خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان

خشونت به ترساندن، اِعمال آسیب فیزیکی و بی‌بهرگی اجتماعی اشاره دارد

پادکست مقاله | 🡇 noicon

خشونت علیه زنان؛ انجام دادن رفتارهای خصومت‌آمیز در برابر جنس زن.

خشونت علیه زنان در دو حوزۀ خصوصی از سوی خانواده و عمومی از رسوم، فرهنگ و نهادهای اجتماعی و در فضای حقیقی و مجازی اِعمال می‌شود. مواردی مانند اجبار زنان به آرایش در اماکن عمومی از سوی شوهر، استفادۀ تبلیغاتی از زنان در رسانه، ازدواج سفید و سوءاستفاده جنسی از زنان در صنعت هالیوود از مصادیق خشونت مدرن علیه زنان در جهان امروزی است.

مفهوم‌شناسی

خشونت به ترساندن، اِعمال آسیب فیزیکی و بی‌بهرگی اجتماعی اشاره دارد. خشونت علیه زنان، به هرگونه عمل خصمانه که باعث رنج، آزار جسمی، روحی و جنسی زنان می‌شود، اطلاق می‌شود و دربردارندۀ رفتارهایی مانند فحشا، قتل، فحاشی، قاچاق، تجاوز، کتک‌کاری و سوءرفتار عاطفی است.

خاستگاه خشونت عليه زنان در غرب

خشونت علیه زنان قدمت بالایی دارد و خاستگاه آن روم باستان است. برقراری نظام پدرسالار در روم به رئیس خانواده اجازه می‌داد تا همسر، دختران و اقوام زن را در صورت تأیید نکردن اعمال و گرایش‌های جنسی و انتخاب شریک زندگی به قتل برساند.

ابعاد خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان دارای ابعاد اقتصادی- اجتماعی، روانی- عاطفی و فیزیکی و مستقیم و غیرمستقیم است.

حوزه‌های خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان در دو حوزه صورت می‌‌گیرد:

1. حوزۀ عمومی؛ فرهنگ شفاهی و نوشتاری، آداب و رسوم، نهادهای جامعه و نظام حاکم.
2. حوزۀ خصوصی؛ خشونت در خانه از جانب پدر، همسر و برادر.

دلایل خشونت علیه زنان

برخی از دلایل مؤثر بر خشونت علیه زنان عبارتند از:

فردی

باورهای دینی، قومیت، تحصیلات، شغل، سن ازدواج، درآمد، طول مدت ازدواج، داشتن شخصیت پرخاشگر، داشتن بیماری روانی، اعتیاد و افسردگی، سوءمصرف مواد.

اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی

اختلافات فرهنگی و تاریخی، مسائل روانی- اقتصادی، یادگیری خشونت از طریق رسانه، واگذاری نقش تربیت اجتماعی به مدرسه، کاهش سطح امنیت اینترنت، وجود مسائل جنسی در اینترنت، تغییر الگوی جوامع، افزایش سن ازدواج، تغییر سبک پوشش زنان با لباس‌های نامناسب، الگوی نامناسب تربیتی، توسعه نامتوازن و فقدان نظارت و کنترل و گسترش مردسالاری در جامعه. اینترنت نیز بسترساز انواع خشونت مجازی جنسی، روانی و کلامی علیه زنان است. 87درصد زنان در فضای مجازی، قربانیان آزار جنسی هستند که بیشترشان در محدودۀ سنی 18 تا 30 سال هستند. اعتیاد به فضای مجازی و عضویت در گروه‌های گوناگون، آشنا نبودن کاربران زن، کمبود فرصت مناسب رشد در دنیای حقیقی، تلاش برای تحقق اهداف خود و تعداد کاربران زیاد موجب شده است که با افشای حریم خصوصی، خطرپذیری برقراری ارتباط و خشونت علیه زنان افزایش یابد.

خانوادگی

بیماری مرد، ازدواج اجباری، خشونت والدین در کودکی، داشتن سابقۀ کیفری مرد، کیفیت زندگی زناشویی، مردسالاری، تضاد در خانواده، حاکمیت فرهنگ سنتی، اعتقاد به مالکیت مرد بر زن، تعدّد همسران، زشتی طلاق، ازواج زودهنگام و فامیلی، تعلق داشتن مردان به خانواده‌هایی با رفتار خصمانه، مشاهدۀ خشونت والدین از سوی فرزندان، تجربۀ خشونت در خانواده و نارضایتی در بروز خشونت علیه زنان مؤثر است.

اشکال خشونت علیه زنان

• روانی- کلامی؛ این نوع خشونت بدترین نوع خشونت علیه زنان است که شامل لطمه به آبرو، شرافت و اعتمادبه‌نفس زنان، تهدید زن به طلاق، توهین، انتقاد نادرست، تحقیر و تمسخر، آزار زنان با گفتارهای جنسی مانند کنایه، طنز، شوخی و پیشنهاد جنسی، استفاده از راه‌هایی برای منزوی کردن فرد مانند ترساندن با تهدید کردن به آسیب جسمی، دور کردن فرزندان یا آسیب آنها، قهر کردن، صحبت نکردن، فحاشی و تضعیف رابطۀ زن از راه جلوگیری از ملاقات و تماس تلفنی با خانواده و دوستان می‌شود و غالباً به‌دلیل ترس از آبرو مطرح نمی‌شود.
• اقتصادی؛ خشونت اقتصادی، ممنوع کردن عامدانۀ دسترسی زنان به منابع مالی و اقتصادی با جلوگیری از استقلال آنها و تبعیض کارهای مالی، اشتتغال و دارایی برای وابسته نگه داشتن آنها به خود، تأمین نکردن احتیاجات ضروری اعضای خانواده، نظارت موشکافانه بر هزینه‌های منزل، گرفتن اجباری حقوق زن، خساست و ندادن نفقه، تأمین نکردن مالی خانه، تصرف در اموال زن، اذیت کردن زن در محل کار در بر می‌گیرد.
• جسمانی؛ جلوگیری از دسترسی زن به خدمات درمانی- بهداشتی و اشکال متنوع حملۀ فیزیکی به زن از مصادیق خشونت جسمانی عیله زنان است.
• جنسی؛ شامل طیف گسترده‌ای از رفتارها مانند برقراری رابطۀ جنسی با اجبار، تندخویی و بدون رضایت زن و با روش‌های غیرمعمول، لمس، تجاوز، ازدواج اجباری، در آغوش گرفتن، تجاور گروهی و رابطۀ جنسی اجباری است.
• خشونت خانگی؛ رایج‌ترین نوع خشونت علیه زنان که توسط مردان و در خانه رخ می‌دهد و شامل خشونت جنسی، فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و روانی، جسمی، کلامی، جنسی، حقوقی، آموزشی و فکری است.
• خشونت مجازی؛ در فضای مجازی، زنان با تحقیر، تهدید، فحاشی و آزار و اذیت جنسی مواجه هستند و امنیت آنها با خشونت‌های نوشتاری و کلامی نادیده گرفته می‌شود. از آن‌جا که رابطۀ جنسی و خشونت، درون‌مایۀ اصلی محتوای پورنوگرافی هستند، وجود چنین محتواهایی موجب افزایش خشونت علیه زنان سوءاستفاده از آنان می‌شود. نتایج نظرسنجی‌ها بیان‌گر این است که 52درصد زنان حداقل یک بار در فضای مجازی مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند.

نظریه‌های تبیین خشونت علیه زنان

نظریه‌های متعددی به تشریح مسئلۀ خشونت علیه زنان در سطوح مختلف پرداخته‌ شده است. نظریه‌های فمینیستی شامل جامعه‌پذیری جنسیتی و یادگیری اجتماعی (درسطح خرد)، نظریه‌های شبکۀ روابط خانوادگی و منابع ناسازگاری پایگاه همسان همسری (در سطح میانی) و نظریۀ فشار و تنش اقتصادی در سطح کلان هستند.

خشونت علیه زنان در غرب از نگاه آمار

معترضین به خشونت علیه زنان

بالاترین خشونت علیه زنان در عصر مدرنیته رخ داده است. بیشترین میزان خشونت در قارۀ اروپا رخ داده است و آمریکا و کشورهای اروپایی سردمداران خشونت علیه زنان هستند. در اروپا، خشونت اولین عامل معلولیت و یا مرگ زنان اروپایی در بازۀ سنی شانزده تا 44 سال است. 40درصد زنان اروپایی تجربۀ استثمار جنسی در محل کار دارند.

در آمریکا دو تا چهار میلیون زن در سال مورد خشونت قرار می‌گیرند و 79درصد زنان توسط همسر خود کتک می‌خورند. زنان جوان بین 20 تا 24 سال مورد خشونت خانگی و جنسی قرار می‌گیرند. آمار خشونت جسمی توسط شوهر 25 تا 30درصد است که شمار قابل توجهی در هنگام بارداری است.

در فرانسه زنان 95درصد قربانیان را تشکیل می‌دهند که 51درصد خشونت از جانب همسر آنها است. ماهانه شش زن با سلاح سرد و یا گرم بر اثر خشونت خانگی می‌میرند. شدت خشونت در فرانسه به حدی بالا است که تمایل به ازدواج کاهش یافته است و نقش همسری و مادری در حال نابودی است.

در کانادا 53درصد زنان با رفتارهای خشونت‌آمیز مواجهه می‌شوند و 62درصد توسط همسران خود کشته شده‌اند.

در انگلیس خشونت خانگی و جنسی، استثمار جنسیتی، قاچاق دختران و شکاف بین حقوق زنان و مردان مشهود است.

در یونان زنان مهاجر و متعلق به اقلیت‌های قومی، با تبعیض دستیابی به شغل، مراقبت‌های بهداشتی و آموزش مواجه هستند.

در ایتالیا تعداد زیادی از زنان در اثر خشونت جنسی و نزاع فامیلی از دنیا می‌روند.

عادي دانستن خشونت‌هاي خانگي عليه زنان در اروپا

27درصد مردم اروپا معتقدند که خشونت علیه زنان امری عادی و 51درصد معتقدند که نسبتاً عادی است. در ایتالیا 91درصد مردم، در فرانسه 89درصد، در انگلیس 87درصد آن را عادی تلقی می‌کنند. حدود 17درصد مردم آن را خیلی عادی تلقی نمی‌کنند و 1درصد غیرعادی می‌دانند.

ناتوانی غرب در کاهش خشونت علیه زنان

طرفداران حمایت از حقوق زنان

در اواسط قرن 19م جنبش‌هایی برای مقابله با خشونت علیه زنان و برسمیت شناختن حقوق آنان در غرب راه افتاد که پیروزی‌هایی مانند حق رانندگی برای زنان، حق رأی دادن، مالکیت و حق باکرگی به ارمغان داشت. در دهۀ 60م زنان حق داشتن موقعیت شغلی همتای مردان را خواستار شدند. جنبش زنان در دهۀ 70م، موجب مطرح شدن زنان و مسائل مربوط به آنان در صدر اخبار ولی افزایش خشونت علیه آنان و محدودیت‌ها در خانواده و جامعه شد. در دهۀ 80م، با رسیدگی به پرونده‌های تجاوز به همسر و جرم‌انگاری این اقدام، رسیدگی علیه خشونت بیشتر شد و با ارائۀ خدمات به قربانیان خانگی و ورود دادگاه به خشونت علیه زنان توسط همسر، آگاهی عمومی از خشونت‌های زناشویی افزایش یافت. در ادامه کشورهای غربی برای مواجهه با خشونت علیه زنان اقدام به تأسیس مراکزی برای حمایت از زنان آسیب دیده کردند که این مراکز به‌دلیل افزایش کمی و کیفی خشونت کارایی لازم را نداشتند.

انواع مدرن خشونت علیه زنان

امروزه علاوه بر این که خشونت کلامی، جنسی و فیزیکی علیه زنان کاهش نیافته است؛ بلکه در اشکال مدرن آن مانند حضور زنان در جامعه با معیارهای مورد پسند مردان، استفادۀ ابزاری از حضور اجتماعی زنان با هدف سوءاستفاده از برهنگی آنان، مجبور کردن زنان به آرایش در خیابان توسط همسر، تعببیر زن به‌عنوان جنس دوم، استفاده جنسی از زنان در صنعت هالیوود، ترویج نگاه به زن به‌عنوان کالای جنسی، استفاده از زن به‌عنوان وسیلۀ تبلیغات در رسانه، از بین بردن مفهوم ناموس و تمسخر آن، گسترش صنعت توریسم جنسی، تماشاگری جنسی و متلک جنسی انجام می‌گیرد. ازدواج سفید نیز به‌دلیل عدم تعهد مردان در قبال زنان و استثمار زنان و افزایش خشونت علیه آنان از مصادیق مدرن خشونت علیه زنان به شمار می‌آید.

خشونت علیه زنان در ایران

در ایران، به‌دلیل ویژگی‌های مذهبی- فرهنگی، خشونت در اجتماع، محل کار و خیابان کمتر است و خشونت خانگی رواج بیشتری دارد. 35 تا 85درصد زنان ایرانی قربانی خشونت خانگی هستند. بر اساس یک پژوهش در 1398ش، 66درصد زنان در 28 مرکز استان کشور تجربۀ خشونت خانگی را داشته‌اند، 30درصد حداقل یک بار خشونت جسمی و 10درصد، خشونت خانگی با آسیب موقت یا همیشگی را بیان کرده‌اند. زنان در محدودۀ سنی 31 تا 35 سال و مدت ازدواج شش تا ده سال بیشتر در معرض خشونت هستند.

پیامدهای خشونت علیه زنان

• فردی؛ اختلال در خوردن و خواب، نگرانی، دودلی، نابسامانی رفتاری و حرکتی، عفونت، تنگی نفس، نداشتن ثبات و اطمینان، کاهش کارایی، کاهش یادگیری و پیشرفت تحصیلی، فرار از خانه، خودپندارۀ منفی، اضطراب و نداشتن استقلال.
• خانوادگی؛ اختلال در انتقال عواطف و وجدان اخلاقی در خانواده، آسیب‌پذیر شدن خانواده، پرورش فرزندان مستبد، نابهنجار و فاقد اعتمادبه‌نفس، درخواست طلاق، خاموشی و پذیرفتن خشونت توسط زنان، کناره‌جویی و طلاق.
• روانی؛ خودآزاری، مصرف مواد، اختلال اضطرابی، استرسی و شخصیتی، خودکشی و افسردگی.
• اقتصادی و اجتماعی؛ هزینه‌های پلیس، پزشکی، دستگاه قضایی، خدمات اجتماعی،و کاهش نیروی کار، افزایش مرگ به‌دلیل خودکشی و قتل، مصرف موادمخدر و الکل، انتقال خشونت به نسل‌های بعد و کاهش بهره‌وری، مشارکت در جامعه و کیفیت زندگی، تداوم خشونت، انزوای اجتماعی.
• بهداشت و تندرستی؛ زندگی سرشار از اضطراب زنان در ابتلای آنان به بیماری نقش مهمی دارد. استرس، ترس و آسیب ناشی از خشونت خانگی موجب کاهش تمایل جنسی، بارداری ناخواسته، خون‌ریزی داخلی، عفونت دستگاه ادراری، بیماری التهاب لگن و مرگ زودهنگام و در دوران بارداری به وزن‌گیری ناکافی جنین، زایمان زودرس و سقط جنین می‌شود.
• خشونت علیه زنان در فضای مجازی موجب فشار روانی، اضطراب، بدبینی، اختلاف خانوادگی، پنهان‌کردن خشونت به‌دلیل نگرانی از برچسب ‌خوردن و آسیب فرهنگ کشور و جامعه می‌شود.

نگاه تطبیقی به موضوع خشونت علیه زنان در اسلام و غرب

دیدگاه اسلام در مسئلۀ خشونت علیه زنان در مبانی، اهداف محو خشونت، ارائۀ علل خشونت، راهکارهای محو و گسترۀ موضوع خشونت علیه زنان، تفاوت اساسی با رویکرد غرب به این مسئله دارد.

مبانی نفی خشونت علیه زنان در اسلام

اصل برابری در خلقت و ماهیت انسانی و کرامت انسانی برای زنان مبنای نفی هرگونه خشونت علیه زنان در اسلام است. قرآن کریم در موارد متعددی از جمله سورۀ نساء، طلاق، مجادله، نحل و بقره به نفی خشونت علیه زنان پرداخته است.

نقش مذهب در کاهش خشونت

علی‌رغم هدف انبیا برای گسترش عدالت و ازبین‌بردن ستم، ادیان تحریف شده مانند یهود ارزشی برای زن قائل نیستند و قوانین ظالمانه‌ای علیه آنها وضع کرده‌اند. آیین یهود، داشتن دختر را مایۀ ننگ می‌دانست و در میسحیت زن عامل فریب آدم، شیطان کوچک و وسوسه‌گر خطاب می‌شود. اسلام، زن را موجودی محترم و گرامی، مایۀ سکون، عفت و مکمل مرد می‌داند. اسلام به‌دلیل بناشدن احکام آن بر اساس فطرت بر روابط بین انسان‌ها اهمیت داده و خشونت به ویژه علیه زنان را نمی‌پذیرد.

راهکار رفع خشونت علیه زنان

همکاری میان زنان و مردان مبتنی بر تفاوت‌های خلقی و ذاتی و اررزش‌های دینی و اخلاقی، افزایش آگاهی مردان نسبت به حقوق زنان، آموزش حقوق متقابل زن و شوهر در مشاورۀ قبل ازدواج، تأسیس مراکز مشاوره برای پیشگیری از خشونت، برگزاری کارگاه‌هایی برای افزایش رضایت از زندگی مشترک، حل تعارض بین همسران و ارتقای آگاهی زنان، تهیۀ برنامه‌هایی برای حضور برجستۀ زنان در شبکه‌های استانی با هدف کاهش مردسالاری در جامعه، حمایت از حق کارگران مهاجر زن و پوشش مناسب زنان در جامعه در کاهش خشونت علیه زنان مؤثر است.

لایحه تأمین امنیت زنان در ایران

در ایران، لایحۀ تأمین امنیت زنان در 1390ش تدوین شد و در سال 1396ش به تصویب دولت رسید که پس از اعمالی تغییراتی از سوی قوه قضائیه با نام جدید لایحۀ صیانت، کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت به دولت ارسال شد. سپس با اندکی تغییرات از سوی دولت، این لایحه در سال 1399ش، با نام حفظ کرامت و حمایت زنان در برابر خشونت به مجلس شورای اسلامی ارسال شد. یک فوریت این لایحه در سال 1400ش تصویب و نهایتاً در 1401ش پس از اِعمال تغییرات مجدد و با نام «لایحۀ پیشگیری از آسیب‌دیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار» رونمایی شد. اگر چه کلیات این لایحه در مجلس شورای اسلامی تأیید شده است، اما هم اکنون این لایحه در کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است. این لایحه به‌دلیل اثرپذیری از اسناد بین‌المللی، دارا بودن مبانی جنسیت‌گرایی، تناسب نداشتن با مبانی دینی و فرهنگ ایران و اسلامی و مسئله‌شناسی غیرصحیح مورد انتقاد قرار گرفته است.

منابع

• ابراهیمی توانی، معصومه و نوائیان، ناهید، «خشـونت خانگي عليـه زنـان و راهبردهاي مواجهه با آن در نظام سـلامت»، بهورز، شمارۀ 90، تابستان و پاییز 1393ش.
• «اسلام و "رهایی زن" از "تحقیر، خشونت و استثمار"»، وب‌سایت رحیم‌پور، تاریخ درج مطلب: 23 خرداد 1399ش.
• ایرانی، مریم، «نگاهی بر سیر تاریخی مبارزه با خشونت علیه زنان»، مجلۀ آنلاین مداد، تاریخ درج مطلب: 25 نوامبر 2021م.
• جعفری، سیده زهرا و پروین، فاطمه، «مروری بر انواع خشونت علیه زنان در ایران در بین سال‌های 1399 تا 1400»، مجلۀ پرستاری و مامایی، شمارۀ چهار، تیر 1401ش.
• حسن‌پور ازغدی، سیده بتول و دیگران، «خشونت خانگی علیه زنان: مروری بر نظریه‌ها، میزان شیوع و عوامل مؤثر بر آن»، دانشکدۀ پرستاری و مامایی، شمارۀ 73، تابستان 1390ش.
• «خشونت خانگی علیه زنان: علل و راهکارها»، وب‌سایت نیک آرام، تاریخ درج مطلب: 16 خرداد 1402ش.
• راد، مصطفی و ترکمن‌نژاد سبزواری، مرضیه، «ارتباط خشونت خانگی علیه زنان با ضایعات پیش بدخیم و بدخیم سرویکس: مطالعۀ موردی»، مامایی و نازایی، شمارۀ 176، دی 1394ش.
• «رحیم‌پور ازغدی: استفاده ابزاری از آرایش زنان مصداق خشونت است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 2 آذر 1398ش.
• «رحیم‌پور ازغدی: آمریکا پرچمدار خشونت علیه زنان است/ نفی صریح خشونت علیه زنان در اسلام» خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1398ش.
• «رحیم پورازغدی: خشونت علیه زنان با عناوین جدید انجام می‌شود» خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 1 دی 1395ش.
• رئیسی، سمیه و بوستانی، داریوش، «مطالعۀ کیفی خشونت علیه زنان بلوچ»، زن و جامعه، شمارۀ 46، تابستان 1400ش.
• زارع شاه‌آبادی، اکبر و امینی، کژال، «بررسی تأثیر قومیت بر خشونت علیه زنان در شهر تکاب»، نظم و تمنیت انتظامی، شمارۀ اول، بهار 1389ش.
• «زنان قربانیان «خشونت سفید» دنیای مجازی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1399ش.
• ساعی ارسی، ایرج و نیک‌نژاد، زهرا، «تحلیل جامعه‌شناختی خشونت علیه زنان»، علوم رفتاری، شمارۀ سوم، 1389ش.
• صمیم‌نیا، راضیه، «حجاب و پوشش زن مسلمان در کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 17 مرداد 1402ش.
• «غرب و خشونت علیه زنان»، اسلام‌تایمز، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1397ش.
• فتاحیان، مریم، «بررسی علل جهانی افزایش خشونت سایبری علیه زنان»، قانون‌یار، شمارۀ سه، پاییز 1396ش.
• کاظمی، زهرا و قاسمی، قاسم، «عوامل اجتماعی مؤثر بر خشونت خانگی علیه زنان (مطالعه موردی شهرستان کرج)»، حقوق جزا و جرم‌شناسی، شمارۀ 21، بهار و تابستان 1401ش.
• کوشا، سهیلا و محمودی، احمد، «خشونت علیه زنان و نقض حقوق بشر (مبانی نفی آن در اسلام)، پژوهش ملل، شمارۀ 38، بهمن 1397ش.
• «لایحۀ ارتقاء امنیت زنان به کجا رسید؟/ نوآوری‌های حقوقی برای بانوان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 1 شهریور 1402ش.
• محمدزاده، مهدی و دیگران، «بررسی روح حاکم بر لایحۀ «حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت»»، مطالعات راهبردی زنان، شمارۀ 93، پاییز 1400ش.
• نجفی دولت‌‌آباد، شهلا و دیگران، «علایم فیزیکی ناشی از خشونت علیه زنان و شدت آن در زنان مراجعه کننده به مرکز پزشکی قانونی تهران در سال 1382»، پزشکی قانونی، بهار 1386ش.
• «نگاه تطبیقی به موضوع خشونت علیه زنان (قسمت اول)» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1388ش.
• نیازی، محسن و همکاران، «فراتحلیل عوامل مؤثر بر خشونت علیه زنان»، پژوهش‌نامۀ زنان، شمارۀ چهار، زمستان 1396ش.
• «نیمی از زنان حداقل یک بار خشونت در فضای مجازی را تجربه کرده‌اند»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1400ش.

ویکی رز خشونت علیه زن؛ هرگونه آسیب عمدی به زنان در ابعاد مختلف.

خشونت علیه زنان به هرگونه رفتار خشونت‌آمیز مبتنی بر جنسیت اشاره دارد که موجب آسیب جسمی، روانی یا جنسی به زنان می‌شود. این پدیده، جهانی است و در تمامی فرهنگ‌ها، جوامع و طبقات اجتماعی رخ می‌دهد. خشونت علیه زنان شکل‌های مختلفی دارد و می‌تواند در محیط‌های مختلف مانند خانه، محل کار، فضای عمومی یا حتی آنلاین اتفاق بیفتد. خشونت علیه زنان و به‌ویژه خشونت خانگی علیه آنان مانند دیگر مصادیق خشونت خانگی از منظر آموزه‌های اسلام کاملاً مردود است و پیشوایان دین اسلام همواره بر رعایت حقوق زنان ازجمله حقوق خانوادگی، حقوق مالی و حقوق جنسی زن، تأکید کرده و به پاسداشت نقش مادری، رسالت مادری، نقش تربیتی مادر، نقش همسری زن، نقش دختری، توجه به ترجیحات همسر، مهرورزی در خانواده و محبت شوهر به زن و پرهیز از همسرآزاری سفارش کرده‌اند.

تعریف خشونت علیه زن

خشونت (violence) به‌معنای غضب، زور، تعدی، شدت و سختی، در اصطلاح، به‌معنای هر نوع آسیب‌رسانی به دیگری یا رفتار خشن عمدی برای پیشبرد مقاصد خویش است. خشونت تعریفی مشابه پرخاشگری دارد با این تفاوت که خشونت در بعد شناختی و هیجانی است، اما پرخاشگری در بعد رفتاری و حالت بیرونی است. در خشونت، ارکان زیر مورد توجه قرار می‌گیرد:

1. قصد عمدی و اقدام آگاهانه؛
2. استفاده از زور و غلبه؛
3. حالت تندی و شدت؛
4. تعرض و آسیب رساندن به دیگران.

خشونت علیه زنان به‌معنای هر عمل خشونت‌آمیز مبتنی بر جنسیت است که سبب آسیب‌های روانی، جسمانی و آزار علیه زنان شود. از منظر سازمان بهداشت جهانی، خشونت، استفاده عمدی از نیروی بدنی، ارعاب یا تهدید است که به آسیب بدنی، مرگ، آسیب روانی، نقص رشد و محرومیت بینجامد.

ابعاد خشونت علیه زن

خشونت علیه زنان دو بُعد بدنی و روانی دارد. بُعد بدنی شامل آزار جنسی، تنبیه بدنی، فشار و اجبار است. بُعد روانی اعم از خشونت کلامی، غیر کلامی، اقتصادی، حقوقی و اجتماعی است؛ همچون، فحاشی، تمسخر، تحقیر، منزوی کردن فرد و سایر اعمال خشونت‌آمیز است که بیشتر در ارتباط کلامی و ارتباط غیرکلامی همسران رخ می‌دهد.

پیشینه خشونت علیه زن

خشونت علیه زنان به‌ویژه از سوی شوهران که مصداقی از خشونت خانگی می‌شود، سابقه‌ای طولانی دارد. این پدیده یک مسئله جهانی با ریشه‌های تاریخی عمیق است که بیشتر، محصول سنت‌های غلط فرهنگی در اقوام و جوامع مختلف بوده و در دنیای مدرن افزایش و گسترش یافته است. حضرت محمد، پیامبر دین اسلام و دیگر پیشوایان این آیین مانند امام علی کوشیده‌اند تا با بهره‌گیری از مفاهیم قرآنی مانند قوامیت مرد بر زن و سرپرستی خانواده، رویکرد مردان را دربارهٔ زنان اصلاح کنند و انگاره‌های مردسالاری و پدرسالاری را به‌سوی مسئولیت‌پذیری و خدمتگزاری سوق دهند. این در حالی است که دیگر فرهنگ‌ها اهتمام جدی به حقوق زنان نداشتند و فرهنگ غربی نیز در نیمه دوم سدهٔ بیستم میلادی، مسئله خشونت علیه زنان را مورد توجه قرار داد.

در کشورهای غربی، بر اساس آمار کمیته رفع تبعیض علیه زنان سازمان ملل، آمارها در مورد وضعیت زنان نگران‌کننده است. میلیون‌ها زن در اروپا مورد خشونت قرار گرفته و یک‌سوم دولت‌های عضو شورای اروپا، خشونت علیه زنان را به‌عنوان جرایم کیفری نمی‌شناسند. طبق گزارش‌ها، در ماه‌های اول قرنطینه سال ۲۰۲۰م، در برخی کشورهای اروپایی، موارد زن‌کُشی بیشتر از سال قبل بوده است. در این قتل‌ها، ۸۲ درصد از قربانیان زن و ۱۸ درصد مرد هستند که این آمار خود حکایت از خشونت گسترده علیه زنان در اروپا دارد.

در ایران، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با وضع قوانین حمایت از خانواده در مهر ۱۳۵۸ش و همچنین لایحه قانونی در سال ۱۳۷۱ش، به حمایت از زنان و جلوگیری از خشونت پرداخته شده است.

دیدگاه‌های نظری دربارهٔ خشونت علیه زن

دیدگاه‌های نظری مختلفی دربارهٔ خشونت علیه زنان وجود دارد که هر کدام از منظر خاصی به این مسئله نگاه می‌کنند. هر یک از این دیدگاه‌ها راهکارهای متفاوتی را برای مقابله با خشونت علیه زنان پیشنهاد می‌کنند. ترکیب این دیدگاه‌ها می‌تواند به درک جامع‌تر و راهکارهای مؤثرتر منجر شود.

دیدگاه فمینیستی

• فمینیسم رادیکال: این دیدگاه معتقد است که خشونت علیه زنان ریشه در ساختارهای پدرسالار و مردسالار دارد که مردان را در موقعیت قدرت قرار می‌دهد و زنان را به عنوان ابژه‌های جنسی و تحت سلطه می‌بیند. خشونت، ابزاری برای حفظ این سلطه است.
• فمینیسم لیبرال: این دیدگاه بر برابری حقوقی و قانونی تمرکز دارد و معتقد است که با اصلاح قوانین و افزایش آگاهی می‌توان خشونت علیه زنان را کاهش داد.
• فمینیسم سوسیالیستی: این دیدگاه خشونت علیه زنان را با نظام سرمایه‌داری و نابرابری‌های اقتصادی مرتبط می‌داند و معتقد است که برای رفع خشونت، باید به تغییر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی پرداخت.

دیدگاه روان‌شناختی

دیدگاه روان‌شناختی بر عوامل فردی و روانی تمرکز دارد و معتقد است که خشونت ممکن است ناشی از اختلالات روانی، تجربیات کودکی، یا مشکلات شخصیتی باشد؛ برای مثال، افرادی که در کودکی شاهد خشونت بوده‌اند، ممکن است در بزرگسالی بیشتر مرتکب خشونت شوند.

دیدگاه جامعه‌شناختی

• نظریه یادگیری اجتماعی: این دیدگاه معتقد است که خشونت، رفتاری آموخته‌شده است که از طریق مشاهده و تقلید از دیگران، به‌ویژه در خانواده و جامعه، منتقل می‌شود.
• نظریه ساختار اجتماعی: این دیدگاه بر نقش ساختارهای اجتماعی مانند فقر، بیکاری، و نابرابری‌های اقتصادی در ایجاد خشونت تأکید می‌کند. شرایط اجتماعی نامساعد می‌تواند به افزایش تنش و خشونت در خانواده و جامعه منجر شود.

جامعه‌شناسان در چارچوب نظریه‌های علمی گوناگون، خشونت علیه زنان را به‌صورت کلان و در ارتباط با اقتصاد، مذهب و رسانه‌های جمعی بررسی می‌کنند. از این منظر، تغییرات شدید اجتماعی و فشارهای اقتصادی، زمینه‌ساز خشونت است و تأمین‌نشدن نیازهای اساسی خانواده در کنار مسئولیت‌های سنگین شغلی موجب می‌شود مرد در برابر خواسته زن و فرزندان، دچار خشونت شود. همچنین محتویات القاشده از سوی رسانه‌های جمعی مانند تلویزیون، یک عامل مشارکتی مهم برای بالا بردن سطح خشونت در جامعه است. از سوی دیگر، بر اساس تحقیقات، ارتباط معناداری بین دین‌داری و رفتار پیشگیرانه از جرائم وجود دارد و عدم پایبندی به آموزه‌های دینی، عامل مهم خشونت علیه زنان است.

دیدگاه فرهنگی

دیدگاه فرهنگی بر نقش فرهنگ و هنجارهای اجتماعی در توجیه یا تشویق خشونت علیه زنان تمرکز دارد. در برخی فرهنگ‌ها، خشونت ممکن است به‌عنوان ابزاری برای کنترل زنان یا حفظ حرمت خانواده تلقی شود. تغییر این هنجارهای فرهنگی برای کاهش خشونت ضروری است.

دیدگاه زیست‌شناختی

برخی نظریه‌های زیست‌شناختی به نقش عوامل ژنتیکی و هورمونی در رفتار خشونت‌آمیز اشاره می‌کنند. برای مثال، سطح بالای تستوسترون ممکن است با پرخاشگری بیشتر مرتبط باشد. این دیدگاه معمولاً به‌تنهایی کافی نیست و باید در کنار عوامل اجتماعی و روانی بررسی شود.

دیدگاه اسلام در مورد خشونت علیه زن

در آموزه‌های اسلامی توجه ویژه‌ای به رعایت حقوق زنان وجود دارد و آیات قرآن و روایات اهل‌بیت سرشار از دستوراتی است که به مردان امر می‌کند، در برابر همسران خود نهایت عاطفه و لطافت را داشته باشند. از سوی دیگر، خشونت از نظر عقلی امری ناپسند بوده و اسلام آن را نمی‌پذیرد؛ چه نسبت به زن و چه نسبت به مرد. رویکرد اسلام انسان‌محوری است، نه جنسیت‌محوری. سیاست‌های کلی اسلام در جهت حفظ کرامت انسانی زن و منع خشونت از او است.

اسلام به روابط انسانی و رعایت عدالت تأکید کرده و حقوق زنان در تحصیل، اشتغال، کنشگری اجتماعی، اوقات فراغت، سلامت روان و مانند آن را به رسمیت شناخته است. علاوه بر این اسلام با نگاه کرامت‌محور به انسان، احکام و اوامر پیشگیرانه از خشونت علیه زنان را بیان کرده است. دین اسلام با بیان وظائف مردان و زنان، احکام تشویقی و تنبیهی و همچنین احکام قضایی و کیفری برای کنترل و کاهش خشونت وضع کرده است.

با وجود تأکیدی که تعالیم اسلام بر پرهیز از خشونت علیه زنان دارد و همگان را به رعایت حقوق زنان و دختران فرامی‌خواند، اما زن مسلمان همچنان در برخی جوامع از کرامت و حقوق شایستهٔ خود برخوردار نیست. در این جوامع، مشارکت زنان در اقتصاد خانواده مانند کشاورزی و دامداری نهادینه شده و سازگاری زن در خانواده، مطالبه می‌شود، اما همچنان زن در خانواده و زن در اجتماع از برخی حقوق خود محروم می‌شود. زنان سرپرست خانوار در ایران با چالش‌های بسیاری روبرو هستند. آموزش زنان در افغانستان در بسیاری از مقاطع تاریخی، با محدودیت روبرو بوده است. تحصیل دختران به‌صورت سنتی در برخی جوامع مسلمان دچار محدودیت بوده و در حکومت طالبان، ممنوعیت تحصیل دختران، تثبیت شده است. اشتغال زنان نیز به‌ویژه در جوامعی مانند افغانستان، چالش‌برانگیز است.

انواع خشونت علیه زن

آسیب‌پذیری زنان موجب شده است که خشونت علیه زنان، شکل‌های مختلفی داشته باشد و در حوزه‌های مختلفی از زندگی آنها رخ دهد. این خشونت‌ها ممکن است فیزیکی، روانی، جنسی، اقتصادی، یا فرهنگی باشند. همچنین انواع خشونت علیه زنان، ممکن است به‌صورت همزمان یا جداگانه رخ دهند

خشونت فیزیکی

هر نوع رفتار فیزیکی که موجب آسیب بدنی به زن شود، خشونت فیزیکی یا جسمی نامیده می‌شود. خشونت فیزیکی می‌تواند در قالب تنبیه بدنی زن، توجیه شود. مصادیق خشونت فیزیکی علیه زنان عبارت است از: کتک‌زدن، لگد زدن، مشت‌زدن، استفاده از ابزار برای آسیب رساندن به زن، سوزاندن، خفه‌کردن، ایجاد جراحت‌های عمدی، قتل یا اقدام به قتل.

خشونت روانی (عاطفی)

خشونت روانی، هر نوع رفتار است که موجب آسیب روانی، کاهش عزت نفس، یا ایجاد ترس و اضطراب در زن شود؛ ازجمله: تحقیر، توهین، فحاشی، تهدید به خشونت فیزیکی یا جنسی، کنترل رفتارهای زن مانند محدود کردن ارتباط با دوستان و خانواده، بی‌اعتنایی عاطفی یا سکوت طولانی‌مدت.

خشونت جنسی

هر نوع رفتار جنسی که بدون رضایت زن انجام شود یا او را مجبور به انجام فعالیت‌های جنسی کند، مصداقی از خشونت جنسی علیه زن است، مانند تجاوز جنسی، خشونت در رابطه زناشویی، آزار جنسی مانند لمس ناخواسته، تعقیب یا ارسال پیام‌های نامناسب، اجبار به دیدن یا انجام اعمال جنسی غیردلخواه، ازدواج اجباری یا ازدواج در سنین پایین.

خشونت اقتصادی (مالی)

خشونت اقتصادی علیه زن، هر نوع رفتاری است که باعث محدودیت دسترسی زن به منابع مالی یا استقلال اقتصادی شود، ازجمله: ممانعت از کار کردن و اشتغال زنان، منع از تحصیل زن یا دختر، کنترل کامل درآمد خانواده توسط مرد و عدم مشارکت زن در تصمیم‌گیری‌های مالی، محروم کردن زن از نیازهای اولیه مانند غذا، پوشاک، یا مسکن، سوءاستفاده از دارایی‌های زن یا اجبار او به کار بدون دستمزد.

خشونت اجتماعی (فرهنگی)

خشونت اجتماعی، هر نوع رفتار یا هنجار فرهنگی است که زنان را به دلیل جنسیت‌شان تحت فشار قرار می‌دهد یا حقوق آن‌ها را نقض می‌کند، مانند تبعیض جنسیتی در جامعه یا محیط کار، ازدواج اجباری یا سنتی که در آن زنان حق انتخاب ندارند، ناقص‌سازی جنسی زنان، قتل‌های ناموسی و کشتن زن به‌دلیل حفظ آبروی خانواده.

همچنین خشونتی که از طریق رسانه‌ها، تبلیغات یا فرهنگ عامه به زنان تحمیل می‌شود و نقش‌های کلیشه‌ای جنسیتی را تقویت می‌کند، مصداقی از خشونت فرهنگی است، مانند نمایش زنان به‌عنوان ابژه‌های جنسی در رسانه‌ها و ترویج کلیشه‌هایی که زنان را ضعیف، وابسته یا ناتوان نشان می‌دهند.

خشونت سایبری

امروزه استفاده از فضای مجازی و فناوری برای آزار، تهدید یا کنترل زنان، به ابزار خشونت علیه زنان تبدیل شده است که در قالب ارسال پیام‌های تهدیدآمیز یا آزاردهنده، انتشار تصاویر یا اطلاعات خصوصی بدون رضایت زن و تعقیب و کنترل فعالیت‌های آنلاین زن، رخ می‌دهد.

خشونت نهادی (سیستمی)

خشونت نهادی علیه زنان، خشونتی است که از طریق نهادها، قوانین، یا سیاست‌های ناعادلانه در جامعه، علیه زنان اعمال می‌شود، مانند قوانین تبعیض‌آمیز که حقوق زنان ازجمله حقوق مالی، جنسی و خانوادگی آنها را نادیده می‌گیرند، عدم حمایت کافی از قربانیان خشونت توسط پلیس یا سیستم قضایی، نابرابری‌های جنسیتی در دسترسی به آموزش، بهداشت، و اشتغال، محروم کردن زنان از حق رأی یا مشارکت در تصمیم‌گیری‌های کلان و فقر سیستماتیک که زنان را بیشتر از مردان تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از میان انواع خشونت، بیشتر، خشونت جنسی و روانی علیه زنان صورت می‌گیرد.

علل خشونت علیه زن

دلایل عمده خشونت علیه زنان عبارت‌اند از:

• علل فردی؛ شامل جنبه‌های زیستی و تفاوت‌های زن و مرد، عوامل روانشناختی، ناکامی فرد در رسیدن به اهداف، عدم ارضای نیازهای اقتصادی و جنسی به‌ویژه در مردان، ضعف و عدم پایبندی به ارزش‌های اخلاقی. همچنین، متغیرهایی مانند سن، هوش، تحصیلات، مصرف مواد مخدر و غیره بر بروز خشونت تأثیرگذار هستند.
• علل تعامل بین‌فردی؛ مانند جنسیت، بی‌مهارتی، مشکلات ارتباطی، عدم مدیریت خشم، سابقه بزهکاری، خصومت جنسی و حسادت.
• علل اجتماعی- اقتصادی؛ شامل زمینه‌های اقتصادی مانند نوع شغل، بیکاری، وضعیت اقتصادی خانواده و اشتغال زنان.

پیامدهای خشونت علیه زن

خشونت علیه زنان، برای خودِ فرد، خانواده و جامعه پیامدهایی به همراه دارد؛ از جمله:

الف) پیامدهای فردی خشونت علیه زن

1. اختلالات روانی؛
2. بیماری‌های جسمی؛
3. خودکشی.

ب) پیامدهای خانوادگی خشونت علیه زن

1. تأثیرات منفی بر فرزندان و اعضای خانواده؛
2. احساس درماندگی و عدم کفایت مرد در مدیریت؛
3. کاهش رضایت از زندگی؛
4. بدبینی نسبت به جنس مذکر.
5. تزلزل بنیان خانواده و افزایش طلاق.

ج) پیامدهای اجتماعی خشونت علیه زن

1. عدم امنیت اجتماعی؛
2. اختلال در روابط سالم اجتماعی؛
3. تزلزل بنیان خانواده و افزایش طلاق.

پیشگیری از خشونت علیه زن

پژوهشگران دربارهٔ پیشگیری از خشونت علیه زنان، به راه‌های زیر توجه کرده‌اند:

1. ترویج همسرگزینی مناسب با تکیه بر مهارت‌های انتخاب همسر و آگاهی از معیارهای انتخاب همسر؛
2. تربیت دینی و آموزش زیست اخلاقی؛
3. آموزش اصول روابط مناسب در خانواده مانند خانواده‌گرایی و حسن خلق، مهرورزی و محبت در خانواده شامل محبت شوهر به زن و محبت زن به شوهر؛
4. رعایت حدود شرعی در روابط زن و مرد؛
5. آموزش مهارت‌های زندگی مانند مهارت تصمیم‌گیری، مهارت حل تعارضات زناشویی، مهارت‌های شناختی همسران و مهارت‌های ازدواج.
6. آموزش مهارت نه گفتن.

مواجهه و درمان خشونت

1. اصلاحات نگرشی و تغییرات رفتاری در مردان خشونت‌ورز؛
2. توانمندسازی زنان در پیشگیری از خشونت همسران و مواجهه صحیح با آن؛
3. تقویت نقش مردم، نهاد حکومت و نهادهای اجتماعی در مواجهه صحیح با خشونت علیه زنان.

منابع

• «اجتماعی: خشونت علیه زنان»، نشریه گزارش، شماره ۱۷۰، ۱۳۸۴ش.
• «بولتن خشونت علیه زنان در کشورهای اروپایی توسط ستاد حقوق بشر منتشر شد»، وب‌سایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگزاری: ۱۸ اسفند ۱۴۰۰ش.
• اعتمادی، خدیجه، «بحران خشونت علیه زنان در غرب»، خبرگزاری رسالت، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۳۸۹ش.
• اعزازی، شهلا، «ساختار جامعه و خشونت علیه زنان»، رفاه اجتماعی، شماره ۱۴، پاییز ۱۳۸۳ش.
• اعظم آزاده، منصوره و دهقان‌فرد، راضیه، «خشونت علیه زنان در تهران: نقش جامعه پذیری جنسیتی، منابع در دسترس زنان و روابط خانوادگی»، زن در توسعه و سیاست، دوره ۴، شماره ۲–۱، ۱۳۸۵ش.
• بخشی سور شجانی، لیلا، «خشونت علیه زنان»، پژوهشنامه تربیتی، دوره هفتم، شماره ۷، تابستان ۱۳۸۵ش.
• پاد، سکینه سادات، «تأکید دین مبین اسلام بر حفظ کرامت زن و منع خشونت علیه زنان»، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۹ش.
• ثابتی، مریم و همکاران، «بررسی علل خشونت خانگی علیه زنان»، زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۰، تابستان ۱۳۹۳ ش.
• جهانی جناقرد، میلاد، «خشونت خانگی علیه زنان در ایران»، قانون‌یار، دوره ۴، شماره ۱۵، پاییز ۱۳۹۹ش.
• سجادی، مرضیه سادات، «اسلام و نقش آن در کاهش خشونت خانگی علیه زنان»، پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
• «منع خشونت علیه زنان از نگاه اسلام»، وب‌سایت مرکز آینده‌پژوهی جهان اسلام، تارخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۹ش.
• موسوی بجنوردی، سید محمد، «خشونت نسبت به زنان از منظر دین»، بازتاب اندیشه، شماره ۶۴، ۱۳۸۴ش.
• همتی، رضا، «عوامل مؤثر بر خشونت مردان علیه زنان: مطالعه موردی خانواده‌های تهرانی»، نشریه رفاه اجتماعی، دوره ۳، شماره ۱۲، ۱۳۸۳ش.

ویکی زندگی

خشونت به ترساندن، اِعمال آسیب فیزیکی و بی‌بهرگی اجتماعی اشاره دارد

خشونت علیه زنان؛ انجام دادن رفتارهای خصومت‌آمیز در برابر جنس زن.

خشونت علیه زنان در دو حوزۀ خصوصی از سوی خانواده و عمومی از رسوم، فرهنگ و نهادهای اجتماعی و در فضای حقیقی و مجازی اِعمال می‌شود. مواردی مانند اجبار زنان به آرایش در اماکن عمومی از سوی شوهر، استفادۀ تبلیغاتی از زنان در رسانه، ازدواج سفید و سوءاستفاده جنسی از زنان در صنعت هالیوود از مصادیق خشونت مدرن علیه زنان در جهان امروزی است.

مفهوم‌شناسی

خشونت به ترساندن، اِعمال آسیب فیزیکی و بی‌بهرگی اجتماعی اشاره دارد. خشونت علیه زنان، به هرگونه عمل خصمانه که باعث رنج، آزار جسمی، روحی و جنسی زنان می‌شود، اطلاق می‌شود و دربردارندۀ رفتارهایی مانند فحشا، قتل، فحاشی، قاچاق، تجاوز، کتک‌کاری و سوءرفتار عاطفی است.

خاستگاه خشونت عليه زنان در غرب

خشونت علیه زنان قدمت بالایی دارد و خاستگاه آن روم باستان است. برقراری نظام پدرسالار در روم به رئیس خانواده اجازه می‌داد تا همسر، دختران و اقوام زن را در صورت تأیید نکردن اعمال و گرایش‌های جنسی و انتخاب شریک زندگی به قتل برساند.

ابعاد خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان دارای ابعاد اقتصادی- اجتماعی، روانی- عاطفی و فیزیکی و مستقیم و غیرمستقیم است.

حوزه‌های خشونت علیه زنان

خشونت علیه زنان در دو حوزه صورت می‌‌گیرد:

1. حوزۀ عمومی؛ فرهنگ شفاهی و نوشتاری، آداب و رسوم، نهادهای جامعه و نظام حاکم.
2. حوزۀ خصوصی؛ خشونت در خانه از جانب پدر، همسر و برادر.

دلایل خشونت علیه زنان

برخی از دلایل مؤثر بر خشونت علیه زنان عبارتند از:

فردی

باورهای دینی، قومیت، تحصیلات، شغل، سن ازدواج، درآمد، طول مدت ازدواج، داشتن شخصیت پرخاشگر، داشتن بیماری روانی، اعتیاد و افسردگی، سوءمصرف مواد.

اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی

اختلافات فرهنگی و تاریخی، مسائل روانی- اقتصادی، یادگیری خشونت از طریق رسانه، واگذاری نقش تربیت اجتماعی به مدرسه، کاهش سطح امنیت اینترنت، وجود مسائل جنسی در اینترنت، تغییر الگوی جوامع، افزایش سن ازدواج، تغییر سبک پوشش زنان با لباس‌های نامناسب، الگوی نامناسب تربیتی، توسعه نامتوازن و فقدان نظارت و کنترل و گسترش مردسالاری در جامعه. اینترنت نیز بسترساز انواع خشونت مجازی جنسی، روانی و کلامی علیه زنان است. 87درصد زنان در فضای مجازی، قربانیان آزار جنسی هستند که بیشترشان در محدودۀ سنی 18 تا 30 سال هستند. اعتیاد به فضای مجازی و عضویت در گروه‌های گوناگون، آشنا نبودن کاربران زن، کمبود فرصت مناسب رشد در دنیای حقیقی، تلاش برای تحقق اهداف خود و تعداد کاربران زیاد موجب شده است که با افشای حریم خصوصی، خطرپذیری برقراری ارتباط و خشونت علیه زنان افزایش یابد.

خانوادگی

بیماری مرد، ازدواج اجباری، خشونت والدین در کودکی، داشتن سابقۀ کیفری مرد، کیفیت زندگی زناشویی، مردسالاری، تضاد در خانواده، حاکمیت فرهنگ سنتی، اعتقاد به مالکیت مرد بر زن، تعدّد همسران، زشتی طلاق، ازواج زودهنگام و فامیلی، تعلق داشتن مردان به خانواده‌هایی با رفتار خصمانه، مشاهدۀ خشونت والدین از سوی فرزندان، تجربۀ خشونت در خانواده و نارضایتی در بروز خشونت علیه زنان مؤثر است.

اشکال خشونت علیه زنان

• روانی- کلامی؛ این نوع خشونت بدترین نوع خشونت علیه زنان است که شامل لطمه به آبرو، شرافت و اعتمادبه‌نفس زنان، تهدید زن به طلاق، توهین، انتقاد نادرست، تحقیر و تمسخر، آزار زنان با گفتارهای جنسی مانند کنایه، طنز، شوخی و پیشنهاد جنسی، استفاده از راه‌هایی برای منزوی کردن فرد مانند ترساندن با تهدید کردن به آسیب جسمی، دور کردن فرزندان یا آسیب آنها، قهر کردن، صحبت نکردن، فحاشی و تضعیف رابطۀ زن از راه جلوگیری از ملاقات و تماس تلفنی با خانواده و دوستان می‌شود و غالباً به‌دلیل ترس از آبرو مطرح نمی‌شود.
• اقتصادی؛ خشونت اقتصادی، ممنوع کردن عامدانۀ دسترسی زنان به منابع مالی و اقتصادی با جلوگیری از استقلال آنها و تبعیض کارهای مالی، اشتتغال و دارایی برای وابسته نگه داشتن آنها به خود، تأمین نکردن احتیاجات ضروری اعضای خانواده، نظارت موشکافانه بر هزینه‌های منزل، گرفتن اجباری حقوق زن، خساست و ندادن نفقه، تأمین نکردن مالی خانه، تصرف در اموال زن، اذیت کردن زن در محل کار در بر می‌گیرد.
• جسمانی؛ جلوگیری از دسترسی زن به خدمات درمانی- بهداشتی و اشکال متنوع حملۀ فیزیکی به زن از مصادیق خشونت جسمانی عیله زنان است.
• جنسی؛ شامل طیف گسترده‌ای از رفتارها مانند برقراری رابطۀ جنسی با اجبار، تندخویی و بدون رضایت زن و با روش‌های غیرمعمول، لمس، تجاوز، ازدواج اجباری، در آغوش گرفتن، تجاور گروهی و رابطۀ جنسی اجباری است.
• خشونت خانگی؛ رایج‌ترین نوع خشونت علیه زنان که توسط مردان و در خانه رخ می‌دهد و شامل خشونت جنسی، فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و روانی، جسمی، کلامی، جنسی، حقوقی، آموزشی و فکری است.
• خشونت مجازی؛ در فضای مجازی، زنان با تحقیر، تهدید، فحاشی و آزار و اذیت جنسی مواجه هستند و امنیت آنها با خشونت‌های نوشتاری و کلامی نادیده گرفته می‌شود. از آن‌جا که رابطۀ جنسی و خشونت، درون‌مایۀ اصلی محتوای پورنوگرافی هستند، وجود چنین محتواهایی موجب افزایش خشونت علیه زنان سوءاستفاده از آنان می‌شود. نتایج نظرسنجی‌ها بیان‌گر این است که 52درصد زنان حداقل یک بار در فضای مجازی مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند.

نظریه‌های تبیین خشونت علیه زنان

نظریه‌های متعددی به تشریح مسئلۀ خشونت علیه زنان در سطوح مختلف پرداخته‌ شده است. نظریه‌های فمینیستی شامل جامعه‌پذیری جنسیتی و یادگیری اجتماعی (درسطح خرد)، نظریه‌های شبکۀ روابط خانوادگی و منابع ناسازگاری پایگاه همسان همسری (در سطح میانی) و نظریۀ فشار و تنش اقتصادی در سطح کلان هستند.

خشونت علیه زنان در غرب از نگاه آمار

معترضین به خشونت علیه زنان

بالاترین خشونت علیه زنان در عصر مدرنیته رخ داده است. بیشترین میزان خشونت در قارۀ اروپا رخ داده است و آمریکا و کشورهای اروپایی سردمداران خشونت علیه زنان هستند. در اروپا، خشونت اولین عامل معلولیت و یا مرگ زنان اروپایی در بازۀ سنی شانزده تا 44 سال است. 40درصد زنان اروپایی تجربۀ استثمار جنسی در محل کار دارند.

در آمریکا دو تا چهار میلیون زن در سال مورد خشونت قرار می‌گیرند و 79درصد زنان توسط همسر خود کتک می‌خورند. زنان جوان بین 20 تا 24 سال مورد خشونت خانگی و جنسی قرار می‌گیرند. آمار خشونت جسمی توسط شوهر 25 تا 30درصد است که شمار قابل توجهی در هنگام بارداری است.

در فرانسه زنان 95درصد قربانیان را تشکیل می‌دهند که 51درصد خشونت از جانب همسر آنها است. ماهانه شش زن با سلاح سرد و یا گرم بر اثر خشونت خانگی می‌میرند. شدت خشونت در فرانسه به حدی بالا است که تمایل به ازدواج کاهش یافته است و نقش همسری و مادری در حال نابودی است.

در کانادا 53درصد زنان با رفتارهای خشونت‌آمیز مواجهه می‌شوند و 62درصد توسط همسران خود کشته شده‌اند.

در انگلیس خشونت خانگی و جنسی، استثمار جنسیتی، قاچاق دختران و شکاف بین حقوق زنان و مردان مشهود است.

در یونان زنان مهاجر و متعلق به اقلیت‌های قومی، با تبعیض دستیابی به شغل، مراقبت‌های بهداشتی و آموزش مواجه هستند.

در ایتالیا تعداد زیادی از زنان در اثر خشونت جنسی و نزاع فامیلی از دنیا می‌روند.

عادي دانستن خشونت‌هاي خانگي عليه زنان در اروپا

27درصد مردم اروپا معتقدند که خشونت علیه زنان امری عادی و 51درصد معتقدند که نسبتاً عادی است. در ایتالیا 91درصد مردم، در فرانسه 89درصد، در انگلیس 87درصد آن را عادی تلقی می‌کنند. حدود 17درصد مردم آن را خیلی عادی تلقی نمی‌کنند و 1درصد غیرعادی می‌دانند.

ناتوانی غرب در کاهش خشونت علیه زنان

طرفداران حمایت از حقوق زنان

در اواسط قرن 19م جنبش‌هایی برای مقابله با خشونت علیه زنان و برسمیت شناختن حقوق آنان در غرب راه افتاد که پیروزی‌هایی مانند حق رانندگی برای زنان، حق رأی دادن، مالکیت و حق باکرگی به ارمغان داشت. در دهۀ 60م زنان حق داشتن موقعیت شغلی همتای مردان را خواستار شدند. جنبش زنان در دهۀ 70م، موجب مطرح شدن زنان و مسائل مربوط به آنان در صدر اخبار ولی افزایش خشونت علیه آنان و محدودیت‌ها در خانواده و جامعه شد. در دهۀ 80م، با رسیدگی به پرونده‌های تجاوز به همسر و جرم‌انگاری این اقدام، رسیدگی علیه خشونت بیشتر شد و با ارائۀ خدمات به قربانیان خانگی و ورود دادگاه به خشونت علیه زنان توسط همسر، آگاهی عمومی از خشونت‌های زناشویی افزایش یافت. در ادامه کشورهای غربی برای مواجهه با خشونت علیه زنان اقدام به تأسیس مراکزی برای حمایت از زنان آسیب دیده کردند که این مراکز به‌دلیل افزایش کمی و کیفی خشونت کارایی لازم را نداشتند.

انواع مدرن خشونت علیه زنان

امروزه علاوه بر این که خشونت کلامی، جنسی و فیزیکی علیه زنان کاهش نیافته است؛ بلکه در اشکال مدرن آن مانند حضور زنان در جامعه با معیارهای مورد پسند مردان، استفادۀ ابزاری از حضور اجتماعی زنان با هدف سوءاستفاده از برهنگی آنان، مجبور کردن زنان به آرایش در خیابان توسط همسر، تعببیر زن به‌عنوان جنس دوم، استفاده جنسی از زنان در صنعت هالیوود، ترویج نگاه به زن به‌عنوان کالای جنسی، استفاده از زن به‌عنوان وسیلۀ تبلیغات در رسانه، از بین بردن مفهوم ناموس و تمسخر آن، گسترش صنعت توریسم جنسی، تماشاگری جنسی و متلک جنسی انجام می‌گیرد. ازدواج سفید نیز به‌دلیل عدم تعهد مردان در قبال زنان و استثمار زنان و افزایش خشونت علیه آنان از مصادیق مدرن خشونت علیه زنان به شمار می‌آید.

خشونت علیه زنان در ایران

در ایران، به‌دلیل ویژگی‌های مذهبی- فرهنگی، خشونت در اجتماع، محل کار و خیابان کمتر است و خشونت خانگی رواج بیشتری دارد. 35 تا 85درصد زنان ایرانی قربانی خشونت خانگی هستند. بر اساس یک پژوهش در 1398ش، 66درصد زنان در 28 مرکز استان کشور تجربۀ خشونت خانگی را داشته‌اند، 30درصد حداقل یک بار خشونت جسمی و 10درصد، خشونت خانگی با آسیب موقت یا همیشگی را بیان کرده‌اند. زنان در محدودۀ سنی 31 تا 35 سال و مدت ازدواج شش تا ده سال بیشتر در معرض خشونت هستند.

پیامدهای خشونت علیه زنان

• فردی؛ اختلال در خوردن و خواب، نگرانی، دودلی، نابسامانی رفتاری و حرکتی، عفونت، تنگی نفس، نداشتن ثبات و اطمینان، کاهش کارایی، کاهش یادگیری و پیشرفت تحصیلی، فرار از خانه، خودپندارۀ منفی، اضطراب و نداشتن استقلال.
• خانوادگی؛ اختلال در انتقال عواطف و وجدان اخلاقی در خانواده، آسیب‌پذیر شدن خانواده، پرورش فرزندان مستبد، نابهنجار و فاقد اعتمادبه‌نفس، درخواست طلاق، خاموشی و پذیرفتن خشونت توسط زنان، کناره‌جویی و طلاق.
• روانی؛ خودآزاری، مصرف مواد، اختلال اضطرابی، استرسی و شخصیتی، خودکشی و افسردگی.
• اقتصادی و اجتماعی؛ هزینه‌های پلیس، پزشکی، دستگاه قضایی، خدمات اجتماعی،و کاهش نیروی کار، افزایش مرگ به‌دلیل خودکشی و قتل، مصرف موادمخدر و الکل، انتقال خشونت به نسل‌های بعد و کاهش بهره‌وری، مشارکت در جامعه و کیفیت زندگی، تداوم خشونت، انزوای اجتماعی.
• بهداشت و تندرستی؛ زندگی سرشار از اضطراب زنان در ابتلای آنان به بیماری نقش مهمی دارد. استرس، ترس و آسیب ناشی از خشونت خانگی موجب کاهش تمایل جنسی، بارداری ناخواسته، خون‌ریزی داخلی، عفونت دستگاه ادراری، بیماری التهاب لگن و مرگ زودهنگام و در دوران بارداری به وزن‌گیری ناکافی جنین، زایمان زودرس و سقط جنین می‌شود.
• خشونت علیه زنان در فضای مجازی موجب فشار روانی، اضطراب، بدبینی، اختلاف خانوادگی، پنهان‌کردن خشونت به‌دلیل نگرانی از برچسب ‌خوردن و آسیب فرهنگ کشور و جامعه می‌شود.

نگاه تطبیقی به موضوع خشونت علیه زنان در اسلام و غرب

دیدگاه اسلام در مسئلۀ خشونت علیه زنان در مبانی، اهداف محو خشونت، ارائۀ علل خشونت، راهکارهای محو و گسترۀ موضوع خشونت علیه زنان، تفاوت اساسی با رویکرد غرب به این مسئله دارد.

مبانی نفی خشونت علیه زنان در اسلام

اصل برابری در خلقت و ماهیت انسانی و کرامت انسانی برای زنان مبنای نفی هرگونه خشونت علیه زنان در اسلام است. قرآن کریم در موارد متعددی از جمله سورۀ نساء، طلاق، مجادله، نحل و بقره به نفی خشونت علیه زنان پرداخته است.

نقش مذهب در کاهش خشونت

علی‌رغم هدف انبیا برای گسترش عدالت و ازبین‌بردن ستم، ادیان تحریف شده مانند یهود ارزشی برای زن قائل نیستند و قوانین ظالمانه‌ای علیه آنها وضع کرده‌اند. آیین یهود، داشتن دختر را مایۀ ننگ می‌دانست و در میسحیت زن عامل فریب آدم، شیطان کوچک و وسوسه‌گر خطاب می‌شود. اسلام، زن را موجودی محترم و گرامی، مایۀ سکون، عفت و مکمل مرد می‌داند. اسلام به‌دلیل بناشدن احکام آن بر اساس فطرت بر روابط بین انسان‌ها اهمیت داده و خشونت به ویژه علیه زنان را نمی‌پذیرد.

راهکار رفع خشونت علیه زنان

همکاری میان زنان و مردان مبتنی بر تفاوت‌های خلقی و ذاتی و اررزش‌های دینی و اخلاقی، افزایش آگاهی مردان نسبت به حقوق زنان، آموزش حقوق متقابل زن و شوهر در مشاورۀ قبل ازدواج، تأسیس مراکز مشاوره برای پیشگیری از خشونت، برگزاری کارگاه‌هایی برای افزایش رضایت از زندگی مشترک، حل تعارض بین همسران و ارتقای آگاهی زنان، تهیۀ برنامه‌هایی برای حضور برجستۀ زنان در شبکه‌های استانی با هدف کاهش مردسالاری در جامعه، حمایت از حق کارگران مهاجر زن و پوشش مناسب زنان در جامعه در کاهش خشونت علیه زنان مؤثر است.

لایحه تأمین امنیت زنان در ایران

در ایران، لایحۀ تأمین امنیت زنان در 1390ش تدوین شد و در سال 1396ش به تصویب دولت رسید که پس از اعمالی تغییراتی از سوی قوه قضائیه با نام جدید لایحۀ صیانت، کرامت و تأمین امنیت زنان در برابر خشونت به دولت ارسال شد. سپس با اندکی تغییرات از سوی دولت، این لایحه در سال 1399ش، با نام حفظ کرامت و حمایت زنان در برابر خشونت به مجلس شورای اسلامی ارسال شد. یک فوریت این لایحه در سال 1400ش تصویب و نهایتاً در 1401ش پس از اِعمال تغییرات مجدد و با نام «لایحۀ پیشگیری از آسیب‌دیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار» رونمایی شد. اگر چه کلیات این لایحه در مجلس شورای اسلامی تأیید شده است، اما هم اکنون این لایحه در کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است. این لایحه به‌دلیل اثرپذیری از اسناد بین‌المللی، دارا بودن مبانی جنسیت‌گرایی، تناسب نداشتن با مبانی دینی و فرهنگ ایران و اسلامی و مسئله‌شناسی غیرصحیح مورد انتقاد قرار گرفته است.

منابع

• ابراهیمی توانی، معصومه و نوائیان، ناهید، «خشـونت خانگي عليـه زنـان و راهبردهاي مواجهه با آن در نظام سـلامت»، بهورز، شمارۀ 90، تابستان و پاییز 1393ش.
• «اسلام و "رهایی زن" از "تحقیر، خشونت و استثمار"»، وب‌سایت رحیم‌پور، تاریخ درج مطلب: 23 خرداد 1399ش.
• ایرانی، مریم، «نگاهی بر سیر تاریخی مبارزه با خشونت علیه زنان»، مجلۀ آنلاین مداد، تاریخ درج مطلب: 25 نوامبر 2021م.
• جعفری، سیده زهرا و پروین، فاطمه، «مروری بر انواع خشونت علیه زنان در ایران در بین سال‌های 1399 تا 1400»، مجلۀ پرستاری و مامایی، شمارۀ چهار، تیر 1401ش.
• حسن‌پور ازغدی، سیده بتول و دیگران، «خشونت خانگی علیه زنان: مروری بر نظریه‌ها، میزان شیوع و عوامل مؤثر بر آن»، دانشکدۀ پرستاری و مامایی، شمارۀ 73، تابستان 1390ش.
• «خشونت خانگی علیه زنان: علل و راهکارها»، وب‌سایت نیک آرام، تاریخ درج مطلب: 16 خرداد 1402ش.
• راد، مصطفی و ترکمن‌نژاد سبزواری، مرضیه، «ارتباط خشونت خانگی علیه زنان با ضایعات پیش بدخیم و بدخیم سرویکس: مطالعۀ موردی»، مامایی و نازایی، شمارۀ 176، دی 1394ش.
• «رحیم‌پور ازغدی: استفاده ابزاری از آرایش زنان مصداق خشونت است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 2 آذر 1398ش.
• «رحیم‌پور ازغدی: آمریکا پرچمدار خشونت علیه زنان است/ نفی صریح خشونت علیه زنان در اسلام» خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1398ش.
• «رحیم پورازغدی: خشونت علیه زنان با عناوین جدید انجام می‌شود» خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 1 دی 1395ش.
• رئیسی، سمیه و بوستانی، داریوش، «مطالعۀ کیفی خشونت علیه زنان بلوچ»، زن و جامعه، شمارۀ 46، تابستان 1400ش.
• زارع شاه‌آبادی، اکبر و امینی، کژال، «بررسی تأثیر قومیت بر خشونت علیه زنان در شهر تکاب»، نظم و تمنیت انتظامی، شمارۀ اول، بهار 1389ش.
• «زنان قربانیان «خشونت سفید» دنیای مجازی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1399ش.
• ساعی ارسی، ایرج و نیک‌نژاد، زهرا، «تحلیل جامعه‌شناختی خشونت علیه زنان»، علوم رفتاری، شمارۀ سوم، 1389ش.
• صمیم‌نیا، راضیه، «حجاب و پوشش زن مسلمان در کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 17 مرداد 1402ش.
• «غرب و خشونت علیه زنان»، اسلام‌تایمز، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1397ش.
• فتاحیان، مریم، «بررسی علل جهانی افزایش خشونت سایبری علیه زنان»، قانون‌یار، شمارۀ سه، پاییز 1396ش.
• کاظمی، زهرا و قاسمی، قاسم، «عوامل اجتماعی مؤثر بر خشونت خانگی علیه زنان (مطالعه موردی شهرستان کرج)»، حقوق جزا و جرم‌شناسی، شمارۀ 21، بهار و تابستان 1401ش.
• کوشا، سهیلا و محمودی، احمد، «خشونت علیه زنان و نقض حقوق بشر (مبانی نفی آن در اسلام)، پژوهش ملل، شمارۀ 38، بهمن 1397ش.
• «لایحۀ ارتقاء امنیت زنان به کجا رسید؟/ نوآوری‌های حقوقی برای بانوان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 1 شهریور 1402ش.
• محمدزاده، مهدی و دیگران، «بررسی روح حاکم بر لایحۀ «حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت»»، مطالعات راهبردی زنان، شمارۀ 93، پاییز 1400ش.
• نجفی دولت‌‌آباد، شهلا و دیگران، «علایم فیزیکی ناشی از خشونت علیه زنان و شدت آن در زنان مراجعه کننده به مرکز پزشکی قانونی تهران در سال 1382»، پزشکی قانونی، بهار 1386ش.
• «نگاه تطبیقی به موضوع خشونت علیه زنان (قسمت اول)» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1388ش.
• نیازی، محسن و همکاران، «فراتحلیل عوامل مؤثر بر خشونت علیه زنان»، پژوهش‌نامۀ زنان، شمارۀ چهار، زمستان 1396ش.
• «نیمی از زنان حداقل یک بار خشونت در فضای مجازی را تجربه کرده‌اند»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1400ش.

ویکی جنسیت