اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زنان؛ فرصت‌های فراغت و تفریح زنان.

اوقات فراغت زنان

پادکست مقاله | 🡇 noicon

اوقات فراغت، بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی انسان‌ها است؛ زمانی برای استراحت، تفریح، رشد فردی و دور شدن از فشارهای روزمره. در بسیاری از جوامع، اوقات فراغت برای زنان، تفاوت‌های آشکاری با اوقات فراغت مردانه دارد. مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که مفهوم فراغت برای زنان پیچیده‌تر از یک زمان آزاد ساده است؛ همچنین فراغت زنان هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی با محدودیت‌هایی روبه‌رو است که ریشه در ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دارد. این در حالی است که چگونگی بهره‌مندی زنان از اوقات فراغت، نقشی مستقیم در کیفیت زندگی آنان دارد. اوقات فراغت زنان، معیاری برای سنجش عدالت اجتماعی در یک جامعه است. فراغت، زمانی است که زنان می‌توانند در آن به خود بازگردند، استعدادهای پنهان خود را کشف کنند و از بودن در کنار دیگران لذت ببرند. توجه به این نیاز، به توانمندتر شدن زنان کمک می‌کند و به پویایی و سلامت خانواده و جامعه نیز می‌انجامد.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان1.jpg

تاسیس پارک‌های مخصوص بانوان حاکی از تحولات در اوقات فراغت است

عوامل مؤثر

اوقات فراغت زنان تحت‌تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد؛ ازجمله: تحصیلات، درآمد، شغل همسر، سن، سابقه کاری، تعداد فرزندان، تحصیلات همسر، نوع شغل زنان، نوع مالکیت مسکن، ساعت کاری، امکانات رفاهی و میزان کار خانگی. بر این اساس، زنان شهری تمایل بیشتری به استفاده از فضاهای عمومی مانند پارک‌ها، کتابخانه‌ها و باشگاه‌های ورزشی دارند، در حالی که در مناطق روستایی، فراغت اغلب در فضای خانه یا محله و در قالب دورهمی‌های خانوادگی رخ می‌دهد. همچنین، زنان با تحصیلات عالی‌تر، معمولاً به فعالیت‌های فراغتی هدفمندتر مانند شرکت در کلاس‌های آموزشی، مطالعه یا گردشگری فرهنگی روی می‌آورند.

رویکردها

گئورگ زیمل، جامعه‌شناس آلمانی، نخستین نظریه‌پردازی بود که به ارتباط میان فراغت و مصرف توجه کرد. در ادامه، اندیشمندان فمینیست، بر این نکته تأکید ورزیدند که اوقات فراغت زنانه نادیده گرفته می‌شود و فراغت، ابزار بازتولید مردسالاری شده است. فمینیست‌های لیبرال کوشیدند که در سیاست‌گذاری فرهنگی و ورزشی، فرصت‌های برابر برای زن و مرد فراهم شود.

برخی اسلام‌پژوهان معتقدند که زنان و مردان می‌بایست بخشی از زندگی خود را به فعالیت‌های فراغتی اختصاص دهند. فراغت در این دیدگاه، پاسخی به نیاز فطری انسان یا ضرورتی برآمده از زیستِ اجتماعی است. در متون دینی، سیرهٔ پیشوایان دین و آرای بیشتر فقیهان، شواهد بسیاری بر اختصاص بخشی از زندگی روزمره انسان به فراغت و فعالیت‌های فراغتی، وجود دارد.

در ایران با تأکید بر تفکیک جنسیتی، فضاهای ویژه گذران اوقات فراغت به سه دستهٔ مردانه-زنانه، منحصراً مردانه و منحصراً زنانه تقسیم شده است. زنان ایرانی، اوقات فراغت خود را در فضاهای گوناگونی، سپری می‌کنند، ازجمله: لژ خانوادگی در رستوران‌ها، پارک‌ها و فضای سبز مخصوص بانوان، کافی‌شاپ‌ها، ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی، مکان‌های بازی در آموزشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و مدارس، سالن‌های کنسرت، تئاتر، سینما، کتابخانه، فرهنگ‌سرا، بازارها و مراکز خرید. شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۱ش، سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران را تصویب کرد. هدف این مصوبه، عبارت است از: تجهیز و گسترش امکانات فرهنگی ورزشی و جهت‌دهی به فعالیت‌های زنان در راستای تأمین سلامت جسمی و بهداشت روانی، کاهش اضطراب و خستگی، کسب نشاط و شادی، شناسایی و رشد استعدادها، تقویت تمایلات دینی و اخلاقی و هویت دینی و ملی زنان.

بهینه‌سازی فعالیت‌های فراغتی زنان

به باور کارشناسان، زنان متأهل به‌دلیل مسئولیت‌های بیشتر، با دشواری‌های بیشتری در گذران اوقات فراغت روبرو هستند. فعالیت‌های فشردهٔ خانه‌داری و محدودیت‌های زمانی، مسائل اقتصادی، نبود امنیت اجتماعی، رسوم فرهنگی، کمبود مهارت و علاقه و نیز نگرانی‌های مربوط به سلامت و امنیت فردی، از موانع فعالیت‌های فراغتی زنان به‌شمار می‌روند. آمارها نشان می‌دهد که اوقات فراغت زنان به‌مراتب کمتر از اوقات فراغت مردان است و با کمبود جدی امکانات تفریحی و ورزشی مواجه هستند. ازاین‌رو، کارشناسان با هدف بهبود وضعیت اوقات فراغت زنان، موارد زیر را پیشنهاد کرده‌اند:

• افزایش امنیت اجتماعی برای ایجاد آرامش روانی و جسمی زنان و تسهیل حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی؛
• آموزش مهارت‌های زندگی شامل تقویت نشاط، اعتمادبه‌نفس و خودشناسی (مهارت‌های روان‌شناختی) و نیز مدیریت زمان و منابع مالی (مهارت‌های کاربردی)؛
• بازنگری در قوانین مرتبط با اوقات فراغت زنان؛
• تولید محتوای فرهنگی فاخر و آموزش سواد رسانه‌ای برای استفادهٔ بهینه از فضای مجازی؛
• ایجاد حمل‌ونقل آسان، ایمن و ارزان متناسب با نیازهای مادران و زنان.
• احداث مجموعه‌های چندمنظوره مانند پارک‌ها و مراکز تفریحی-ورزشی که به زنان خانه‌دار و شاغل دارای فرزند خردسال، خدمات مناسبی ارائه دهند.

پیشینه فعالیت‌های فراغتی زنان ایرانی

در گذشته، به‌ویژه زمانی که بیشتر جمعیت ایران کشاورز بودند، زنان ایرانی در نوروز و اعیاد دینی، عزاداری‌های محرم، عروسی، تولد نوزاد و مرگ خویشان، فرصت می‌یافتند تا دست از کار روزمره بردارند. رفتن به زیارت و حضور در مجالس عزاداری، روضه، تعزیه و قبرستان، از شکل‌های رایج گذران اوقات فراغت زنان بود. در ساعت‌های استراحت روزانه نیز یک‌جا نشستن و گپ‌زدن با خانواده و دوستان، فراوان‌ترین شکل گذران اوقات فراغت بود.

در دوران صفویه و قاجاریه، الگوی گذران اوقات فراغت زنان به طبقهٔ اجتماعی آنان وابسته بود. زنان در طبقات بالای اجتماعی به نقاشی، موسیقی و خطاطی می‌پرداختند و زنان طبقات متوسط به مهمانی‌های زنانه سرگرم می‌شدند. بسیاری از زنان، اوقات فراغت خود را با حضور در بازار یا حضور در طبیعت سپری می‌کردند. پس‌از انقلاب مشروطه، در شهرهای بزرگ، رفتن به رستوران، سینما و تئاتر در اوقات فراغت رایج شد.

شیوه‌های گذران اوقات فراغت

مهمانی‌رفتن، تماشای تلویزیون و دیدن فیلم، از شیوه‌های رایج گذران اوقات فراغت میان زنان است. در فرهنگ ایرانی، به فعالیت‌های تفریحی زنان و توجه آنها به تندرستی نیز سفارش شده است تا عملکرد بهتری در نقش‌های مادری و زنانگی داشته باشند؛ بااین‌حال، دفتر امور زنان وزارت بهداشت ایران از کم‌تحرکی زنان و بی‌توجهی ۶۰درصد زنان ایرانی به فعالیت‌های ورزشی خبر می‌دهد.

امروزه بسیاری از زنان خانه‌دار ایرانی به‌دلیل فعالیت‌های متراکم و دائمی در خانه با کمبود فراغت روبرو هستند؛ پایبندی آنها به مراقبت تمام‌وقت از خانواده و پذیرش تک‌مسئولیتی در انجام کارهای خانه، موجب می‌شود که برای خود حق فراغتی قائل نباشند و در صورت پرداختن به سرگرمی، دچار عذاب وجدان شوند. در جوامع روستایی که مرز مشخصی میان کار و فراغت وجود ندارد، زنان افزون‌بر کارهای خانه و کشاورزی، در اوقات فراغت نیز به فعالیت‌های تولیدی می‌پردازند و گاهی به زیارت یا مسجد می‌روند یا به شب‌نشینی و دورهمی در کوچه‌ها یا کنار تنور سرگرم می‌شوند.

زنان در کلان‌شهرهای ایران، آزادی و حق انتخاب خود را در شیوهٔ مصرف بروز می‌دهند و پاساژگردی، شیوه‌ای رایج در گذران فراغت آنها است. برخی از آنها توجه فزاینده‌ای به زیبایی و نمایش بدن، صرف وقت زیاد برای خرید، و پرسه‌زنی در فضای مجازی دارند. با توجه به گسترش گوشی‌های هوشمند، امروزه بسیاری از زنان، فضای مجازی را برای گذران اوقات فراغت خود ترجیح می‌دهند. یک بررسی در سال ۲۰۰۳م نشان می‌دهد که زنان ایرانی بالاترین نرخ کاربری اینترنت را در خاورمیانه دارند. کارشناسان، دلایل اصلی این گرایش را ارتباط آسان و مداوم با دوستان، دسترسی به داده‌ها و اخبار، امکان حضور هم‌زمان در گروه‌های گوناگون (آشپزی، موسیقی، خیاطی) و هزینهٔ پایین آن برشمرده‌اند.

منابع

• «بیشترین زمان مردان و زنان ایرانی صرف چه کارهایی می‌شود؟»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۰ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تا کنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دوره ۱۰، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
• «پیامدهای غفلت از اوقات فراغت زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۳۰ فروردین ۱۳۹۶ش.
• جعفری هفت‌خوانی، نادر و دیگران، «فراغت زنان در کلان‌شهرها؛ تبیین مسائل اوقات فراغت زنان متأهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره ۱۰، شماره ۳۴، ۱۳۹۹ش.
• ذکایی، محمدسعید، فراغت، مصرف و جامعه، تهران، تیسا، ۱۳۹۱ش.
• روجک، کریس، نظریهٔ فراغت: اصول و تجربه‌ها، به‌ترجمهٔ عباس مخبر، تهران، تیسا، ۱۳۹۵ش.
• «سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
• شرف‌الدین، حسین، سبک اهل‌بیت در تفریحات و اوقات فراغت، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، دوره ۹، شماره ۱۶، ۱۳۹۴ش.
• «شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان از دیروز تا امروز»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۲۳ آبان ۱۳۹۶ش.
• عنایت، حلیمه و نره‌ای، نرجس، «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با میزان نحوه گذران اوقات فراغت زنان، مطالعه موردی زنان متأهل شاغل شهر نورآباد ممسنی»، فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره اول، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۳ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و بابایی، محبوبه، «بررسی وضعیت اوقات فراغت زنان درجامعهٔ روستایی»، نشریهٔ زن در توسعه وسیاست، دوره ۱۵، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• کفاشی، مجید و پیرجلیلی، زهرا، «گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی»، فصلنامهٔ زن و جامعه، دوره ۷، ۱۳۹۵ش.
• مستحفظیان، مینا و دیگران، «کیفی‌سازی اوقات فراغت زنان و دختران در خانواده با رویکرد مبتنی بر فعالیت‌های جسمانی در استان اصفهان»، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دوره ۲، شماره ۶، ۱۴۰۰ش.

• Arai, S. M. , & Pedlar, A. M, “Building communities through leisure: Citizen Participation in a healthy communities initiative”, Journal of leisure Research, 1997.
• Madani, B. , & Azani, M, “Evaluation of woman’s recreation centers in 5th and 6th Isfahan regions using the SWOT models and strategic factors”, Spatial Planning, 2017.