امام علی

امام علی

پرونده:EmamALi.gif مرقد و بارگاه امام علی (ع) در نجف

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

تولد و خانواده

امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه ۱۳ رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در مکه متولد شد. پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود. بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد.

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و ۱ ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد. امام علی در زمان زندگی و ازدواج با فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت فاطمه، او ازدواج‌های دیگری داشت که از آنها فرزندانی نیز برای او گزارش شده است.

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است. در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند.

جایگاه امام در قرآن و روایات

در منابع اسلامی، شماری از آیات قرآن به امام علی مرتبط دانسته شده‌اند که معمولاً در دو دستهٔ کلی، یعنی آیات مربوط به امامت و آیات مربوط به فضائل، بررسی می‌شوند. در منابع شیعه، دستهٔ نخست شامل آیاتی از جمله آیات ولایت، ابلاغ رسالت، اتمام نعمت، اولی الامر، صادقین، قربی، است که برای اثبات امامت خاصه و جایگاه علی به آنها استناد شده است. دستهٔ دوم نیز آیاتی از جمله تطهیر، مباهله، مؤدت، اطعام ایتام و مساکین و ایثار و بذل جان را دربرمی‌گیرد که در منابع اسلامی برای بیان فضائل و منزلت علی(ع) مورد استناد قرار گرفته‌اند. از این‌رو، فضائل منسوب به علی از نظر منشأ، به فضائل قرآنی و روایی نیز تقسیم شده‌اند. در همین زمینه، ابن‌عباس نزول بیش از ۳۰۰ آیه از قرآن را دربارهٔ علی دانسته است.

این آیات، در منابع شیعه برای تبیین جایگاه علی پس از پیامبر اکرم و شایستگی او برای رهبری جامعهٔ اسلامی نیز استفاده شده است. دربارهٔ اینکه این آیات به‌طور خاص دربارهٔ علی نازل شده‌اند یا تطبیق آنها بر او از سوی مفسران و عالمان صورت گرفته است، میان مفسران و مذاهب اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. سید روح‌الله خمینی در کتاب کشف‌الاسرار، به نقل از غایةالمرام، تعداد آیاتی را که دربارهٔ علی و امامت او دانسته شده‌اند، تا ۱۴۰ آیه ذکر می‌کند. وی سپس آیاتی را که به گفتهٔ او میان عالمان شیعه و اهل‌سنت دربارهٔ ارتباط آنها با علی اتفاق نظر وجود دارد، به تفصیل مطرح کرده است.

در روایتی از پیامبر اکرم، فضائل امام علی به سبب فراوانی، غیرقابل شمارش دانسته شده‌اند. در روایات اسلامی، پیامبر اکرم، علی را از داناترین، فقیه‌ترین و زاهدترین مسلمانان صدر اسلام معرفی کرده است. همچنین در شماری از روایات، علی همراه حق دانسته شده و جایگاه او نسبت به پیامبر به جایگاه هارون نسبت به موسی تشبیه شده است. در روایات دیگری، پیامبر خود را شهر علم و علی را دروازهٔ آن معرفی کرده و او را برادر خود در دنیا و آخرت خوانده است. در حدیثی دیگر نیز پیوند میان خود و علی را با تعبیر علی از من است و من از علی هستم بیان کرده است. در روایات مربوط به واقعهٔ غدیر خم، پیامبر، امام علی را مولای کسانی معرفی کرده است که خود مولای آنان است. همچنین در برخی منابع حدیثی، علی عزیزترین و محبوب‌ترین فرد نزد پیامبر(ص) معرفی شده است.

ویژگی‌های ظاهری، اخلاقی و فردی

در منابع مختلف، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، صورتی زیبا، چهره‌ای گندمگون و ریشی انبوه توصیف شده است. همچنین شانه‌های پهن و اندامی نیرومند برای او گزارش شده و در برخی منابع، از او با تعبیر بَطین در اشاره به دانش فراوانش یاد شده است. در منابع اسلامی، زهد، نجابت، شجاعت، جوانمردی، نیرومندی، سخاوت، بخشندگی، خوش‌خلقی، فصاحت و عبادت‌پیشگی از برجسته‌ترین ویژگی‌های اخلاقی و فردی امام علی برشمرده شده است.

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به پنج بخش تقسیم کرد.

ولادت تا بعثت

امام علی در شش‌سالگی، به خانهٔ پیامبراکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد. در آغاز بعثت، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که اسلام آورد و با پیامبر نماز خواند.

بعثت تا هجرت پیامبر

امام علی در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر با نام یوم‌الانذار یا واقعه یوم الدار در سال سوم بعثت نیز از او حمایت کرد و در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است. علی در دورهٔ محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب در حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت؛ علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت که به شب لیله‌المبیت مشهور است، در بستر پیامبر خوابید و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه فاطمه، فاطمه بنت اسد و گروهی دیگر به مدینه هجرت کرد. در منابع، از پیروی کامل علی از پیامبر، نگاه او به پیامبر به‌عنوان الگو، التزام به اطاعت از وی و جایگاه ویژه او در میان یاران پیامبر یاد شده است.

هجرت تا رحلت پیامبر

پس از هجرت پیامبر به مدینه، پیامبر در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، علی را به‌عنوان برادر خود معرفی کرد. بر اساس مستندات روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر پرچم‌دار بوده است؛ همچنین از میان ۹ غزوهٔ مهمی ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف که به نبرد انجامید، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشته است. علاوه بر حضور در غزوات، از مهم‌ترین مسئولیت‌های علی، کتابت پیمان صلح حدیبیه بود. در فتح مکه حضور یافت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر یاری رساند. در غزوه تبوک، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی‌اش دربارهٔ شایعات، حدیث منزلت را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد. علی در همان سال مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری نیز به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست. پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد که بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت. شیعیان بر این باورند که پیامبر اکرم در مناسبت‌های مختلف، مانند یوم‌الانذار، غزوات احد، احزاب، خیبر، حنین و تبوک، صلح حدیبیه، غدیر خم و نیز در جریان اعلام برادری میان خود و علی، با گفتار و رفتار خود بر جایگاه، وصایت و جانشینی علی پس از خویش تأکید کرده و زمینه معرفی او به‌عنوان جانشین پیامبر را فراهم ساخته است.

رحلت پیامبر و دوران خلفا تا خلافت

پیامبر در ۲۸:صفر سال ۱۱ هجری درگذشت و بنا بر باور شیعیان علی به امامت رسید. در حالیکه او سرگرم کفن و دفن پیامبر بود، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده، ابوبکر را به خلافت برگزیدند. پس از این واقعه، امام علی مدتی برای اثبات حق خود در خلافت با برخی از صحابه به احتجاج پرداخت و در آغاز، رویکردی اعتراضی در پیش گرفت و از بیعت خودداری کرد. بنابر منابع شیعه، پس از آن برای گرفتن بیعت به خانهٔ علی حمله شد که در جریان آن فاطمه آسیب دید و فرزندش سقط شد و سپس در بستر بیماری درگذشت. همچنین ابوبکر فدک را در اختیار گرفت و علی از فاطمه در دادخواهی دربارهٔ آن حمایت کرد. با این حال، بنابر منابع، در ادامه با توجه به شرایط سیاسی، تبلیغات حکومت علیه خود، حفظ وحدت مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی، سکوت و مدارا با خلفا را برگزید. او در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه، مرجعیت علمی و دینی خود را از طریق تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی، رفع شبهات و تربیت شاگردان ادامه داد.

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ هجری، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. در دورهٔ خلافت عمر، علی در برخی امور سیاسی و قضایی مشارکت داشت؛ از جمله در سال‌های ۱۴، ۱۷ و ۱۸ هجری، عمر او را در مدینه جانشین خود کرد و در تصمیم‌هایی مانند تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی از نظر او بهره گرفت. همچنین در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد. عمر پیش از مرگ در سال ۲۳ هجری شورایی شش‌نفره برای تعیین خلیفه تشکیل داد که علی نیز عضو آن بود. عبدالرحمن بن عوف خلافت علی را مشروط به عمل به قرآن، سنت پیامبر و سیرهٔ ابوبکر و عمر کرد؛ علی پذیرش سیرهٔ آن دو را نپذیرفت و در نتیجه عثمان بن عفان با پذیرش این شرط به خلافت رسید.

علی در دورهٔ عثمان نیز در برخی امور قضایی مشارکت داشت و در سال ۲۵ هجری، بنا بر نقلی، در تدوین و جمع‌آوری قرآن با او مشورت شد. در سال ۳۵ هجری، در پی نارضایتی از عثمان، خانهٔ او در مدینه محاصره و سرانجام وی کشته شد؛ بنابر برخی منابع، علی پیش از این از مدینه خارج شده بود و بر اساس گزارش منابع اهل‌سنت، حسنین را برای محافظت از عثمان گماشته بود. پس از کشته‌شدن عثمان، مردم با گرد آمدن پیرامون علی، از او خواستند خلافت را بپذیرد.

حکومت و خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند؛ بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد. با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، معروف به قاعدین، از بیعت خودداری کردند. امام علی در آغاز خلافت با مشکلاتی مانند نابرابری اقتصادی، تبعیض اجتماعی، انحراف‌های دینی و گسترش فساد خصوصاْ فساد اجتماعی روبه‌رو بود؛ مسائلی که با فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه، ابعاد گسترده‌تری یافت. منابع، اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر را مهم‌ترین محور سیاست‌های او دانسته‌اند. در این راستا، وی با تبیین آموزه‌های دینی، دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت، هشدار نسبت به دنیاگرایی، ارائه الگوهای اخلاقی در خطبه‌ها و نامه‌ها، اصلاحات اجتماعی و نیز رویارویی با ناکثین، قاسطین و خوارج، درصدد اصلاح اوضاع جامعه برآمد.

ابعاد حکومت امام علی

حکومت امام علی حوزه‌های مختلفی از اداره سیاسی و اجتماعی جامعه را دربرمی‌گرفت. مدیریت کارگزاران، اجرای عدالت، نظارت بر عملکرد مسئولان و مشورت از مهم‌ترین ویژگی‌های نظام اسلامی و عرصه‌های حکومت او بود و نامه‌ها و فرمان‌های منسوب به وی در نهج‌البلاغه از منابع مهم برای بررسی شیوه مدیریت و حکومت‌داری او به شمار می‌رود.

سیره سیاسی

اصول سیاست در سیرهٔ امام علی را می‌توان در هشت محور صدق‌محوری، قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، تعهد به اصول اخلاقی در اوج قدرت و احترام به آزادی‌های معقول خلاصه کرد. در راستای ساختار اداری و مدیریت حکومت امام علی برای اداره مناطق مختلف قلمرو خلافت، والیان و کارگزارانی را منصوب می‌کرد و برای آنان وظایف و مسئولیت‌های مشخصی در زمینه اداره امور سیاسی، مالی، قضایی و اجتماعی تعیین می‌کرد. در انتخاب کارگزاران، عواملی مانند بینش و تفکر عمیق، شایستگی، تربیت اسلامی، امانت‌داری، تجربه و توانایی اداره امور، بینش اسلامی ـ اجتماعی، قدرت مدیریت و رهبری، تخصص و نظارت و بازرسی آشکار و پنهان، همراه با نظارت فراگیر مردمی، مورد توجه قرار داشت. چگونگی گزینش و انتخاب این نیروها در مناصب گوناگون سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و اداری، آشنا نمودن آنان با دستورالعمل‌های مدیریتی، شیوه زمامداری و رفتار با مردم و نظارت بر عملکرد و مدیریت آنان، از جمله اقداماتی بود که امام علی برای حسن اجرای امور انجام می‌داد و زمینه تأمین امنیت جامعه، رضایت عمومی مردم و استحکام و ثبات حکومت را فراهم می‌کرد.

سیره اجتماعی

عدالت

در اندیشه امام علی، عدالت در قلمروهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی و قضایی قابل بررسی است. در این سه حوزه، عدالت با مفاهیمی مانند برابری، انصاف و شایستگی ارتباط دارد و در همه آنها با اخلاق نیز پیوند قابل ملاحظه‌ای دارد.

• عدالت سیاسی: در عرصه سياسی، امام عدالت را به‌معنای برابری و برابری را معادل انصاف مي‌دانند. از ديدگاه او، انصاف به‌معنای اتخاذ روش‌های بی‌طرفانه در اعمال قدرت و جلوگيری از تبعيض در همه حوزه‌های سياسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه است.
• عدالت اجتماعی: در عرصه اجتماعی، برابری معادل شایستگی است. در نظام تقسیم کار اجتماعی، حق افراد متناسب با شایستگی آنان در انجام وظایف محوله تعیین می‌شود. از این دیدگاه، نیکوکار و بدکار، دانا و نادان، خیانتکار و امانتدار با یکدیگر برابر نیستند. منش امام علی در اعمال قدرت بر مردم نیز نشان می‌دهد که او بر موازین اسلامی، ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی و تأکید بر رفع تبعیض در هر شکل و صورت اصرار داشته است.
• عدالت اقتصادی: در عرصه اقتصادی، برابری به معنای مساوات در برخورداری از اموال عمومی و رفع نیازهای افراد جامعه است.
• عدالت حقوقی و قضایی: در عرصه قضایی، امام راه نجات و بقای اسلام را در اصلاح دستگاه عدالت می‌دانست و در این راستا، در تدوین قوانین شرع، تقویت قضات عادل و آموزش و تربیت دادرسان اهتمام داشت.

آزادی

آزادی از اصول حکومت اسلامی و به معنای اختیار انسان در انتخاب و رفتار است و حوزه‌هایی مانند عقیده، بیان، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد. این آزادی ریشه در فطرت و آزادی تکوینی انسان دارد و همه افراد در برخورداری از آن برابرند. در سخنی منسوب به امام علی آمده است؛ بنده دیگری مباش، زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است و همچنین امام بر اصل آزادی انسان تأکید دارد.

• آزادی اندیشه و بیان: اندیشه و بیان آزاد دانسته شده و گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم مورد تأکید است. گفت‌وگوهای امام علی با مخالفان از نمونه‌های این رویکرد دانسته شده، هرچند در موارد همراه با توطئه و تهدید نظام سیاسی، برخورد با آن مجاز تلقی شده است.
• آزادی عقیده و دین: پیروان ادیان دیگر می‌توانند شعائر و آیین خود را در چارچوب نظم عمومی جامعه اسلامی انجام دهند، بدون آنکه این امر به معنای پذیرش حقانیت یکسان همه ادیان باشد. غیرمسلمانان از حمایت حکومت برخوردارند و مشرکان نیز در شرایطی از امنیت برخوردارند. درباره ارتداد نیز دیدگاهی مطرح شده که مجازات شدید را در صورت همراه‌شدن ارتداد با محاربه و اقدام علیه اسلام قابل اعمال می‌داند.
• آزادی‌ رفتار و کردار: مسلمانان و غیرمسلمانان ساکن حکومت اسلامی از حقوق اجتماعی برخوردارند و در برابر قوانین عمومی برابرند؛ در تأیید این دیدگاه، روایتی از امام صادق درباره برابری دیه اهل ذمه با مسلمانان نقل شده است.

مشورت

مشورت در حکومت امام علی دو جنبه داشت: برای حاکمان تکلیف و برای مردم حق بود. ازاین‌رو سیاستگذاری امور عمومی باید با مشارکت مردم یا نمایندگان و کارشناسان شایسته، باتجربه، خردمند، مؤمن، پارسا و خیرخواه انجام می‌گرفت. این اصل بر آیاتی چون «و شاورهم فی الأمر» و «و أمرهم شوری بینهم» و نیز روایاتی درباره مشورت با صاحب‌نظران استوار دانسته شده و مقصود از آن، دستیابی به رأی صواب از طریق سنجش دیدگاه‌های گوناگون و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی بوده است. در این دیدگاه، رهبر پس از مشورت باید بر اساس رأی حاصل از آن اقدام کند و مشورت با افراد شایسته، افزون بر افزایش احتمال درستی تصمیم، در صورت خطا عذر موجهی برای تصمیم‌گیرنده فراهم می‌کند.

سیره اقتصادی و مالی

دولت علوی افزون بر رفاه عمومی، سعادت مردم و اجرای احکام و آموزه‌های الهی را دنبال می‌کرد و برقراری عدالت اجتماعی را مهم‌ترین هدف سیاست‌های اقتصادی خود قرار داده بود. با کاهش درآمدهای دولت و افزایش هزینه‌ها بر اثر درگیری‌های نظامی، بسط عدالت و رفع فقر، امام علی افزایش منابع دولت را هدف قرار نداد و در جمع‌آوری مالیات، مصلحت مردم را مقدم دانست. دولت علوی در امور دفاعی و عمومی بر ایجاد امنیت، عدالت قضایی و نظارت بر کارگزاران و در امور اجتماعی بر فعالیت گسترده تأکید داشت؛ اما در اقتصاد، بیشتر به نظارت و تنظیم بازار، حمایت از بخش خصوصی و رفع موانع تولید می‌پرداخت.

از وظایف دولت علوی، احقاق حقوق مظلومان، مبارزه با انحراف‌ها، بدعت‌ها و رانت‌ها، آموزش و تربیت، تأمین اجتماعی، ایجاد رفاه و حمایت از رشد تولید بود. این دولت در جمع‌آوری و حفظ بیت‌المال و جلوگیری از حیف و میل آن دقت داشت و در سیاست‌های اقتصادی خود به عمران، رشد، حفظ سطح زندگی مردم و ثبات قیمت‌ها توجه می‌کرد. در مالیات‌های ثابت مانند زکات، بر اجرای صحیح، اعتماد به مردم و جلب مشارکت آنان از طریق خودارزیابی و خودتشخیصی، همراه با رفتار مناسب عاملان و رعایت قوانین تأکید می‌شد. در مالیات املاک دولتی و زمین‌های خراجیه نیز رشد و تولید و وضعیت مردم مورد توجه بود و از سنگینی بار مالیات نهی می‌شد. بخش خصوصی مورد اعتماد بود و رابطه دولت و مردم بر همیاری و مشارکت استوار بود.

سیره نظامی

امام جنگ را آخرین راه مقابله با دشمنان می‌دانست و پیش از آغاز نبرد می‌کوشید آنان را از ورود به جنگ بازدارد تا صلح و امنیت در جامعه حکم‌فرما باشد. ازاین‌رو، با شیوه‌هایی مانند ارسال نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگوی مستقیم با سران و دیگر افراد، از طریق روشنگری‌های خود آنان را به بازنگری در موضع خود و پرهیز از جنگ دعوت می‌کرد. در این رویکرد، حتی اگر تلاش‌های امام به انصراف دشمن از نبرد نمی‌انجامید، اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ صورت می‌گرفت. در مواردی هم دشمن به مسیر انحرافی خویش پی‌برده است و دست از مقابله و پیکار برداشته است.

سیره سیاست خارجی

در سیره امام علی، سیاست خارجی بر مبانی‌ای چون اصل دعوت، ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان و وحدت امت اسلامی استوار است؛ اصل دعوت با هدف هدایت انسان و تأمین سعادت او از طریق گفت‌وگو، موعظه، مکاتبه و ارسال پیام دنبال می‌شود و جنگ راهکار نخست نیست. ظلم‌ستیزی و حمایت از محرومان نیز از اهداف حکومت دانسته شده و وحدت امت اسلامی برای تقویت عزت، اقتدار، امنیت و رفاه مسلمانان مورد تأکید است. اهداف سیاست خارجی شامل حفظ و گسترش ارزش‌های دینی، اصلاح روابط انسانی و ایجاد امنیت اجتماعی است. در اجرای این سیاست‌ها، ابزارهایی مانند دیپلماسی و مذاکره، انعقاد پیمان‌های سیاسی با دولت‌های غیرمتخاصم و ابزار اقتصادی تألیف قلوب به کار گرفته می‌شود و پیمان‌شکنی، فریب و نقض عهد جایگاهی ندارد. در مجموع، سیاست خارجی امام علی نه جنگ‌محور و نه صلح‌محور مطلق، بلکه صلح‌گرا و مبتنی بر استفاده از جنگ به‌عنوان راهکاری استثنایی پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز است.

ویژگی‌ها و پیامدهای حکومت امام علی

در منابع، زهد و ساده‌زیستی، توجه به محرومان، نظارت بر کارگزاران و مقابله با تخلفات آنان، عدالت‌محوری، برابری در اجرای قانون و نفی تبعیض از مهم‌ترین ویژگی‌های حکومت امام علی برشمرده شده است. برخی پژوهشگران، حکومت او را الگویی از حکمرانی در حد مدینه فاضله دانسته‌اند و سیره عملی وی را از برجسته‌ترین الگوهای مدیریتی و اخلاقی در تاریخ اسلام معرفی کرده‌اند.

حکومت او آثار و محورهای اساسی و دستاوردهای زیادی داشته است که می‌توان آن‌ها را به دو دسته کلی تقسیم کرد:

• آثار و پیامدهای بدیع: تعیین حدود آزادی بین فرد و جامعه، برجسته‌کردن نقش مردم، مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان، صراحت در برابر مردم، سنت حساب‌پس‌دهی دولتمردان و کارگزاران حکومتی به مردم، توسعه شاخص‌های محک‌زنی حکومت‌ها، عدالت فراگیر و همه‌گیر، افزایش امید به امکان تحقق جامعه عدل، توجه به افکار عمومی.
• آثار و پیامدهای تکاملی: تحول ماهیت دولت در نظر عامه، تعیین ملاک‌های شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، رویکرد سیستمی به اداره امور، حساب‌پس‌دهی در سلسله‌مراتب اداری، نگاه به حکومت به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای خدمت.

آثار علمی

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست. در برخی روایات، شأن نزول آیات و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام، در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند. در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است. همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی، حرز یمانی، دعای صباح، دعای صنمی قریش، دعای عشرات، دعای مشلول، دعای کمیل، مناجات شعبانیه، الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة، مناجات امام علی در مسجد کوفه و مناجات منظوم امام علی اشاره کرد.

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جامعه یا کتاب علی، «صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله، مصحف امام علی، جفر و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.

اصحاب

در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر، در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند.

شهادت

امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن کریم.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
• آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
• آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
• ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید (۱۳۷۸). شرح نهج‌البلاغه. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیه.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
• ابن شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
• ابن‌ عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
• ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
• ابن وزیر، هادی بن ابراهیم (۱۳۷۸). البروج فی اسماء امیرالمؤمنین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
• امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)». پژوهش‌نامه علوی. سوم (اول): ۲۳-۴۶.
• امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
• بی‌نام (۱۳۸۴). «عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)». ضمیمه خردنامه همشهری. سوم (شصت و دوم): ۱۶.
• پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهش‌نامه علوی. اول (دوم): ۲۱-۴۲.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• «چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱-۱۴۱.
• حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن‌ پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
• خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴-۷۰.
• ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
• ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷-۱۷۷.
• «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷-۱۵۰.
• رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
• روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷-۴۰.
• رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸-۱۸۵.
• سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰-۴۹.
• سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
• سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
• سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
• شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
• شوشتری، قاضی نورالله (۱۴۰۹). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
• شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
• شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع). تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم).
• طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
• طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
• قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
• قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
• غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰-۱۷۰۰.
• کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية. نجف: دارالکتب العلمیة.
• کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
• گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶-۱۷۷.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• معاديخواه، عبدالمجيد (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
• معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
• معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
• معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷-۷۸.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱-۲۶.
• مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶-۱۱۰.
• عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳-۵۸.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
• نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.