ام‌البنین

ام‌البنین

قبر حضرت ام‌البنین-قبرستان بقیع قبر حضرت ام‌البنین در قبرستان بقیع

ام‌البنین؛ همسر امام علی و مادر چهار شهید کربلا.

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به ام‌البنین، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود و بین سال‌های پنجم و ششم هجری تولد یافت. او با امام علی ازدواج کرد و چهار پسر شجاع به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان داشت که همه در کربلا به شهادت رسیدند. ام‌البنین به وفاداری، ادب و دلبستگی به اهل‌بیت مشهور بود و پس از عاشورا، مصائب اهل‌بیت را ترویج کرد. در ایران، سفره‌های نذری به نام او پهن می‌شود و باور دارند حضور او بر سفره نشانه قبولی نذر است. آرامگاه او در بقیع است و روز سیزدهم جمادی‌الثانی به نام «روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا» ثبت شده است.

زندگی‌نامه

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به «ام‌البنین»، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود. تاریخ‌نویسان نام مادر او را لیلی یا ثَمامه دختر سهیل بن عامر ذکر کرده‌اند. از زمان تولد او اطلاعات دقیقی در دست نیست؛ اما با توجه به برخی شواهد می‌توان تولد او را بین سال‌های پنجم و ششم هجری دانست. حِزام پدر ام‌البنین خواب دید که بر روی زمین حاصل‌خیزی نشسته و مرواریدی در دست دارد که پیوسته آن را برانداز می‌کند و محو زیبایی او شده است، در آن حال سواره‌ای از او تقاضای خرید مروارید را می‌کند. حِزام تعبیر این خواب را از معبران پرسید، آنها گفتند به‌زودی صاحب دختری می‌شود که شخصیت والایی به خواستگاری او خواهد آمد که او (حزام) نیز به‌واسطهٔ این ازدواج به بزرگی خواهد رسید.

ازدواج

مدتی پس از شهادت حضرت فاطمه زهرا، امام علی از برادرش عقیل خواست تا بانویی از تبار دلیرمردان عرب را به او معرفی کند تا برای او پسری شجاع به دنیا آورد. عقیل، «ام‌البنین» را که پدر و اجدادش از شجاع‌ترین و دلیرترین افراد قوم عرب بودند، معرفی کرد. ام‌البنین نیز در این‌باره خوابی دید که حاکی از مبارک بودن این ازدواج بود. ثمرهٔ این ازدواج، چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود و به همین خاطر او را «ام‌البنین» می‌نامیدند. فرزندان او همگی در کربلا به شهادت رسیدند و نسل او از طریق عبدالله فرزند عباس بن علی ادامه یافت.

درباه اینکه ام‌البنین بعد از فاطمه زهرا همسر دوم یا سوم علی (ع) بوده است اختلاف نظر وجود دارد. برخی نقل‌های تاریخی؛ از ازدواج علی (ع) با امامه دختر زینب به توصیه فاطمه زهرا (س) اشاره دارند. اما برخی از نقل‌ها بنا بر روایت امام صادق (ع) ام‌البنین را اولین همسر امام علی (ع) بعد از حضرت فاطمه (س) می‌دانند. گفته‌اند ام‌البنین پس از چندی به امام علی (ع) پیشنهاد داد که به جای فاطمه، که اسم اصلی‌اش بود، او را «ام البنین» صدا زنند، تا فرزندان فاطمه از ذکر نام فاطمه توسط حضرت علی (ع) به یاد مادرشان، نیفت‌اند. حاصل ازدواج ام‌البنین چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان است. به دلیل داشتن همین پسران، او را «ام البنین»، یعنی مادر پسران می‌خواندند. همه فرزندان ام‌البنین در واقعه کربلا به شهادت رسیدند. در منابع تاریخی هیچ اشاره‌ای به ازدواج ام‌البنین بعد از علی (ی) نشده است.

پس از واقعه کربلا

ام‌البنین در واقعه کربلا حضور نداشت. ۴ فرزند پسر اود در کربلا به شهادت رسیدند. حضرت زینب پس از بازگشت به مدینه، به دیدار او رفت و شهادت چهار فرزندش در کربلا را به او اطلاع داد. در گزارشی تاریخی آمده است که وقتی خبر شهادت فرزندانش را شنید از احوال امام حسین پرسید و گفت اگر حسین زنده باشد، شهادت فرزندانم آسان است. ام‌البنین پس از واقعهٔ کربلا، با نوحه‌سرایی و مرثیه‌خوانی مصائب اهل‌بیت در واقعهٔ کربلا را برای مردم بیان می‌کرد. برخی در این‌باره، اشعاری را به او نسبت داده‌اند. پس از خبر شهادت فرزندان ام‌البنین، او هر روز با نوه‌اش عبیدالله (فرزند حضرت عباس) به قبرستان بقیع می‌رفت و در آنجا اشعاری که خود سروده بود، می‌خواند و می‌گریست. اهل مدینه گرد ایشان جمع می‌شدند و با او در گریستن همنوا می‌شدند. حتی گفته‌اند مروان بن حکم نیز با آنان همراه می‌شد و می‌گریست. ایشان را ادیب و شاعری فصیح و اهل فضل و دانش دانسته‌اند. او در رثای حضرت عباس (ع) اشعاری را سروده بود و می‌خواند.

درگذشت

در خصوص تاریخ دقیق وفات ام‌البنین اختلاف است، برخی آن را سیزدهم جمادی‌الثانی و برخی دیگر هجدهم جمادی‌الثانی سال ۶۴ هجری دانسته‌اند. آرامگاه او در قبرستان بقیع واقع شده است.

ویژگی‌ها

ام‌البنین را شاعر و خوش‌بیان معرفی کرده‌اند. او نسبت به اهل‌بیت دلبستگی خاصی داشت و خود را وقف خدمت به آنان کرده بود. ارادت او به این خاندان به‌گونه‌ای بود که وقتی خبر شهادت فرزندانش را برایش آوردند به آن توجهی نکرد و جویای خبری از امام حسین شد. در تاریخ این امر را کم‌سابقه دانسته‌اند که زنی فرزندان هَووی خود را چنان دوست داشته باشد که حتی آنان را بر فرزندان خود مقدم بدارد. ام‌البنین نزد اهل‌بیت جایگاه خاصی داشت تا آنجا که در ایام عید به محضرش می‌رفتند و به او ادای احترام می‌کردند. حضرت زینب پس از واقعهٔ کربلا همواره مقام او را گرامی می‌داشت و به دیدارش می‌رفت. برخی ویژگی‌های او عبارت‌اند از:

وفاداری ام‌البنین

ام‌البنین در خاندانی پرورش یافته بود که به وفاداری شهره بودند؛ او پس از شهادت امام علی، ازدواج نکرد. حس وفاداری در فرزندان او نیز بارز بود که نمونه‌ای از آن، در وفاداری فرزندانش به امام حسین در کربلا آشکار شد.

ادب ام‌البنین

او زمانی که وارد خانهٔ امام علی شد خود را خادم فرزندان حضرت زهرا می‌دانست و با آنان همواره باادب رفتار می‌کرد، این ویژگی در فرزندانش نیز مشخص بود؛ به‌گونه‌ای که حضرت عباس همواره امام حسین را «یا سیدی» و «یا اباعبدالله» خطاب می‌کرد.

شجاعت ام‌البنین

ام‌البنین همچون خاندانش شجاع و دلیر بود. پس از شهادت امام حسین و یارانش برای عزاداری در بقیع حضور می‌یافت. شهامت او در آن فضای خفقان‌بار سبب می‌شد تا سایر مردم هم به پشتوانهٔ او در آنجا حضور یابند. عقیل خاندان کلابیة را به حضرت علی (ع) معرفی کرده و عرضه داشتند: در میان قوم عرب نمی‌توان کسی را یافت که از پدران و نیاکان امّ البنین شجاع تر و دلاورتر باشند. توصیف اجداد و اخوال ایشان به القابی چون: «ملاعب الأسنة» یعنی به بازی گیرنده نیزه‌ها، «قتیل البراص» ‏یعنی کشنده دشمن و بیماری، «فارس قرزل» سوارکار تنومند، نشان از شجاعت و دلاوری آنان دارد.

کرامات

برای ام‌البنین کرامت‌هایی نقل کرده‌اند، از جمله گفته‌شده که اگر در مشکلات، صدمرتبه صلوات برای ام‌البنین فرستاده شود، حاجت فرد داده خواهد شد.

اصالت

نخستین ویژگی از خصایص ام‌البنین «اصالت» ایشان است. خاندان أم‌البنین از اصیل‌ترین و شریف‌ترین خاندان‌های عرب بودند. آباء ایشان، أشرف سادات عرب بودند، به گونه‌ای که خاندان‌های دیگر به شرافت و اصالت ایشان افتخار می‌کردند. این اصالت در ابعاد مختلفی به ظهور رسیده بود، در اینجا به اهم آنها اشاره می‌کنیم:

1. صفات پسندیده خاندان أم‌البنین صاحب مکارم اخلاق و محامد خصال بسیار در جود، کرم، شجاعت، فصاحت، عفت، طهارت، شرافت، کرامت، حمیت، عزت و … بودند، به همین سبب مورد افتخار بزرگان عرب بودند.
2. آگاه به آداب و علوم أم البنین در بیتی پرورش یافته بودند که به جمیع آداب و علوم زمان خود اشرافیت داشتند. «ثمامة» مادر ایشان بانویی کامل، عاقل و ادیب بود و «حزام» پدر ایشان صاحب اخلاق صالحین ابرار و خوی اصیل زادگان آزاده بود، ام‌البنین به گونه ای تربیت شده بودند که به جمیع این آداب آگاهی داشتند.
3. راستگویی خاندان ام‌البنین به برخورداری از لسان فصیح و بلیغ شهرت داشتند. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) جناب لبید را که از عموهای أم البنین بودند.

فصاحت و بلاغت

در خاندان بنی کلاب شاعران برجسته ای وجود داشتند که عرب همواره به اشعار آنان استناد می‌کرد آنان در اوج فصاحت و بلاغت قرار داشتند. ام‌البنین در این خانواده‌ها رشد کرده بود. این ویژگی فصاحت و بلاغت گفتار، از اشعاری که در رثای فرزندان خود سروده است مشخص می‌شود. از جمله اشعار جاودانه وی که مورد تجلیل و تحسین بزرگان ادب قرار گرفته است شعر وی پس از شهادت پسرش می‌باشد:

لا تدعونی ویک ام البنین / تذکرینی بلیوث العرین

کانت بنون لی ادعی بهم / و الیوم اصبحتُ و لا من بنین

اربعة مثل نسور الرّبی / قد واصلوا الموت بقطع الوتین.

ام‌البنین در فرهنگ شیعی

سفره ام‌البنین در بین الحرمین

سفره حضرت ام‌البنین (س) در شب شهادتشان در بین‌الحرمین، کربلا

در میان مسلمانان تشیع ام‌البنین معروف به باب‌الحوائج است. به همین جهت بسیاری از مسلمانان شیعه جهت برآورده شدن حاجات خود به ام‌البنین متوسل می‌شوند. توسل به ام‌البنین از طریق انجام نذر مانند: مانندِ انداختن سفره نذری، آش، حلوا و خیرات کردن خرما در راه خدا و بنام ایشان صورت می‌گیرد. در ذیل به مواردی از آن اشاره می‌شود:

سفرهٔ ام‌البنین

آش آماج کماج

زنان خراسانی درحال پخت آش آیین نذر اُماج کُماج

مردم برخی از روستاها و شهرهای ایران، سفره‌ای نذری به نام ام‌البنین برپا می‌کنند که به «سفرهٔ مادر حضرت ابوالفضل» یا «سفرهٔ مادر حضرت عباس» نیز شهرت دارد. همچنین سفره‌ای به نام «بی‌بی سه‌شنبه» در مناطقی مانند خراسان به حضرت ام‌البنین و در جاهایی دیگر مانند شاهرود به حضرت فاطمهٔ زهرا نسبت داده‌اند و به نام آن دو بی‌بی «سفرهٔ ام‌البنین» و «سفرهٔ حضرت فاطمه» نامیده‌اند.

آش و حلوای نذری

آش و حلوا دیگر نذری‌هایی است که به نام ام‌البنین می‌دهند. در بیشتر مناطق به نام «آش مادر ابوالفضل» و «حلوای ام‌البنین» شهرت دارد و در خراسان به نام آش «اُماج کُماج» معروف است.

قبول نذر

تصوری در میان برخی از نذردهندگان وجود داشته است که اگر نذرشان در پیشگاه خداوند پذیرفته شود، حضرت ام‌البنین شب‌هنگام با حضور خود در پای سفره، آرد مخصوص آش یا حلوا یا کاچی نذری نذری‌دهنده را تبرک می‌کند. ایشان، بر این باورند که با حضور ام‌البنین، اثر و نشانه‌ای بر آرد می‌افتد و آن را نشانهٔ قبولی نذر و برآورده شدن حاجات می‌پندارند.

کتابشناسی ام‌البنین

در مورد شخصیت و زندگانی ام‌البنین، آثار متعددی به نگارش درآمده است که به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود:

• زنان بنی‌هاشم: آمنه، اسماء بنت عُمَیس، ام‌هانی و ام‌البنین (ع)، محسن شیدایی‌پور و محمدتقی شایسته‌پور؛ ام‌البنین (ع)، قاسم رجبیان؛
• تاریخ و سیرهٔ ام‌البنین (ع): مادر علمدار کربلا، اشرف زهیری جعفری؛
• زندگی حضرت ام‌البنین (ع) و کرامات آن بانو، اشرف زهیری جعفری؛
• همسفر با ام‌البنین، طوبی (عفیفه) معتمد لاری؛
• ام‌البنین (ع) در آینهٔ شعر: با مقدمه‌ای در زندگانی و کرامات حضرت، علی‌اکبر مهدی‌پور و محمد خرم‌فر.

بزرگداشت ام‌البنین

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز سیزدهم جمادی‌الثانی، مصادف با رحلت ام‌البنین، به نام «روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا» نام‌گذاری شده است.

در کلام دیگران

• شهیدثانی مقام ام‌البنین را چنین توصیف می‌کنند: «ام‌البنین از بانوان با معرفت و پر فضیلت بود. نسبت به خاندان نبوت، محبت و دلبستگی خالص و شدید داشت و خود را وقف خدمت به آن‌ها کرده بود. خاندان نبوت نیز برای او جایگاه والایی قائل بودند و به او احترام ویژه می گذاشتد. در روزهای عید، به احترام او به محضرش می‌رفتند و به ایشان ادای احترام می‌کردند.»
• سید محمود حسینی شاهرودی می‌گوید: «من در مشکلات، صد مرتبه صلوات برای مادر حضرت ابوالفضل العباس (ع)، ام البنین (ع)، می‌فرستم و حاجت می‌گیرم.»
• سید عبدالرزاق مقرم از مقتل نویسان تشیع می‌گوید: «ام البنین از بانوان با فضیلت به‌شمار می‌رفت. وی حق اهل بیت را خوب می‌شناخت و در محبت و دوستی با آنان خالص بود و متقابلاً خود در میان آنان جایگاه بلند و مقام ارجمندی داشت.

منابع

• «ام‌البنین»، در دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «ام‌البنین»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «ام‌البنین»، در ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• «روز تکریم مادران و همسران شهدا»، وب‌سایت رادیو ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن، ۱۳۹۷ش.
• «کتابشناسی آثار منتشرشده در مورد حضرت ام‌البنین در قم»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۷ش.
• آقاجانی قناد، علی، مادر فضیلت‌ها، قم، مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، ۱۳۸۲ش.
• آقاجانی قناد، علی، مادر فضیلت‌ها، قم، مرکز پژوهش‌های صداوسیما، ۱۳۸۲ش.
• ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
• ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، بی‌تا.
• اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، به‌تحقیق سید احمد صقر، قم، شریف‌رضی، ۱۳۷۲ش.
• الحائری، شیخ محمدمهدی، معالی السبطین، بیروت، مؤسسة النعمان، بی‌تا.
• الزهیری الجعفری، شیخ اشرف، میرزاجان، محمدرضا، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام «میقات حج، شمارهٔ ۶۲، ۱۳۸۶ش.
• الموسوی المقرم، عبدالرزاق، العباس (ع)، به‌تحقیق محمد الحسون، کربلا، مکتبة الروضة العبّاسیة‫، ۱۴۲۷ق. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
• امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• پاک‌نیا، عبدالکریم، «ویژگی‌ها و فضائل حضرت ام‌البنین»، مبلغان، شمارهٔ ۱۰۴، ۱۳۸۷ش،
• تاج‌الدین، مهدی، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، بی‌نا، بی‌تا.
• تجربه‌کار، نصرت، «بعضی از رسوم باستانی»، مجلهٔ مردم‌شناسی، شماره ۲، تهران، ۱۳۳۵ش.
• جعفرزاده، جلیل، بانوی ادب، حضرت ام‌البنین، ری، سمیع، ۱۳۹۴ش.
• دخیل، علی‌محمد، العباس، بیروت، مؤسسهٔ اهل بیت، ۱۴۰۱ق.
• ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان قمر بنی هاشم ابوالفضل العباس، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۶ش.
• ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۶ش.
• ربانی خلخالی، علی، ستاره درخشان مدینه؛ حضرت ام البنین (س) همسر باوفای امیر المومنین (ع)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۸ش.
• ربانی خلخالی، علی، ستارهٔ درخشان مدینه حضرت ام‌البنین، قم، مکتب الحسین، ۱۳۷۸ش.
• زهیری، داود بن عبدالله، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۲۰۰۶م.
• سالکی، محمدعلی، ام‌البنین، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• سماوی، محمد بن طاهر، ابصار العین فی ابصار الحسین، نجف، حیدریة، ۱۳۴۱ق.
• شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، بیروت، دارالمرتضی، ۱۴۰۹ق.
• شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۱ش.
• شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• طیبی، ناهید، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام البنین (س)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• عبدالامیر انصاری، محمدرضا، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، برگردان موسی دانش، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.
• فقیری، ابوالقاسم، «سفره‌ها در شیراز»، هنر و مردم، تهران، مرداد ۱۳۵۰ش، شم‍اره ۱۰۶.
• مامقانی، شیخ عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۵۰ش.
• محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعة، تهران، ۱۳۶۴ش.
• میرزاجان، محمدرضا، «شخصیت و موقعیت ام البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.