جنگ منطقهای؛ مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.
 بازتاب هشدار سید علی خامنهای درباره تبدیلشدن جنگ به جنگ منطقهای در روزنامه همشهری | |
پادکست مقاله | 🡇
|
جنگ منطقهای بهعنوان مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، به درگیری اطلاق میشود که در آن صحنه نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمیماند و دامنهٔ آن به سرعت به سطح منطقه گسترش مییابد. زمینهٔ طرح این مفهوم به ساختار امنیتی منطقه طی دهههای گذشته بازمیگردد که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساختهای آنها به پایگاههای نظامی آمریکا تبدیل شود. از منظر حقوق بینالملل، دولتهایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار میگذارند، در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. جنگ رمضان در نهم اسفند ۱۴۰۴ش نخستین تحقق میدانی این مفهوم بود که طی کمتر از دو روز به شبکهای از تقابلهای همزمان در گسترهای از شرق مدیترانه تا خلیجفارس تبدیل شد. کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده در سطح ژئوپلیتیک، اختلال در تردد تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی در سطح اقتصادی و همچنین ایجاد چالش در همبستگی سنتی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سطح امنیتی، از پیامدهای راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در قالب جنگ منطقهای است.
مفهومشناسی
جنگ بهعنوان خشونت سازمانیافته با بهکارگیری نیروهای مسلح تعریف شده که میتواند بر اساس معیارهای مختلفی از جمله مقیاس جغرافیایی طبقهبندی شود.[۱] جنگ منطقهای، ذیل تقسیمبندی مبتنی بر مقیاس جغرافیایی، به جنگی اطلاق میشود که دامنهٔ آن از مرزهای دو کشور متخاصم فراتر رفته و به سطح منطقه گسترش مییابد.[۲] بر اساس تحلیلهای ارائه شده، مهمترین مختصات این نوع جنگ در چارچوب جنگ رمضان عبارت است از: گسترش جغرافیای نبرد به پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای همسایهٔ ایران از جمله عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات، چندجبههشدن درگیری با ورود همزمان بازیگران مختلف از جمله گروههای همسو با ایران در لبنان، عراق، یمن و فلسطین و تغییر ماهیت جنگ از متقارن به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی، عمق جغرافیایی و کنترل بر شریانهای حیاتی انرژی؛ ازجمله تنگه هرمز و خلیج فارس، در برابر برتری تکنولوژی پیشرفتهٔ آمریکا قرار میگیرد.[۳]
طرح جنگ منطقهای
بر اساس سخنان سید علی خامنهای در ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش اصطلاح جنگ منطقهای در چارچوب بازدارندگی و پاسخ به تهدیدهای نظامی ایالات متحده علیه ایران شکل گرفت.[۴] دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در واکنش به هشدار سید علی خامنهای مبنی بر منطقهای شدن جنگ در صورت حملهٔ آمریکا، اظهار داشت که دلیل این سخن را نمیداند. وی با اشاره به اعزام بزرگترین و قدرتمندترین کشتیهای آمریکایی به منطقه، ابراز امیدواری کرد که با ایران به توافق دست یابد، اما در عین حال نسبت به درستی ادعای مطرحشده توسط عالیترین مقام در نظام جمهوری اسلامی ایران، ابراز تردید کرد.[۵] طرح جنگ منطقهای، بازتاب گستردهای در رسانههای غربی داشت. از جمله خبرگزاریهایی همچون رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس۲۴، آناتولی و شبکههای انبیسی و انپیآر با برجستهسازی عبارت جنگ منطقهای، این هشدار را محور پوشش خبری خود قرار دادند. برخی از این رسانهها این اظهارات را مستقیمترین هشدار رهبر ایران توصیف کردند.[۶]
زمینههای طرح جنگ منطقهای
بهگفتهٔ تحلیلگران، زمینهٔ اصلی طرح مفهوم جنگ منطقهای از سوی سید علی خامنهای به ساختار امنیتی منطقه طی دهههای گذشته بازمیگردد؛ ساختاری که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساختهای آنها به پایگاههای نظامی آمریکا تبدیل شود. از نظر مقامات ایران، این پایگاهها تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور تلقی میشود. از منظر آنان، ایران با این مفهوم اعلام کرد که خود را جزیرهای تنها در جنگ نمیبیند و در صورت درگیری، تمام پایگاههای آمریکا در منطقه اهداف مشروع پاسخ خواهند بود.[۷] این هشدار در واکنش به افزایش تحرکات نظامی آمریکا در اطراف ایران و تهدیدهای مکرر مقامات این کشور مبنی بر قرار گرفتن همه گزینهها روی میز صورت گرفت.[۸] به باور ناظران، این مفهوم در ادامه سیاست بازدارندگی ایران طراحی شده است.[۹]
مبانی جنگ منطقهای
بر اساس گزارش رسانهها، جمهوری اسلامی ایران راهبرد جنگ منطقهای را در چارچوب بازدارندگی حداکثری طراحی کرد. بر این اساس، ایران طی نامهای رسمی به سازمان ملل متحد اعلام کرد که در صورت وقوع هرگونه درگیری، کلیه پایگاهها، تأسیسات و داراییهای نیروی متخاصم در منطقه؛ اعم از نظامی و غیرنظامی، اهداف مشروع پاسخ ایران تلقی خواهند شد.[۱۰] عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز بعد از آغاز جنگ رمضان گفت که جمهوری اسلامی با کشورهای منطقه هیچ جنگی ندارد و صرفاً ناچار است با نیروهای آمریکایی مقابله کند که در پایگاههای مستقر در خاک این کشورها پراکنده شدهاند. بر این اساس، آنچه در جنگ منطقهای رخ میدهد، حملهٔ ایران به کشورهای منطقه نیست، بلکه پاسخ به حضور و استفاده از خاک، آسمان و زیرساختهای این کشورها بهعنوان سکوی عملیات علیه ایران است.[۱۱]
اهداف جنگ منطقهای
از منظر راهبردی، رویکرد جمهوری اسلامی ایران در جنگ منطقهای سه هدف اصلی را دنبال میکرد:
- تعریف قواعد درگیری پیش از شروع جنگ و شفافسازی هزینههای احتمالی برای طرف مقابل؛
- خارجکردن جنگ از چارچوب دوجانبه و منطقهایکردن آن بهمنظور افزایش هزینهها برای متجاوز و همپیمانان منطقهای وی؛
- انتقال جنگ از سطح صرفاً نظامی به سطح اقتصادی-راهبردی با هدف قراردادن زیرساختها و سرمایهگذاریهای دشمن در منطقه.[۱۲]
وقوع جنگ منطقهای
به گفته تحلیلگران، جنگ رمضان که کمتر از یک ماه پس از هشدار سید علی خامنهای آغاز شد، نخستین تحقق میدانی مفهوم جنگ منطقهای بود. این جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ با حملات هماهنگ اسرائیل و آمریکا به اهدافی در ایران شروع شد و ایران بلافاصله در عملیات وعده صادق ۴ پاسخ گستردهای داد.[۱۳] پاسخ ایران ماهیت دوجانبه درگیری را تغییر داد؛ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران پایگاههای نظامی آمریکا در بحرین، کویت، قطر، عربستان و امارات و همچنین سفارتخانههای آمریکا در ریاض و کویت را هدف گرفتند. همزمان، حزبالله لبنان، حشدالعشبی و گروهای مقاومت عراق[۱۴] و انصارالله یمن نیز وارد عمل شدند.[۱۵] بدین ترتیب، در کمتر از دو روز، درگیری به شبکهای از تقابلهای همزمان از شرق مدیترانه تا خلیج فارس گسترش یافت. به گفته فرمانده سنتکام، کشورهای منطقه افزون بر در اختیار گذاشتن خاک و آسمان خود، در خود حملات نیز نقش مستقیم داشتند.[۱۶] بر اساس گزارشهای تأییدشده، همکاری نظامی و دفاعی این کشورها نقشی حیاتی در عملیات علیه ایران ایفا کرده و بقایای پهپادهای منهدمشدهٔ متعلق به برخی از آنان، بر مشارکت عملیشان تأکید دارد.[۱۷]
پیامدهای جنگ منطقهای
به نظر کارشناسان ایرانی در سطح ژئوپلیتیک، نشانههایی از کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده و افزایش نقش بازیگران منطقهای مشاهده میشود و کشورهای منطقه به این درک رسیدهاند که نظم پایدار منطقهای بدون مشارکت فعال ایران شکل نمیگیرد. در سطح اقتصادی، اختلال در تردد از تنگه هرمز باعث افزایش قیمت نفت، جهش هزینه بیمه کشتیرانی و اختلال در زنجیره تجارت منطقه شده و کشورهای خلیج فارس را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین مانند پلهای زمینی سوق داده است.[۱۸] در سطح امنیتی، جنگ منطقهای همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس را با چالش مواجه کرده و رویکردهای متفاوتی از خصومت تا میانجیگری را میان اعضا برجسته ساخته است.[۱۹] در سطح دیپلماتیک، دیدگاهها متفاوت است: برخی آن را فرصتی برای بازآرایی روابط و شکلگیری نظم مشارکتی جدید میدانند و برخی آن را عامل بیاعتمادی بیسابقه و فرسایش زیرساختهای همکاری ارزیابی میکنند.[۲۰]
در سطح لبنان و قدرت نظامی حزبالله، پیامدهای جنگ منطقهای عمیق و دوگانه بوده است. به گزارش تحلیلگران، حزبالله با محدودیتهای جدی از جمله وابستگی به خطوط تدارکاتی سوریه که هدف حمله اسرائیل قرار گرفته، کاهش توان جذب نیروهای جدید، فشار افکار عمومی در لبنان و آوارگی بیش از هشتاد هزار نفر مواجه است. به گفتهٔ ناظران، حزبالله این جنگ را دفاع وجودی خوانده و از منظر راهبردی، هرچند ورود آن به نبرد، محور مقاومت را در کوتاهمدت تقویت کرده، اما در بلندمدت ممکن است به تضعیف آن بینجامد؛ زیرا این جنبش مهمترین عضو محور پس از ایران محسوب میشود و آسیب جدی به آن، شکل پیشین محور را برای همیشه دگرگون خواهد کرد.[۲۱]
در سطح دوجانبه، جنگ منطقهای روابط ایران و امارات متحده عربی را به مرز بحران کشانده است. امارات که بیشترین آسیب را از حملات تلافیجویانه ایران دیده، موضعی تقابلیتر در پیش گرفته و در مجامع بینالمللی، ادعاهای ایران را رد کرده است. در مقابل، ایران نیز امارات را شریک فعال آمریکا و اسرائیل در این جنگ خوانده است. اختلاف تاریخی بر سر جزایر سهگانه نیز با گزارشهایی مبنی بر تشویق امارات به تصرف آنها توسط آمریکاییها، دوباره شعلهور شده است. این خصومت بیسابقه، پیوندهای عمیق تجاری و مهاجرتی دو کشور را با تهدید جدی مواجه کرده و موازنهٔ جدیدی را در خلیج فارس رقم زده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ شیرودی، «جنگ، انواع، انگیزهها و جنگ تحمیلی»، 1384ش، ص4.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم؛ «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «امام خامنهای: اگر آمریکاییها جنگ راه بیندازند، جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «واکنش ترامپ به هشدار رهبر انقلاب +فیلم»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
- ↑ «هشدار درباره جنگ منطقه ای؛ محور مشترک رسانههای غربی در بازتاب بیانات رهبر انقلاب»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت روزنامۀ مشرق.
- ↑ «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «رسمیسازی راهبرد جنگ منطقهای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وبسایت تابناک.
- ↑ «عراقچی: ما با کشورهای منطقه هیچ جنگی نداریم/ به هر شکلی از خود دفاع میکنیم»، وبسایت مدل ایست.
- ↑ «رسمیسازی راهبرد جنگ منطقهای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وبسایت تابناک.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت.
- ↑ «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت ردصدخونه.
- ↑ «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «ببینید | اعتراف بی پرده فرمانده سنتکام به همراهی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران»، خبر آنلاین: «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، تارنمای دژ.
- ↑ «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین.
- ↑ «پایان جنگ، پایان خصومت؟/ نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وبسایت عصر ایران.
- ↑ «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه میشود؟»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ «حزبالله در معرکه ۲۰۲۶؛ از جنگ آخر تا معمای بقا در آتش منطقهای»، خبر آنلاین.
- ↑ «چرا روابط ایران و امارات به مرز بحران رسیده است؟»، وبسایت بیبیسی فارسی.
منابع
- «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه میشود؟»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «امام خامنهای: اگر آمریکاییها جنگ راه بیندازند، جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «ببینید | اعتراف بی پرده فرمانده سنتکام به همراهی کشورهای عربی در جنگ علیه ایران»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب:۲۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «پایان جنگ، پایان خصومت؟ / نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تنگهای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت رصدخونه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «جنگ منطقهای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت رروزنامهٔ مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «چرا روابط ایران و امارات به مرز بحران رسیده است؟»، وبسایت بیبیسی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
- «چگونگی استفادهٔ عربستان سعودی از سلاحهای ساخت آمریکا برای مقابله با حملات ایران»، وبسایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۵ مارس ۲۰۲۶م.
- «حزبالله در معرکه ۲۰۲۶؛ از جنگ آخر تا معمای بقا در آتش منطقهای»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۶ فرودرین ۱۴۰۵ش.
- «رسمیسازی راهبرد جنگ منطقهای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- شیرودی، مرتضی، «جنگ، انواع، انگیزهها و جنگ تحمیلی» مجله رواق اندیشه، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش، ص۴.
- «عراقچی: ما با کشورهای منطقه هیچ جنگی نداریم/ به هر شکلی از خود دفاع میکنیم»، وبسایت مدل ایست، تاریخ درج مطلب: ۳ مارس ۲۰۲۶م.
- «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقهای چیست؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، وبسایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۶ مارس ۲۰۲۶م.
- «هشدار دربارهٔ جنگ منطقه ای؛ محور مشترک رسانههای غربی در بازتاب بیانات رهبر انقلاب»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «واکنش ترامپ به هشدار رهبر انقلاب +فیلم»، وبسایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «۳ رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.