پروین اعتصامی

پروین اعتصامی؛ بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی

پروین اعتصامی از جمله بانوان ایرانی است که زندگی پربار، شخصیت، اندیشه و نیز وجود معانی بلند در سروده‌هایش، او را از جایگاهی ممتاز در ادب فارسی برخوردار کرده است.

زندگی‌نامه

پروین (رخشنده) در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز به دنیا آمد. پدر او یوسف اعتصامی آشتیانی معروف به اعتصام الملک، نویسنده و مترجم و مادرش، اختر اعتصامی نام دارد. وی سال‌های نخست زندگی‌اش را در تبریز سپری کرد و زمانی‌که پدرش به‌عنوان نماینده مردم این شهر به مجلس دوم راه یافت، در ۱۲۹۱ش همراه خانوادهٔ خود، روانه تهران شد. پروین، تحصیلات ابتدایی را در یکی از مدارس تهران آغاز کرد و هم‌زمان ادب فارسی و عربی را نزد پدر خود و برخی از معلمان دیگر یادگرفت. از همان کودکی در محافل علمی که در منزل پدری با حضور بزرگانی همچون ملک‌الشعرا بهار، علی‌اکبر دهخدا، نصرالله تقوی و شاهزاده افسر برگزار می‌شد حضور داشت. پروین در تیر ۱۳۱۳ش با یکی از اقوام پدری خود که رئیس نظمیه کرمانشاه بود، ازدواج کرد اما این پیوند چندان طولانی نبود و پس از ۴ ماه به جدایی انجامید. تنها واکنش پروین در برابر این جدایی، سرودن قطعه‌ای بود که با این بیت آغاز می‌شود:

ای گل تو ز جمعیت گلزار چه دیدی؟

جز سرزنش و بد سری خار چه دیدی؟

پروین همزمان با تحصیلات متوسطه به زبان انگلیسی تسلط یافت و با اندیشه‌های غربی نیز آشنا شد. وی در تمام دوران تحصیل، از جمله دانش‌آموزان ممتاز بود و پس از پایان تحصیل، حدود ۲ سال، به تدریس ادبیات زبان انگلیسی و فارسی پرداخت. او در جشن فارغ‌التحصیلی‌اش، خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» قرائت کرد که مقایسه‌ای میان وضعیت ناهمگون زنان در غرب (اروپا) و شرق بود. در بخشی از این خطابه، پروین بیان می‌کند: «داروی بیماری مزمن شرق، منحصر به تعلیم و تربیت است. که شامل زن و مرد باشد و تمام طبقات را از خوان گستردهٔ معرفت مستفیض نماید. ایران، وطن عزیز ما که مفاخر و مآثر عظیمهٔ آن زینت‌افزای تاریخ جهان است. ایران که تمدن قدیمش، اروپای امروز را رهین منت و مدیون نعمت خویش دارد. ایران با عظمت و قوتی که قرن‌ها بر اقطار و ابحار عالم حکم‌روا بود، از مصائب و شداید شرق سهم وافر برده، اکنون دنبال گمگشتهٔ خود می‌دود… ایرانی باید ضعف و ملالت را از خود دور کرده، تند و چالاک این پرتگاه‌ها را عبور نماید. امیدواریم به‌همت دانشمندان و متفکرین، روح فضیلت در ملت ایجاد شود و با تربیت نسوان اصلاحات مهمهٔ اجتماعی در ایران فراهم گردد.»

تحولات سیاسی ـ اجتماعی در دوران زندگی پروین نیز از اهمیتی بسزا برخوردار است. در این دوره (۱۲۸۵–۱۳۲۰ش) که از پر اُفت و خیزترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران به‌شمار می‌رود، حوادث مهمی روی داد؛ تحولاتی همچون: امضای فرمان مشروطیت، استبداد صغیر، گشایش نخستین پارلمان ایران، جنگ جهانی اول، مهاجرت اندیشمندان و سیاسیون ایرانی به عثمانی، کودتای رضاخان، خاموشی، انزوا و ترور روشنفکران (مانند محمدتقی بهار|بهار، عارف و عشقی)، فروپاشیِ حکومت قاجار و رسمیت یافتن حکومت پهلوی، و سرانجام، استبداد ۲۰ ساله رضاشاه. این حوادث، چشم پروین را بر روی بسیاری از مسائل سیاسی و اجتماعی گشود و حساسیت او را نسبت به آن‌ها برانگیخت.

درگذشت

پرونده:پروین3.jpg

سنگ قبر پروین اعتصامی

پروین در نیمه شب ۱۶ فروردین ۱۳۲۰ش بر اثر ابتلا به بیماری حصبه در تهران درگذشت. پیکر او را به قم منتقل کردند و در کنار پدرش، در جوار حرم فاطمه معصومه، به خاک سپردند. بر روی سنگ قبر این بانوی شاعر نیز، شعری را که خود برای سنگ مزارش سروده بود، حک کردند.

اینکه خاک سیهش بالین است

اختر چرخ ادب، پروین است

بدین‌ترتیب، کارنامه زندگی بلندآوازه‌ترین شاعر زن ایرانی بسته شد. شاعری که محمد قزوینی او را ستود، و دهخدا وی را هم‌رتبه استادان قدیم نظم برشمرد و بهار نیز او را از نوادر و شایسته هزاران تمجید دانست. ۲۵ فروردین، هم‌زمان با زادروز این بانوی شاعر را به‌عنوان «روز بزرگداشت پروین اعتصامی» نام‌گذاری کرده‌اند.

شخصیت و اندیشه پروین

پرونده:پروین.jpg

زادگاه پروین اعتصامی در تبریز

پروین از لحاظ شخصیت، انزواگرا بود؛ آن‌گونه که حتی بعد از شهرت، در سمت کتابداری دانشسرای عالی نیز دوام نیاورد و در سال ۱۳۱۶ش از کار خود استعفا داد. هرچند در این سال، بیماریِ پدرش نیز شدت پیدا کرد و پروین ترجیح داد که در خانه به پرستاری از پدر بپردازد. مرگ پدر، تأثیری عمیق بر پروین نهاد تا جایی که او را به سرودن تنها شعر شخصی خود با این مطلع واداشت:

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل

تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من

از سوی دیگر، پروین روحیه‌ای کاملاً ظلم‌ستیز داشت، تا آن‌جا که در سال ۱۳۱۵ش، وقتی برای دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دولت شاهنشاهی دعوت شد، آن را نپذیرفت. وی همچنین پیشنهاد رضاشاه برای تدریس ملکه و ولیعهد را نیز رد کرد، زیرا به ایستادگی در برابر ظلم پای‌بند بود و چنین باوری به وی اجازه حضور در چنین مکان‌هایی را نمی‌داد. پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را در همان زمان سرود. وی در این شعر، ظلم را نماد وقاحت و بی‌شرمی شخص ظالم معرفی کرده است. پروین اشعار دیگری را نیز در مذمت ظلم سروده است. مانند: «ای رنجبر»، «تیره بخت» و «اشک یتیم».

پروین یکی از شاگردان ممتاز در دوران تحصیل بود. وی تسلط و توانمندی خوبی به دو زبان فارسی و انگلیسی داشت و به‌مدت دو سال، ادبیات فارسی و انگلیسی را در مدرسه خود تدریس می‌کرد. به‌گفته پژوهشگران معاصر، یکی از خصوصیات بارز پروین، روحیه و رویکرد ضد استبدادی او بوده، به‌طوری که وی از دریافت نشان لیاقت علمی و دعوت کرسی تدریس دربار را، از سوی رضاشاه پهلوی رد کرد و آن را یک نوع مبارزه‌گری با انسداد و ظلم آشکار حکمرانی زمانه خود می‌دانست. وضعیت نابسامان و بغرج جامعه زنان و بانوان عصرش که مورد ظلم و خودتحقیری قرار می‌گرفت، به‌شدت وی را می‌آزرد. به‌طوری که پروین در بخشی از سخنرانی خود، در زمان دانش‌آموختگی مدرسه با عنوان «زن و تاریخ» می‌گوید نسخه شفابخش بیماری مزمن کشورهای شرقی، رجوع به تعلیم و تربیت است که شامل هم زن و هم مرد می‌شود، آنگونه که تمام بخش‌ها، از دانش و معرفت گسترده، بهره‌مند بشوند. جامعه ایران باید هرچه زودتر ضعف‌ها و کاستی‌های خود را برطرف کرده و به مرحله پویایی و پیشرفت برسد و با تربیت بانوان فرهیخته و عالم، اصلاحات مهم اجتماعی و فرهنگی در ایران شکل بگیرد. برخی معتقدند پروین در برهه‍ای از زندگی‌اش دچار انزواگرایی شده و این مسئله همزمان با انصراف او از مدیریت در کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی و نیز پرستاری و مراقبت وی از پدر بیمارش همراه بود.

شخصیت‌های اثرگذار

یوسف اعتصامی (پدر پروین) که پرورش‌یافتهٔ انقلاب مشروطیت بود، به عنوان چهره‌ای سیاسی، مترجم و روزنامه‌نگاری متجدد از مهم‌ترین واسطه‌های آشنایی دخترش با ادبیات کلاسیک به‌شمار می‌رفت. محافل ادبیِ پدر پروین با دوستان ادیب و اندیشمند هم‌دوره‌اش مانند بهار، دهخدا، تقوی و افسر که بی‌تردید از محتوایی عمیق و کم‌نظیر برخوردار بود، منجر به انس پروین با بسیاری از مسائل و موضوعات ادبی شد. آشنایی پروین با اندیشه‌های غربی، از جمله مسائل زنان نیز تحت تأثیر دوران تحصیل وی در تهران بود. بنا بر نقل، پروین در خانواده‌ای سرشار از مهر، لطافت و عشق پرورش یافت. پدر و مادر او، در زیست شعری و ادبیش، نقش مؤثری داشتند. آنها در پرورش روحیه شاعرانه و نیز تشویق و علاقه‌مندی وی به ساحت شعر و ادبیات، مؤثر بوده‌اند. پروین ارتباط عاطفی بسیاری با مادرش داشت. مادرش، بانوی مدبر، صبور، عفیف و خانه‌دار بود که در رشد احساسات شاعرانه دخترش نقش داشت و مشوق او در سرودن اشعار فارسی نیز بوده است. پروین از دوران کودکی با کتاب شعر و ادبیات آشنا شد. بنا بر نقل پژوهشگران، پدر او نیز در رشد شخصیت ادبی و شعریش نقش زیادی داشت.

شعر پروین

پروین، نخستین اشعار خود را در ۷ سالگی سروده است. برخی از زیباترین اشعار او نیز مربوط به سنین ۱۱ تا ۱۴ سالگی وی است. پروین در همان کودکی، به تشویق پدر، سروده‌های ترجمه‌شده از دیگر زبان‌ها را به زبان فارسی، منظوم می‌ساخت. همین تمرین‌ها و تلاش‌ها سبب شد تا پروین با چگونگی چینش کلمات در کنار هم، وزن و سایر اصول شعر آشنا شود. برای مثال، پروین، به‌تأسی از شعر ترجمه‌شده «قطرات سه‌گانه» از تریللو توسط پدرش، دو شعر «گوهر و اشک» و «دو قطره خون» را سرود. وی در ۱۱ سالگی دربارهٔ آثار شاعران بزرگی چون ناصر خسرو، انوری، مولوی و نظامی گنجوی|نظامی اظهار نظر می‌کرد. اولین بار شعر «ای مرغک» پروین در مجله بهار توسط پدرش چاپ شد. از دیگر آثار او در این سنین، می‌توان به «گوهر و سنگ»، «اشک یتیم»، «کودک آرزومند»، «صاعقه ما ستم اغنیاست»، «سعی و عمل» و «اندوه فقر» اشاره کرد.

سیر یک روز طعنه زد به پیاز		که تو مسکین چه‌قدر بدبویی
گفت: از عیب خویش بی‌خبری		زان ره، از خلق عیب می‌جویی

او در پیِ چاپ نخستین سروده‌هایش در مجله بهار از شهرت خوبی در محافل ادبی بهره‌مند شد. پدر پروین، برای شناساندنِ او در سطحی گسترده‌تر از پیش، اقدام به چاپ دیوان وی کرد. چاپ دیوان پروین با مقدمه محمدتقی بهار در ۱۳۱۴ش، حادثه‌ای ادبی تلقی شد و در زمان کوتاهی در میان محافل ادبی و مردم غوغایی برپا کرد و استقبالی درخور از آن به عمل آمد تا جایی که سعید نفیسی به معرفی آن در روزنامه ایران پرداخت و وزارت معارف هم به‌عنوان تقدیر، نشان علمی به پروین اهدا کرد.

مضامین

مضامین و معنای عمدهٔ اشعار پروین، عشق و دلبستگی او به پدر، شوق بسیار به آموختن علم، روحیه ظلم‌ستیزی و ابراز همدردی و همدلی با محرومان را نشان می‌دهد. شعر پروین به‌جز مواردی اندک، از روایت‌های شخصی دور هستند. اشعار او از دیدگاه طرز بیان و مفاهیم، عمدتاً به‌صورت «سئوال و جواب» و «مناظره» است. بیش از ۷۰ نمونه مناظره در اشعار پروین دیده می‌شود که این مناظرات، نه‌تنها میان انسان و حیوان، بلکه گاهی میان دو شیء (مانند نخ و سوزن) رخ داده است.

سبک شعری

دیوان اشعار پروین، شامل ۶۰۶ شعر در قالب‌های مثنوی، قطعه و قصیده است که بیش‌تر، به‌دلیل داشتن «سبک شعری مناظره» در میان مردم به‌شهرت رسیده است. سبک و سیاق پروین همچون انوری بود و همین، شگفتی بسیاری از استادان از جمله تقوی را برمی‌انگیخت. پس از سرکوب نهضت مشروطه، دو جریان شعر فارسی در ایران رواج یافت: جریان نیمایی و جریان تلفیقی. شعر پروین به جریان تلفیقی تعلق دارد. خصیصه کلی جریان تلفیقی آن است که در آن، قالب‌های سنتی با افکار و اندیشه‌های تازه تلفیق شد و مسائل سیاسی- اجتماعیِ انسان امروز مورد توجه قرار گرفت. جریان تلفیقی درواقع صورت امروزی‌تر و متعالی‌تر سبک «بازگشت ادبی» است. محمدتقی بهار معتقد است که پروین سبکی مستقل داشته است، سبکی که برآیندِ دو شیوه لفظی و معنوی شاعران خراسان (خاصه ناصرخسرو) و شیوه شاعران عراق و فارس (خاصه سعدی) است. در نظمِ اشعارش از دیوان‌های قدیمی، آثار اروپایی، تخیل، تفکر و عواطف خویش بهره برده است. استفاده از تمثیل، مناظره، پندهای اخلاقی و عواطف انسانی، تجلی غم، درد و فقر، برکناری از هزل، هوس و مدح از ویژگی‌های شعر پروین است. اگرچه او را از قصیده‌سرایان بزرگ معاصر ایران می‌توان شمرد، اما قطعه‌هایش به‌دلیل محتوا و تعداد، ارزش و اهمیت بیش‌تری دارند. بسیاری معتقدند پروین با استفاده از اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها و تمثیل‌های قومی، خون و جان تازه‌ای به کلام و اندیشه شاعران مکتب خراسانی داده است.

دیوان اشعار پروین

مهم‌ترین و تنهاترین اثر ادبی پروین، دیوان اشعار اوست که به عنوان «دیوان اشعار پروین اعتصامی» معروف است. چاپ اول آن در سال ۱۳۱۴ش، توسط انتشارات مجلس شورای ملی صورت گرفت. این دیوان شامل ۵۶۰۶ بیت در قالب‌های قطعه، غزل، مثنوی، قصیده (۲۰۹) و پنج قطعه دو سه بیتی و یازده تک بیتی است. ملک‌الشعرای بهار بر دیوان پروین مقدمه‌ای نگاشته و معتقد است که سبک شعری پروین در برگیرنده سبکی مستقل و مرکب از دو سبک خراسانی و عراقی در برخی قطعات و مناظرات او قرار دارد. برخی معتقدند سبک «مناظره» و «پرسش‌وپاسخ» در دیوان او وجه غالبی دارد به طوری که بیش از هفتاد عنوان از اشعارش را دربر گرفته است.

افتخارات

پروین در سال ۱۳۱۵ش، مفتخر به دریافت مدال درجه سه لیاقت از سوی دربار رضاشاه شد. این جایزه هرساله به برخی از فعالین برتر فرهنگی و علمی داده می‌شود. ولی پروین این مدال افتخار را از رضاشاه نپذیرفت. برخی می‌گویند پروین، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را، در همین برهه و جریان سروده است. شایستگی‌های والای پروین در حیطه ادبیات، سبب شد تا از وی به عنوان معلم دربار ولیعهد انتخاب شود. ولی پروین به جهت روحیه ضد استبدادی خود، درخواست دربار را رد کرد. همچنین پروین در دوره‌ای که در حرفه کتابداری فعالیت داشت، در مدت کمی، مدیریت کتاب‌خانه دانش‌سرای عالی را بر عهده گرفت.

یادمان

در تقویم رسمی کشور، روز بیست‌وپنجم اسفند را، روز بزرگداشت پروین اعتصامی نام نهادند. همچنین به مناسبت صدمین سالگرد پروین اعتصامی در سال ۱۳۸۷ش، در تاشکند ازبکستان و نیز در بیشکک قرقیزستان بزرگداشتی با نام او برگزار شد. جایزه ادبی پروین اعتصامی؛ در سال ۱۳۸۶ش، اولین جشنواره ویژه بانوان مسلمان و اهل قلم که صاحب آثار ادبی بوده با نام پروین برگزار شد و نیز ششمین دوره جشنواره آن در اسفند سال ۱۳۹۳ش برگزار شد. همچنین مجسمه‌ای از پروین اعتصامی، در منزل او در تبریز ساخته شده که امروزه به موزه تبدیل شده است.

منابع

• بهار، محمدتقی، «سنخ فکر دلالان استعمار»، تهران، روزنامه بهار (در پاسخ به بیانیهٔ کشاورزان)، شماره۸۵، آبان ۱۳۳۲ش.
• بهار، محمدتقی، دیباچه چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• «بیست‌وپنجم اسفند، روز بزرگداشت پروین اعتصامی»، پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ش.
• «زندگی‌نامه پروین اعتصامی-شاعر»، وب‌سایت پرورش‌فکر، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامه و دانلود کتاب‌های پروین اعتصامی»، وب‌سایت کتاب‌راه، ۱۱ آذر ۱۴۰۱ش.
• آرین‌پور، یحیی، از نیما تا روزگار ما، تهران، زوار، ۱۳۷۴ش.
• اعتصامی، ابوالفتح، تاریخچه زندگانی پروین اعتصامی، مجموعه مقالات و قطعات اشعار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
• اعتصامی، پروین، «ای مرغک»، به‌تحقیق یوسف اعتصامی، تهران، بهار، ۱۳۲۱ش.
• اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۴ مهر ۱۴۰۰ش.
• بهمن، مهناز، پروین اعتصامی (چهرهای درخشان)، تهران، انتشارات مدرسه، ۱۳۹۱ش.
• خالقی‌راد، حسین، قطعه و قطعه‌سرایی، به‌تحقیق حسین الهی قمشه‌ای، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
• داوران، فرشته، «شعر غیرشخصی پروین اعتصامی»، ایران‌شناسی، شماره ۲، ۱۳۶۸ش.
• زرین‌کوب، عبدالحسین، «مجموعه نقد ادبی»، با کاروان حله، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۷۰ش.
• زرین‌کوب، عبدالحسین، با کاروان حله، تهران، علمی، ۱۳۷۴ش.
• عبداله‌زاده برزو، راحله، «بررسی تطبیقی مناظره دو قطره خون شعر پروین با مناظره رمان سه قطره خون تریللو»، فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی، مقاله ۸، دوره ۶، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۲ش.
• موحد، عبدالحسین، زن، پروین، حقیقت یا مجاز، تهران، محیا، ۱۳۷۴ش.
• میرانصاری، علی، اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، ج۱، ۱۳۷۶ش.
• نفیسی، سعید، «پروین اعتصامی»، مجله پیام نو، سال اول، شهریور ۱۳۳۲ش. ص۹۸–۱۰۴.