار افسانه نجمآبادی استاد مطالعات زنان و جنسیت در دانشگاه هاروارد و با تأمین مالی از سوی این دانشگاه، راه اندازی شد. باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص34</ref> مربوط به داد و ستد املاک و اموال به وسیله زنان است که در قالب انواع مقبول عقود<ref>رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص75-76</ref> و ایقاعات<ref>رضایی، امید، درآمدی براسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص74</ref> انجام شدهاند. این فعالیتها اکنون به صورت اسناد صلحنامه، اجارهنامه، بیع نامه،<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص89-99</ref> حبس نامه،<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص133</ref> افرازنامه،<ref>افراز به معنای تقسیم ملک مشاع است؛ لغتنامه، ذیل مدخل افراز</ref> نذرنامه<ref>نذر از ایقاعات است.</ref> و هبهنامه<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص167</ref> موجود است. پژوهشگران در این حیطه معتقدند که زنان شهرنشین قاجاری در عرصه اقتصادی صاحب حقوقی بودند و آزادانه به فعالیتهای اقتصادی میپرداختند، وارد معاملات میشدند، بر اموال خود تملک داشتند و اختیار آنها را در دست داشتند.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص52</ref> | ||
=== حقوق شهروندی === | === حقوق شهروندی === | ||
پژوهشگران معتقدند که تغییر و | پژوهشگران معتقدند که تغییر و تحول تاریخی حقوق شهروندی زنان در عهد قاجار نشان میدهد که تغییر وضعیت شهروندی زنان قاجار اکثرا در حوزه حقوق و آزادیهای فردی اتفاق افتاده است. در زمینه حقوق حقوق مدنی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/120573/128/text نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص119]</ref> آزادیهای بیان، مالکیت، اشتغال و انجمنها با تغییرات ملموسی روبهرو شدند اما زنان هنوز در آزادیهای شخصی و عدالت قانونی با مشکلات جدی مواجه بودند. در زمینه حقوق سیاسی<ref>نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص130</ref> نیز دولت که تسلط قدرتمندی بر جامعه داشت مانعی مهم برای تحقق دو شاخص حق رأی و حق انتخاب شدن زنان جهت مناصب سیاسی بود و زنان با وجود نقشآفرینیهای پررنگشان در تحولات سیاسی دوران مشروطه و پسامشروطه، سهمی در امتیازات سیاسی بعد از تحولات به دست نیاوردند. با این وجود، به حقوق اجتماعی<ref>نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص132</ref> تا اندازهای توجه شد. آموزش، حوزه موفقیت نخستین زنان بود اما در بهداشت و تأمین اجتماعی بیبهره ماندند. باید به این نکته توجه کرد که سهم بخش طبقات بالای جامعه در تحولات حداقلی ذکر شده، پررنگ است. پژوهشگران بیان میکنند که در آن دوران، دولت سالاری موجب توقف تحقق حقوق سیاسی زنان شد و افراد بهطور یکسان و مستقل از نابرابری اقتصادی، از مزایای شهروند بودن بهرهمند نبودند؛ چرا که این زنان طبقات بالای جامعه ایران بودند که از مزایای نوظهور شهروندی بهرهمند شدند.<ref>نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص138</ref> | ||
نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص130 | |||
==طبقات اجتماعی زنان در دوره قاجار== | == طبقات اجتماعی زنان در دوره قاجار == | ||
پزوهشگران تاریخ دلایل عدم بررسی وضعیت واقعی عموم زنان در دوره قاجار را در برخی عوامل ذیل میدانند: | پزوهشگران تاریخ دلایل عدم بررسی وضعیت واقعی عموم زنان در دوره قاجار را در برخی عوامل ذیل میدانند: | ||
* اکثر منابع عصر قاجاریه تک نگاریهایی در خصوص وقایع دربار و شرایط زنان در حرمسرا است و | * اکثر منابع عصر قاجاریه تک نگاریهایی در خصوص وقایع دربار و شرایط زنان در حرمسرا است و دربارهٔ عموم زنان غالباً چیزی ننوشتهاند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/447147/ عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص77]</ref> | ||
* برخی دیگر از منابع مکتوب | * برخی دیگر از منابع مکتوب دربارهٔ شرایط زنان دوران قاجار سفرنامههای افراد غیر ایرانی است که بهسبب عدم آشنایی با فرهنگ ایران گزارشاتی همراه با قضاوت و با دیدگاه جانبگرایانه نگاشتهاند.<ref>عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص78</ref> | ||
* تعداد بسیار کمی از منابعی که بهجای مانده | * تعداد بسیار کمی از منابعی که بهجای مانده باوجود اینکه نگرش مردمحور و تأکید برآن در جامعه قاجار وجود داشت، از زنان ایرانی درحدی که اطلاع و امکان داشتند به عنوان عوامل اثرگذار در بعضی وقایع نام بردهاند.<ref>عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص78</ref> | ||
پژوهشگران بیان میکنند که بهصورت کلی در منابع تاریخی قاجار مجموعهای از تناقضات اسنادی در موضوع حقوق، آگاهی، تعلق اجتماعی و | پژوهشگران بیان میکنند که بهصورت کلی در منابع تاریخی قاجار مجموعهای از تناقضات اسنادی در موضوع حقوق، آگاهی، تعلق اجتماعی و … مربوط به زنان موجود است.<ref>عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص78</ref> دو گروه از زنان در این دوره بودند که به جهت روش و منش، افراد اصلی وضعیت اجتماعی ایران شمرده میشدند: گروه اول، خواص، نخبگان و صاحبان مقتدر در عرصه سیاسی و اقتصادی از جمله مادر، دختران و '''[[همسران]]''' شاه و نزدیکان دربار است که این دسته باتکیه بر دو عامل در اهداف خود پیشرفتهایی داشتند: تواناییهای فردی و طبقه اجتماعی برآمده از آن، میزان وابستگی و اعتماد شاه بههرکدام از آنان.<ref>عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص79</ref> گروه دوم؛ عموم زنان بودند که چگونگی زندگی خانوادگی و فردی آنان چندان گزارش نشده است ولی در اتفاقات بزرگ اجتماعی از قدرت بالقوه آنان استفاده شده یا خودشان به سبب آگاه شدن از اوضاع اجتماعی - سیاسی در حیطه قدرت مداخله میکردند؛ هر چند که نحوه و شکل اثرگذاری آنان در مقایسه با گروه اول، ماهیتاً تفاوت داشت.<ref>عطایی آشتیانی، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، صص80-81</ref> | ||
==پانویس== | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* «زنان نامدار عهد قاجاریه»، وبسایت آسمان، تاریخ بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* باقری ابیانه، الناز و بهزاد کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، دوفصلنامه علمی تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره دوم، سال دهم، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. | |||
* بل، گرترود، تصویرهایی از ایران، ترجمهٔ بزرگمهر ریاحی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۳ش، | * بل، گرترود، تصویرهایی از ایران، ترجمهٔ بزرگمهر ریاحی، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۳ش، | ||
* پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامهٔ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش. | * پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامهٔ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش. | ||
* توانا، مرادعلی، زن در تاریخ معاصر ایران، تهران، برگ زیتون، ۱۳۸۰ش. | * توانا، مرادعلی، زن در تاریخ معاصر ایران، تهران، برگ زیتون، ۱۳۸۰ش. | ||
* دالمانی، هانری رنه، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمهٔ فرهوشی، تهران، چاپ گیلان، بیتا. | |||
* دروویل، گاسپار، سفرنامهٔ دروویل، ترجمهٔ جواد محیی، چ۲، تهران، گوتنبرگ، ۱۳۴۸ش. | * دروویل، گاسپار، سفرنامهٔ دروویل، ترجمهٔ جواد محیی، چ۲، تهران، گوتنبرگ، ۱۳۴۸ش. | ||
* | * دوگوبینو، ژوزف آرتورکنت دو، سفرنامهٔ کنت دوگوبینو «سه سال در آسیا»، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، کتابسرا، ۱۳۶۷ش. | ||
* دهقانی، فاطمه و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان در دوره صفوی و قاجار»، کنفرانس بینالمللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست، ۱۳۹۴ش. | * دهقانی، فاطمه و دیگران، «سیر تحول اوضاع اجتماعی و فرهنگی زنان در دوره صفوی و قاجار»، کنفرانس بینالمللی معماری، شهرسازی، عمران، هنر و محیط زیست، ۱۳۹۴ش. | ||
* دیناری، سکینه و علم، محمدرضا، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامهنویسان»، فصلنامهٔ جندیشاپور، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۵ش. | * دیناری، سکینه و علم، محمدرضا، «بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوره قاجار با تکیه بر دیدگاه سفرنامهنویسان»، فصلنامهٔ جندیشاپور، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۵ش. | ||
* | * رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش. | ||
* شیرودی، مرتضی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم، قم، زمزم هدایت، ۱۳۹۱ش. | * شیرودی، مرتضی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، چاپ دوم، قم، زمزم هدایت، ۱۳۹۱ش. | ||
* شیل، مری لئونورا (ویث)، خاطرات لیدیشیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدینشاه، ترجمهٔ حسین ابوترابیان، تهران، نو، ۱۳۶۲ش. | * شیل، مری لئونورا (ویث)، خاطرات لیدیشیل همسر وزیر مختار انگلیس در اوائل سلطنت ناصرالدینشاه، ترجمهٔ حسین ابوترابیان، تهران، نو، ۱۳۶۲ش. | ||
* عطایی آشتیانی، زهره، «کنشهای معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، پژوهشنامه زنان، شماره چهارم، سال یازدهم، زمستان ۱۳۹۹ش. | |||
* علم، محمدرضا و رضویسوسن، زهرا، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی زن و فرهنگ، ۱۳۹۲ش. | * علم، محمدرضا و رضویسوسن، زهرا، «بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی زن و فرهنگ، ۱۳۹۲ش. | ||
* مونسالدوله، خاطرات مونسالدوله، ندیمهٔ حرمسرای ناصرالدینشاه، به کوشش سیروس سعدونیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش. | * مونسالدوله، خاطرات مونسالدوله، ندیمهٔ حرمسرای ناصرالدینشاه، به کوشش سیروس سعدونیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش. | ||
* مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶ش. | |||
* ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، احیاء، ۱۳۶۰ش. | * ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، احیاء، ۱۳۶۰ش. | ||
* نوری، هادی، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، مطالعات جامعه شناختی، شماره ۱، دوره ۲۷، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{زن}} | {{زن}} | ||
