امام حسن عسکری
امام حسن عسکری؛ امام یازدهم شیعیان اثنیعشری.
حسن بنِ علی بنِ محمد (۲۳۲–۲۶۰ق)، یازدهمین امام شیعیان دوازدهامامی، ملقب به عسکری، در مدینه به دنیا آمد. او در ۲۲ سالگی پس از شهادت پدرش امام علیالنقی، امامت را بر عهده گرفت. دوران ششسالهٔ امامت او همزمان با خلافت معتز، مهتدی و معتمد عباسی بود و تمام آن در سامرا و تحت نظارت و حصر شدید عباسیان سپری شد. در این دوره، وی برای حفظ ارتباط با پیروان و مدیریت جامعهٔ شیعه، همانند پدرش، به توسعهٔ سازمان وکالت ادامه داد و از طریق نمایندگان ویژه و نامهنگاری، به رهبری معنوی و پاسخگویی به مسائل دینی اقدام کرد. همچنین با وجود فشار سیاسی، به تربیت شاگردان و دفاع از معارف شیعی در مقابل شبهات پرداخت. بهگزارش منابع تاریخی، وی در سامرا بهدستور خلیفهٔ عباسی، معتمد، مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد. این مزار که امروزه حرم عسکریین نامیده میشود، از زیارتگاههای مهم شیعیان بهشمار میرود.
تولد و خانواده
بر اساس منابع شیعی، امام حسن عسکری در ۸ ربیعالثانی سال ۲۳۲ق در مدینه به دنیا آمد.[۱] در برخی منابع دیگر امامیه و اهلسنت، تاریخ تولد او سال ۲۳۱ق ذکر شده است.[۲] پدرش علی بن محمد ملقب به هادی و نقی است.[۳] مادرش، زنی بهنام حُدَیث یا حدیثه[۴] از اهالی مغرب بوده است[۵] و سَلیل،[۶] سوسَن[۷] و حَرْبیّه[۸] نیز نامیده شده و معروف به امالحسن بوده است.[۹]
نسب، کنیه و القاب
نام امام، حسن[۱۰] و چهار کنیهٔ ابومحمد،[۱۱] ابوالحسن،[۱۲] اَبوحُجّةُالله و اَبوقائم برای او نقل شده است.[۱۳] وی به ابنالرضا نیز معروف بود؛ چنانکه پدرش امام هادی و جدش امام جواد نیز به این نسبت شهرت داشتند.[۱۴] مشهورترین القاب او، زکی و عسکری است.[۱۵] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله فقیه،[۱۶] خالص، خاص، سراج، صامت، تقی، هادی، نقی، رفیق، فاضل و امین برای او ذکر شده است.[۱۷] بهدلیل اینکه امام حسن عسکری در شهر سامرا در منطقهای بهنام عسکر، به اجبار حکومت عباسی زندگی میکرد، به نام عسکر یا عسکری، ملقّب شد.[۱۸]
همسر و فرزندان
بر اساس نقل رایج تاریخی، امام حسن عسکری، همسری انتخاب نکرد و نسل او از طریق کنیزی ادامه یافت[۱۹] که در منابع گوناگون با نامهای نرجس، سوسن، ریحانه، مریم، حکیمه و مَلیکه یاد شده است و در خانهٔ حکیمه خاتون زندگی میکرده است.[۲۰] نرجس، مادر تنها فرزند امام حسن عسکری، به نام محمد است که با عنوان امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان شناخته میشود.[۲۱] در برخی منابع از فرزندان دیگری نیز برای امام حسن عسکری، نام برده شده است.[۲۲] حکیمه خاتون، دختر امام محمدتقی و عمهٔ امام حسن عسکری که همعصر با چهار امام بوده است، در پرستاری و آموزش نرجس خاتون، نقش داشته و راوی و شاهد تولد امام مهدی است.[۲۳]
امامت
امامت حسن بن علی بن محمد، پس از شهادت پدرش علی بن محمد، از سال ۲۵۴ آغاز شد و تا ۲۶۰ق به مدت شش سال ادامه یافت.[۲۴] مهمترین دلیل بر امامت او، وصیت و احادیث پدرش، امام هادی، است که در زمینهٔ جانشینی فرزندش نقل شده است.[۲۵] شیعیان همچنین با نشانههایی مانند نصوص پیشین، مشاهده کرامات و هیبت حسن بن علی و اقرار دربار عباسی به جایگاه بلند وی، به امامت او ایمان میآوردند.[۲۶]
دوران امامت او با خلافت سه تن از خلفای عباسی، مُعْتَز (۲۵۲–۲۵۵ق)، مُهْتَدی (۲۵۵–۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶–۲۷۹ق) همزمان بود.[۲۷] این خلفا از منظر مورخان، سختگیریهای زیادی نسبت به وی داشتند.[۲۸] امام حسن عسکری با وجود نظارت شدید حکومت عباسی، ارتباط خود را با شیعیان حفظ کرد و از روشهای گوناگونی برای هدایت و رهبری آنان مانند دیدارهای پنهانی،[۲۹] ارتباط حضوری،[۳۰] نامهنگاری[۳۱] و شبکهٔ وکلا [۳۲] بهره میگرفت.
کرامات
در منابع روایی و تاریخی شیعه، کرامات متعددی به امام حسن عسکری، منتسب شده است. شیعیان، امامان دوازدهگانه را در جایگاهی میدانند که با اذن خدا میتوانند امور خارقالعادهای را پدید آورند.[۳۳]
سیره امام حسن عسکری
عبادت، سخاوت، زهد و سادهزیستی، جذب عواطف و دلهای مشتاق، ترویج فرهنگ صرفهجویی، پرورش تفکر و تعقل در افراد، اهتمام به دو اصل تولی و تبری، پاسخ به پرسشهای روز، تشویق عالمان و دانشمندان راستین، تبیین جایگاه اهلبیت در جامعه، رهبری مبارزات سری و نجات جامعه از بحرانهای سرنوشتساز، بهعنوان مثال در زمان قحطی در شهر سامرا از ویژگیهایی است که مورخان در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری مورد توجه قرار دادهاند.[۳۴] بردباری، بخشش، پارسایی، پرهیز از نفاق، خشم، تملق، کینهتوزی، جدال و بحثهای بیفایده در زندگی، صبر در برابر ناسزاگویی و بدرفتاری دیگران، سود رساندن به دیگران در چارچوب حلال و حرام الهی، استواری بر دین و ولایت، حفظ آبرو، بهخصوص آبروی مؤمن و همبستگی با مسلمانان در هنگام غم و شادی آنان از ویژگیهای مورد تأکید امام حسن عسکری بود.[۳۵] او همچنین شیعیان را به تحصیل رزق و درآمد حلال از طریق زحمت و تلاش، سفارش میکرد و بر حمایت از تولیدکننده، گسترش همیاری، مشورت در امور اقتصادی و پرهیز از تجملگرایی، رشوه و اسراف تأکید داشت.[۳۶]
سیره سیاسی
عباسیان که به نام امیرالمؤمنین یا خلیفه بر مسلمین ریاست میکردند[۳۷] در سختترین شرایط سیاسی نیز امام یازدهم شیعیان را در سامرا تحتنظر داشتند. درباره إعمال محدودیت دستگاه خلافت عباسی نسبت به وی، دو علت بیان شده است: اول، افزایش جمعیت شیعیان و قدرت قابل توجه آنان در عراق؛ دوم، پایان دادن به امامت شیعه از طریق یافتن فرزند امام حسن عسکری؛ زیرا بر اساس اخبار و روایت مربوط به مهدویت میدانستند که مهدی از نسل او خواهد بود.[۳۸] او هر هفته روزهای دوشنبه و پنجشنبه، میبایست در دارالخلافه حاضر میشد[۳۹] و شیعیان نیز در همین مسیر رفتوآمد، با وی دیدار میکردند.[۴۰] منابع تاریخی عملکرد سیاسی و دینی امام حسن عسکری در برابر خلفای عباسی را شامل موارد زیر دانستهاند:
- رهبری در راهبردهای سرّی سیاسی و اطلاعاتی؛
- مدیریت بحران، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه در برابر فشارها و سختیهای مبارزات سیاسی؛
- نفوذ معنوی نزد شخصیتها و درباریان خلافت عباسی؛
- استفاده از راهبرد تقیه؛
- گسترش و سازماندهی سازمان وکالت بهعنوان یک ساختار دینی.[۴۱]
سیره فرهنگی
در عصر امام حسن عسکری، فرقهها و نحلههای مختلفی همانند واقفیه، غلات، مفوضه و صوفیه بودند که او در قالب مناظره و جدال احسن با هر گروه، تلاش میکرد به شبهات آنان پاسخ دهد و تحریفات آنان را رفع کند. یکی از معروفترین مناظرات امام با فیلسوف بغداد، اسحاق کندی بوده است. کندی براساس عقاید خود دربارهٔ تناقضهای قرآن، کتابی نوشته بود که امام با گفتگو، وی را متقاعد به سوزندان کتاب کرد.[۴۲]
در زمان او، شیعیان در شهرهای کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن، ری، آذربایجان، سامرا، جرجان و بصره سکونت داشتند که از میان آنان، شهرهای سامرا، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژهای برخوردار بودند. از او ۱۳۰ نامه با محوریت توحید، امامت، کرامات، دعا، مواعظ و ردّ غلوّ[۴۳] در منابع مختلف نقل شده است.[۴۴] این نامهها شامل مکاتباتی با شیعیان قم، نیشابور و آوه، مدینه و نیز ابنبابویه و اسحاق بن اسماعیل بهمنظور پاسخ به شبهات است.[۴۵]
در منابع تاریخی، اقداماتی از امام حسن عسکری با هدف آمادهسازی شیعیان برای ورود به عصر غیبت نقل شده است:
- شیوه ارتباط با شیعیان: سخن گفتن او با اصحاب خود از پسِ پرده و اینکه بیشتر فعالیتهای مربوط به امامت از طریق وکلا انجام میگرفت.[۴۶]
- روش پاسخگویی به مسائل علمی: او در مواردی بهمنظور آموزش نحوهٔ حل مسائل علمی، پاسخ سؤالهای فقهی را بهصورت کامل بیان نمیکرد.[۴۷] در اموری، قاعده کلی را بیان میکرد تا فقها بتوانند به کمک آن، به پاسخ برسند.[۴۸] در مواردی نیز برای پاسخ به پرسشهای فقهی، رجوع به کتابهای حدیثی شیعه را پیشنهاد میداد.[۴۹]
- اطلاعرسانی دربارهٔ امام دوازدهم: از مهمترین اقدامات امام حسن عسکری، اهتمام ویژه در مورد خبر ولادت امام مهدی و تثبیت آن نزد شیعیان، معرفی مصداقی و نشان دادن سیمای مهدی به خواص، تبیین شرایط و ویژگیهای عصر غیبت و مسئلهٔ عصر ظهور بوده است.[۵۰]
اصحاب
در منابع تاریخی، ۱۰۳ نفر از یاران، شاگردان، راویان و وکلای حسن بن علی بن محمد نام برده شدهاند که ۳۶ نفر آنها ایرانی هستند.[۵۱] در برخی منابع، تعداد اصحاب ایرانی امام حسن عسکری بالغ بر ۷۵ نفر ذکر شده است. شمار اصحاب ایرانی که به جریانهای غالیانه منتسب شدهاند، کم و تعداد وکلای ایرانی و افرادی که در منابع، ملاقات آنان با وی ثبت شده، نسبت به دیگر اصحاب، بیشتر است.[۵۲]
آثار
میراث علمی حسن بن علی بن محمد عسکری در چند بخش دستهبندی میشود:
- روایات و احادیث: در منابع روایی شیعه، از او نسبت به ائمهٔ دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت بیشتر بهدلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحتنظر حکومت عباسی ذکر شده است. بخش عمدهای از روایات امام حسن عسکری شامل پاسخ به پرسشها است که این شیوهٔ ارتباطی، با عنوان سازمان وکالت و شیوهٔ مکاتبه شناخته میشود.[۵۳]
| موضوع روایات | تعداد روایات | درصد |
| اعتقادات | ۱۸۶ | ۵۴٫۷ |
| احکام شرعی | ۷۱ | ۲۰٫۹ |
| اخلاق | ۶۵ | ۱۹٫۱ |
| ادعیه و زیارات | ۱۰ | ۳ |
| جمع کل | ۳۴۰ | ۱۰۰ |
- المقنعه: این کتاب درباره مسائل حلال و حرام در زندگی، با عناوین مختلفی چون کتاب المنقبه و رساله المقنعه به امام هادی نیز نسبت داده شده است.[۵۴]
- تفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری: این کتاب شامل تفسیر سورهٔ حمد و بخشی از سورهٔ بقره است.[۵۵] عدهای از علما این اثر را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و احادیثی از آن نقل کردهاند و عدهای نیز آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمیاش را انکار کردهاند.[۵۶]
شهادت
بر اساس منابع تاریخی، امام حسن عسکری در ۲۸ سالگی به دستور معتمد عباسی در سال ۲۶۰ق مسموم شد و به شهادت رسید و در کنار قبر پدرش دفن شد.[۵۷] دربارهٔ زمان دقیق این رویداد، میان منابع اختلاف نظر وجود دارد.[۵۸] پس از شهادت حسن بن علی بن محمد، بازارها تعطیل شد و بنیهاشم، سران سپاه و رجال سیاسی، نویسندگان و معتمدان و مردم شهر سامرا، پیکر او را تشییع کردند.[۵۹]
امروزه محل دفن امام هادی و امام عسکری به حرم عسکریین شهرت دارد[۶۰] که در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش در عملیاتهای تروریستی گروههای تکفیری بر اثر انفجار، تخریب شد.[۶۱] ستاد بازسازی عتبات عالیات در ایران طی سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۶ش گنبد، ضریح و حرم امامین عسکریین را بازسازی کرد.[۶۲] ساخت ضریح جدید، زیر نظر سیّدجواد شهرستانی نمایندهٔ سیدعلی سیستانی، از مراجع تقلید شیعه، طراحی آن زیر نظر سیّدمهدی علمدار، طراحی چوب و سازههای آن با هماهنگی سیّدمهدی دیدار و خطاطی ضریح توسط سیّدمحمد حسینی موحد، استاد خوشنویسی در ایران انجام شد.[۶۳]
توسل و زیارت
در منابع روایی و زیارتی، برای امام حسن عسکری زیارتنامهای نقل شده است. زیارت قبور ائمه در منابع شیعه و در برخی منابع اهلسنت، بهعنوان عملی مستحب، وسیلهای برای تقرب به خداوند و دارای فضیلت و پاداش اخروی گزارش شده است.[۶۴] برخی عالمان روز پنجشنبه را متعلق به امام حسن عسکری دانسته و معتقدند در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل شود و برای قبولی عبادات ناقص، از آن امام، شفاعت خواسته شود.[۶۵]
همچنین برای توسل به امام، حرز امام حسن عسکری نقل شده است.[۶۶] نماز توسل امام حسن عسکری نیز چهار رکعت است که در دو رکعت اول بعد از حمد، پانزده مرتبه سورهٔ زلزال و در دو رکعت دوم، بعد از حمد پانزده مرتبه سورهٔ توحید خوانده میشود و در پایان دعایی دارد که برای برآورده شدن حاجت و بهویژه ازدواج، آمده است.[۶۷]
جایگاه امام حسن عسکری در فرهنگ ایرانیان
| حوزه | مصادیق | گزارش کمی و کیفی |
| آیینهای ولادت | سخنرانی دربارهٔ ویژگیهای اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، مداحی، مولودیخوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه، نذورات مردمی و برپایی مراسم عقد و ازدواج.[۶۸] | اجرا در مساجد، تکایا، حسینیهها،[۶۹] حرم امام رضا،[۷۰] حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران،[۷۱] حرم عبدالعظیم،[۷۲] حرم امام خمینی و امامزادگان و مهدیه تهران،[۷۳] معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی[۷۴] و حتی سر در مغازهها و منازل شخصی.[۷۵] |
| آیینهای شهادت | عزاداری با حضور زائران و محفل سوگواری ویژه کودکان و نوجوانان شامل برگزاری محفل قرآنی،[۷۶] سخنرانی مذهبی، مرثیهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی، توزیع نذورات[۷۷] و حرکت به سمت مسجد جمکران.[۷۸] | اجرا در اماکن مذهبی و فرهنگی عمومی و شخصی. |
| برنامههای رسانهای | پخش ویژهبرنامههایی در رادیو و تلویزیون.[۷۹] | بررسی سبک زندگی، سیره و آموزههای او.[۸۰] |
| پویشها و نذورات مردمی | پویش نذر نان،[۸۱] پویش نذر فرهنگی مهدوی،[۸۲] پویش قرائت زیارتنامه امام حسن عسکری،[۸۳] توزیع شله نذری در شهر مشهد[۸۴] و صبحانه نذری در آران و بیدگل.[۸۵] | رویکرد فرهنگی-اجتماعی گروههای جهادی و مردمی. |
| نامگذاری فرزندان | فراوانی القاب بر اساس گزارشهای سازمان ثبت احوال کشور. | القاب او به ترتیب فراوانی عبارت از نقی ۲۶هزار و ۵۸۲بار، عسکری ۲هزار و ۷۱۶بار، زکی یکهزار و ۳۷۵بار، خالص ۶۶۶بار و رفیق ۵۱۱بار است. از کنیههای او نیز ابومحمد ۱۶۱بار و ابنالرضا ۲بار در این سازمان به ثبت رسیده است.[۸۶] |
| نامگذاری فضاهای شهری | اماکن مذهبی و فرهنگی منتسب به او. | ۱۰۴ کانون فرهنگی هنری در مساجد سراسر کشور،[۸۷] ۲۴ کتابخانه مسجدی در مساجد کشور،[۸۸] بیش از ۲۲ مسجد در تهران،[۸۹] مسجدی با قدمت هزارساله در قم[۹۰] و قدمگاهی در گلستان.[۹۱] |
| ثبت مناسبت در تقویم | تعطیل رسمی به مناسبت شهادت امام حسن عسکری و آغاز امامت امام زمان. | ماده الحاقی ۳۸ قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور مصوب مجلس شورای اسلامی (هشتم ربیعالاول).[۹۲] |
| آثار هنری (ادبیات) | پیشینه مدح و منقبت نشاندهندهٔ باورها، عواطف و آرمانهای ایرانیان است.[۹۳] قصیدهای در ستایش امام حسن عسکری در دورهٔ قاجار میتواند نمونهای از آن باشد.[۹۴] | انت ابوالمقتدی یابن شفیع الوری / انت ابوالمرتجی یابن ملیک الغری
یابن رضا المرتضی یابن تقی الجواد / یابن علی النقی یا حسن العسکری ملک و ملک در سجود بهر تو گرم درود / از سر سبع شداد تا بر تحت الثری |
| آثار هنری (سینما) | انیمیشن سینمایی «شاهزاده روم» (داستان ازدواج امام حسن عسکری با نرجس خاتون). | کارگردان: هادی محمدیان، تهیهکننده: حامد جعفری، تعداد کاراکتر: حدود ۵۵، سال تولید: ۱۳۹۳ش،[۹۵] کاری از گروه هنر پویا در سی و سومین جشنواره بینالمللی فیلم فجر و دریافت لوح تقدیر ویژه دبیر جشنواره،[۹۶] اکران سراسری همزمان با روز دانشآموز از ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.[۹۷] |
| آثار هنری (خوشنویسی) | تابلو خط روایی به مناسبت ولادت امام حسن عسکری. | اثر استادِ خوشنویسی اسلامی، علی ثبتی نجفی، رونمایی در موزهٔ آستان فاطمه معصومه در سال ۱۴۰۴ش.[۹۸] |
کتابشناسی
دربارهٔ امام حسن عسکری آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایاننامه و دانشنامه تدوین شده است. بر اساس برخی کتابشناسیها، ۸۴ کتاب به زبان فارسی، ۶۸ کتاب به زبان عربی، ۱۰ کتاب خطی عربی و ۱۴ کتاب به زبان اردو در موضوعات مختلف[۹۹] و ۵۰۰ عنوان مقاله[۱۰۰] پیرامون زندگی و سیره امام حسن عسکری نوشته شده است. همچنین ۱۴۶ پایاننامه، شامل ۱۲۹ عنوان پایاننامه کارشناسیارشد، ۱۶ عنوان رسالهٔ دکتری تخصصی و ۱ عنوان نیز پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه نوشته شده است.[۱۰۱]
دانشنامه امام حسن عسکری نیز در فضای مجازی در سال ۱۴۰۴ش منتشر شده است.[۱۰۲]
آثار شیعهپژوهان غربی
بررسی آثار نگارش شده غربی نشان میدهد که تصویر کمرنگی از شخصیت، سیره و دوران امام حسن عسکری در این آثار منعکس شده است. سه مقالهٔ کوتاه و تنها یک مقاله مفصلتر با رویکردی تحلیلی، از جمله کتاب مذهب شیعه اثر دوایت مارتین دونالدسون، مدخل امام حسن عسکری در ویرایش دوم دائرهالمعارف اسلام اثر پژوهشگر یهودی ژوزف الیاش، کتاب تشیع نوشته هاینس هالم و گزارشی از مقاله مایر براشر دربارهٔ تفسیر منسوب به او نوشته شده است. در بررسی آثار معدود شیعهپژوهان غربی نیز مشاهده میشود که آنان افزون بر کمکاری، تصویری ناقص و گاه مخدوش و تحریفشده از او ارائه دادهاند؛[۱۰۳] بهطور مثال دونالدسون در کتاب مذهب شیعه، از تعبیر «امام در خردسالی مثل دیگر پسران محمدی» برای ارائه تصویری توهینآمیز از او به کار میبرد تا بهزعم خود او را پیرو شخصی منحرف معرفی و تحقیر کند.[۱۰۴]
مجموعه Encyclopedia of Religion که هدف خود را معرفی نمادهای مهم تمام آیینها در دنیا میداند، هیچ اشارهای از او حتی در حد نام نکرده است. مجموعه Encyclopedia of Religion, Islamic Essays و عمده فرهنگ لغات انگلیسی نیز اشارهای به شخصیت امام حسن عسکری نداشتهاند.[۱۰۵]
همایش
ملی
همایش ملی امام حسن عسکری، در اسفند سال ۱۳۹۰ش از طرف دانشگاه پیام نور واحد کرمان، در شهر کرمان برگزار شد. در این همایش، ۵۴ عنوان مقاله در محورهای اصلی سیرهٔ علمی، اخلاقی، سیاسی، مهدوی و مدیریتی توسط ۷۷ پژوهشگر ارائه شده است.[۱۰۶]
بینالمللی
در آبان سال ۱۴۰۱ش، همایش بینالمللی با عنوان «سیره و زمانه امام حسن عسکری» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۵۰ مقاله در موضوعات مرتبط با زندگانی و زمانهٔ امام حسن عسکری شد.[۱۰۷]
پانویس
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ق، ص۹۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص۲۵۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.
- ↑ مولوینیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.
- ↑ ابنعبدالوهاب، عیون المعجزات، ۱۳۶۹ق، ص۱۲۳.
- ↑ ابنجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۶۲.
- ↑ عطاردی، مسند الامام العسکری، ۱۳۹۱ش، ص۴۶.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۰۳.
- ↑ شافعی، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۴.
- ↑ خزعلی، موسوعة الإمام العسکری، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۹۰۵.
- ↑ طریحی، جامع المقال، ۱۳۵۵ش، ص۱۸۵.
- ↑ طبری، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص۴۲۵.
- ↑ اربلی، کشفالغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ طبسی، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وبسایت سخن تاریخ.
- ↑ «مادر امام مهدی»، وبسایت حدیث نت.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
- ↑ پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، ۱۳۹۱ش، ص618-619.
- ↑ شاکری، «زندگانی حکیمه خاتون »، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۱۴–۳۲۰.
- ↑ امرائی و فلاحزاده، «جامعه امامیه و شیوههای اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، ۱۳۹۹ش، ص۱۲۳.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۵۲۳.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۴۰۹ق، ص268-269.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص260-263.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۰۹.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۳۳۲.
- ↑ «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی؛ «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وبسایت الشیعه؛ «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وبسایت تبیان.
- ↑ «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وبسایت عرفان.
- ↑ «امام حسن عسکری؛ نماد بینظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وبسایت عصر هامون.
- ↑ شریفی، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، ۱۴۰۲ش، ص90-100.
- ↑ «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وبسایت ضیاءالصالحین.
- ↑ بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص67-72.
- ↑ طوسی، الغیبه، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۵.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۵.
- ↑ بهنیافر، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، ۱۳۹۱ش، ص74-79.
- ↑ خیرالهی، «مناظرات امام حسن عسکری»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰۷-۲۰۸.
- ↑ حسینیان مقدم و جعفریپور، «مکاتبههای ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، ۱۴۰۰ش، ص109-110.
- ↑ زارع بوشهری، «بررسی منابع نامههای امام حسن عسکری»، ۱۴۰۴ش، ص۵۷.
- ↑ تربتی، «نمی ازیم تلاشهای علمی امام حسن عسکری»، ۱۳۹۳ش، ص۲۶.
- ↑ پورسید آقایی و همکاران، تاریخ عصر غیبت، ۱۳۷۹ش، ص۱۶۸–۱۶۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۵.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۷۴ش، ص۹۹.
- ↑ ثنائی، «نقش امام حسن عسکری در آمادهسازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، ۱۴۰۰ش، ص۵۳.
- ↑ شیخ طوسی، رجالالطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۲۷.
- ↑ کرمی، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، ۱۴۰۱ش، ص27-28.
- ↑ محدثی، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، ۱۳۸۳ش، ص۹۶.
- ↑ جعفریان، «اسوههای بشریت(11): امام حسن عسکری»، ۱۳۷۱ش، ص38-39.
- ↑ رضوی، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، ۱۳۷۵ش، ص۳۱۲.
- ↑ علویمهر، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امامحسن عسکری»، ۱۳۸۲ش، ص5-7.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۰۱ و ۳۱۱.
- ↑ مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، ۱۳۹۱ش، ص۵۳۰–۵۳۳.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۶.
- ↑ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص15-19.
- ↑ خامهیار، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص29-30.
- ↑ «مقاومسازی حرم سامرا به ایرانیها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»،وبسایت شفقنا.
- ↑ خمینی، آداب الصلاه، 1388ش، ص۳۷۹.
- ↑ «حرز امام حسن عسکری»، وبسایت عرفان.
- ↑ «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وبسایت شفقنا.
- ↑ «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آذینبندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری»، وبسایت خبر رضوی.
- ↑ «قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وبسایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم.
- ↑ «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وبسایت شفقنا.
- ↑ «آیینهای عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «پخش آخرین شهید در سالروز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «ویژه برنامههای شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وبسایت رادیو فرهنگ.
- ↑ «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وبسایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان.
- ↑ «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «پویش قرائت زیارتنامه حضرت امام حسن عسکری اجرا میشود»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وبسایت شهرآرا نیوز.
- ↑ «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آمار ایرانیان نامگذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وبسایت موعود.
- ↑ «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی همنام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی همنام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وبسایت قنوت.
- ↑ «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب.
- ↑ معماری، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورۀ صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
- ↑ دانش، دیوان قصاید، ۱۳۳۷ش، ص191-192.
- ↑ «عاشقانهترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «کتابشناسی امام حسن عسکری»، وبسایت حدیث نت.
- ↑ «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «امام حسن عسکری»، وبسایت گنج ایرانداک.
- ↑ «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۶ و ۶۰.
- ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۴۷.
- ↑ طاووسی مسرور و دهقانی، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.
- ↑ «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «همایش بینالمللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وبسایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
منابع
- «آخرین وضعیت پروژه ساخت ضریح حرم امامین عسکریین»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آذر ۱۳۹۱ش.
- «آذینبندی حرم مطهر رضوی در سالروز میلاد امام حسن عسکری»، وبسایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
- «آغاز اکران شاهزاده روم همزمان با روز دانش آموز»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۴ش.
- «آمار ایرانیان نامگذاری شده به القاب امام حسن عسگری»، وبسایت موعود، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «آیین جشن میلاد امام حسن عسکری در حرم مطهر امام راحل برگزار شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
- «آیینهای جشن میلاد باسعادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۵ش.
- «آیینهای عزاداری سالروز شهادت امام حسن عسکری»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۶ش.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
- ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، نجف، بینا، ۱۳۷۶ق.
- ابنعبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
- «اجرای پویش نذر فرهنگی مهدوی در زنجان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۹ش.
- «اجرای پویش نذر نان با مشارکت کارکنان بیمارستان حضرت امام حسن عسکری زرقان»، وبسایت بیمارستان امام حسن عسکری زرقان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «ارائه ۵۰۰ عنوان مقاله با موضوع امام حسن عسکری در پایگاه مجلات تخصصی نور»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۴۰۴ش.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
- «اکران افتتاحیه انیمیشن شاهزاده روم در پردیس آزادی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۴ش.
- «امام حسن عسکری الگو و اسوه جوانان است»، وبسایت سازمان تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۲ش.
- «امام حسن عسکری»، وبسایت گنج ایرانداک، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «امام حسن عسکری؛ نماد بینظیر وحدت و اخوت/سیره عملی امام یازدهم بهترین الگو در تنگناهای زندگی است»، وبسایت عصر هامون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۰ش.
- امرائی، ایوب و فلاحزاده، احمد، «جامعه امامیه و شیوههای اثبات امامت در دوره امام حسن عسکری»، شیعهشناسی، دوره ۱۸، شماره ۷۱، ۱۳۹۱ش.
- «برخی از کرامات امام حسن عسگری از منابع معتبر»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۶ش.
- «برگزاری مراسم ولادت امام حسن عسکری در آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم»، وبسایت آستان مقدس حضرت عبدالعظیم، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۶ش.
- «برنامه سوگواری امام حسن عسکری در مسجد جمکران اعلام شد»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
- بهنیافر، احمدرضا، «مواضع و اقدامات سیاسی امام حسن عسکری در برابر خلافت عباسی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره ۳، شماره ۷، ۱۳۹۱ش.
- پاکتچی، احمد، «حسن عسکری، امام»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
- «پخش آخرین شهید در سالروز شهادت امام حسن عسکری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
- «پخش صبحانه نذری در آران و بیدگل»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۹ش.
- پورسیدآقایی، مسعود و همکاران، تاریخ عصر غیبت، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حضور، ۱۳۷۹ش.
- «پویش قرائت زیارتنامه حضرت امام حسن عسکری اجرا میشود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
- تربتی، جواد، «نمی ازیم تلاشهای علمی امام حسن عسکری»، پاسدار اسلام، سال ۳۴، شماره ۳۹۵، ۱۳۹۳ش.
- «توزیع شله نذری همزمان با شهادت امام حسن عسکری در مشهد»، وبسایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۱ش.
- ثنائی، علیاصغر، «نقش امام حسن عسکری در آمادهسازی جامعه شیعی برای دوران غیبت»، پژوهشهای مهدوی، سال ۱۰، شماره ۳۸، ۱۴۰۰ش.
- جعفریان، رسول، «اسوههای بشریت (۱۱): امام حسن عسکری»، نور علم، سال ۱۰، شماره ۴۷، ۱۳۷۱ش.
- «حرز امام حسن عسکری»، وبسایت عرفان، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره ۷۷، ۱۳۸۵ش.
- حسینیان مقدم، حسین و جعفریپور، احسان، «مکاتبههای ساکنان ایران با امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۲، شماره ۴، ۱۴۰۰ش.
- «حمایت از دانشآموزان و خانوادههای نیازمند توسط گروه جهادی محبین امام حسن عسکری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
- خامهیار، احمد، تخریب زیارتگاههای اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهلالبیت، ۱۳۹۳ش.
- خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام العسکری، قم، مؤسسه ولیعصر، ۱۴۲۶ق.
- خمینی، روحالله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- خیرالهی، محمود، «مناظرات امام حسن عسکری»، بینات (مؤسسه معارف اسلامی امام رضا)، دوره ۲۷، شماره ۹۹ و ۱۰۰، ۱۳۹۷ش.
- دانش، تقی (حکیم سوری)، دیوان قصاید، هزار غزل، مقطّعات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
- «دانشنامه امام حسن عسکری در فضای مجازی منتشر شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
- رضوی، سعید، «نگاهی به تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، پژوهشهای قرآنی، سال ۲، شماره ۵ و ۶، ۱۳۷۵ش.
- «روز اول امامت حضرت مهدی، تعطیل رسمی شد»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
- «رونمایی از تابلو خوشنویسی روایات امام عسکری در موزه فاطمی»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ مهر ۱۴۰۴ش.
- زارع بوشهری، محمد، «بررسی منابع نامههای امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۶، شماره ۲، ۱۴۰۴ش.
- «سیره امام حسن عسکری؛ الگوی جوانان»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ش.
- «سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری»، وبسایت عرفان، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
- شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السئول فی مناقب آل الرسول، بیروت، دارالبلاغ، ۱۴۱۹ق.
- شاکری، صدیقه، «زندگانی حکیمه خاتون»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۳، ۱۳۸۶ش.
- شریفی، محمدکاظم، «اقدامات اقتصادی امام حسن عسکری جهت کسب درآمد»، نسیم کوثر، سال ۳، شماره ۱۱، ۱۴۰۲ش.
- صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمامالنعمه، به کوشش علیاکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- «صفات و کرامات امام حسن عسکری»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- طاووسی مسرور، سعید و دهقانی، علیرضا، «تصویر امام حسن عسکری در آثار غربیان»، سیرهپژوهی اهلبیت، سال ۴، شماره ۷، ۱۳۹۷ش.
- طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
- طبسی، محمدجواد، «تحلیلی از ازدواج حضرت امام حسن عسکری»، وبسایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۳۹۱ش.
- «طرح مردمی ماه عسکری اجرا میشود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۴۰۲ش.
- طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، بینا، ۱۳۵۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران، مکتبه النینوا، ۱۳۹۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- «عاشقانهترین داستان شیعه در سینماها+آنونس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
- عطاردی، عزیزالله، مسند الامام العسکری، تهران، عطارد، ۱۳۹۱ش.
- علویمهر، حسین، «نگرشی تحلیلی بر تفسیر منسوب به امام حسن عسکری»، گلستان قرآن، سال ۴، شماره ۱۵۱، ۱۳۸۲ش.
- «فضیلت و آداب زیارت امام حسن عسکری در روایات»، وبسایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۸ش.
- «فعالیت ۱۰۴ کانون مسجدی همنام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
- «فعالیت ۲۴ کتابخانه مسجدی همنام با امام حسن عسکری در کشور»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۷ش.
- «قدمگاه امام حسن عسکری ظرفیت عظیم گردشگری مذهبی در گلستان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «قم در سالروز ولادت امام حسن عسکری غرق در نور و سرور است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۳۹۸ش.
- قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تحقیق سیدجلالالدین ارموی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
- «کتابشناسی امام حسن عسکری»، وبسایت حدیث نت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۵ش.
- «کرامات امام حسن عسکری از زبان ابوهاشم»، وبسایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
- کرمی، فاطمه، «بررسی تطبیقی جایگاه علمی و اجتماعی و وضعیت فکری اصحاب ایرانی و عراقی امام حسن عسکری»، تاریخ اسلام، سال ۲۳، شماره ۸۹، ۱۴۰۱ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- «مادر امام مهدی»، وبسایت حدیث نت، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «مجموعه مقالات همایش ملی امام حسن عسکری»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، «فرهنگ جامع سخنان امام حسن عسکری: نگاهی به ترجمه موسوعه کلمات الامام الحسن العسکری»، فرهنگ کوثر، سال ۷، شماره ۶۰، ۱۳۸۳ش.
- مدرسی طباطبایی، حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۷۴ش.
- «مراسم مسجد جمکران در ایام سالروز شهادت امام حسن عسکری اعلام شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «مسجد امام حسن عسکری با قدمتی هزارساله در قم»، وبسایت قنوت، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
- مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیه للإمام علی بن أبیطالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مقدسی، یدالله، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معومان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
- معماری، حجت، «حضرت امام هادی در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهلبیت، سال ۲، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
- «مقاومسازی حرم سامرا به ایرانیها سپرده شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- مولوینیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر، ۱۳۸۵ش.
- «نقش تربیتی و سیاسی امام حسن عسکری»، وبسایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۳۹۴ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، تصحیح سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبه المرتضویه، ۱۳۵۵ق.
- «ویژه برنامههای شهادت امام حسن عسکری در رادیو فرهنگ»، وبسایت رادیو فرهنگ، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «همایش بینالمللی سیره و زمانه امام حسن عسکری»، وبسایت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «۲۲ مسجد در تهران مزین به نام امام حسن عسکری هستند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۳۹۵ش.