خویشتن‌داری جنسی

خویشتن‌داری جنسی؛ پرورش، مدیریت و پاسخ عفیفانه به‌ غریزۀ جنسی.

خویشتن‌داری جنسی یا استعفاف، فضیلتی اخلاقی و دینی است که غریزهٔ جنسی را در چارچوب عقل و شرع مدیریت می‌کند. این فضیلت اخلاقی در آموزه‌های دینی به استعفاف و به‌صورت کلی‌تر به تقوا تعبیر شده است. در قرآن و روایات نیز بر اهمیت آن تأکید فراوان دارند و برای کسانی که توان ازدواج ندارند، استعفاف را توصیه می‌کنند. در کنار این فضیلت، ازدواج به‌عنوان راه اصلی و طبیعی ارضای غریزهٔ جنسی معرفی شده است.

مفهوم‌شناسی

افلاطون خویشتن‌داری را حاکمیت عقل بر قوای شهوت و غضب دانسته و آن را نظم و هماهنگی درونی انسان می‌شمارد. خویشتن‌داری نیرویی است که آدمی را در برابر تمایلات نفسانی، ناملایمات زندگی و فشارهای روحی محافظت می‌کند و از بالاترین اهداف اخلاقی به شمار می‌آید.

نزدیک‌ترین واژهٔ دینی به این مفهوم، تقوا است که به پرهیز از هر عمل زشتی که خداوند از آن نهی کرده، اشاره دارد. تقوا مفهومی عام است و استعفاف را نیز در بر می‌گیرد. عفاف از ریشهٔ عَفّ به معنای خودداری و امتناع از حرام است. در معنای خاص، عفاف حالتی در نفس آدمی است که او را از غلبهٔ شهوت بازمی‌دارد. نراقی عفت را چنین تعریف می‌کند: قوهٔ شهویه در خوردن و آمیزش، از نظر کم و کیف، مطیع عقل باشد و از آنچه عقل نهی می‌کند بپرهیزد؛ همان حد اعتدالی که عقل و شرع می‌پسندند.

بنابراین عفت یک مفهوم عام دارد؛ خویشتن‌داری در برابر هر تمایل افراطی نفسانی و یک مفهوم خاص؛ خودداری از تمایلات افراطی جنسی.

اهمیت

خویشتن‌داری جنسی در فرهنگ اسلامی جایگاهی برجسته دارد؛ زیرا تمایلات جنسی را کنترل و تعدیل می‌کند و انسان را از طغیان شهوت و پلیدی اخلاقی مصون می‌دارد. اگر احساسات بر عقل غلبه کند، منطق و محاسبه کمرنگ می‌شود و شعور، عزت‌نفس و قضاوت درست به خطر می‌افتد.

این فضیلت در انتخاب سبک زندگی و مدیریت بدن نیز اهمیت دارد. در نگاه مادی‌گرا، بدن سرمایه‌ای نمادین برای تمایز، تجارت و نمایش است؛ اما در سبک زندگی دینی، بدن سرمایه‌ای حقیقی و ابزار کمال معنوی انسان است. دین بر زیبایی باطنی، آراستگی، نشاط، امنیت روانی، حیا و عفت خانوادگی تأکید می‌کند؛ درحالی‌که سبک زندگی مادی بر خودنمایی، دلربایی، آزادی جنسی و اباحی‌گری تکیه دارد.

عفت جنسی از گرایش‌های فطری انسان است و آثار آن، نظارت بر غرایز و تمایلات جنسی است. در جایی که شهوت قصد سرکشی دارد، عفت همچون سدی محکم از تجاوز و گناه جلوگیری می‌کند.

عفت جنسی در قرآن و روایات

قرآن کریم در موارد گوناگون بر لزوم عفت جنسی تأکید کرده است؛ ازجمله نهی از چشم‌چرانی، حفظ فرج و رعایت حجاب برای مردان و زنان. در آیات ۳۱ تا ۳۳ سورهٔ نور، خداوند نخست به مسئولانِ امرِ ازدواج سفارش می‌کند شرایط ازدواج مجردان را فراهم کنند، سپس به کسانی که به‌سبب فقر ازدواج نمی‌کنند وعدهٔ گشایش می‌دهد و در پایان، کسانی را که توان ازدواج ندارند به عفاف توصیه می‌کند.

در روایات نیز عفت جنسی بسیار ستوده شده است. از امام سجاد نقل شده است که پس‌از خداشناسی، هیچ‌چیز نزد خدا محبوب‌تر از عفت شکم و عفت جنسی نیست. امام صادق پیروان حقیقی خود را کسانی می‌داند که در برابر شکم‌پرستی و بی‌بندوباری جنسی عفت دارند و در راه بندگی خدا می‌کوشند. پیامبر اسلام نیز خود را ضامن بهشت کسانی دانسته که پاک‌دامنی و عفت در کلام خود را حفظ کنند.

پرورش غریزه جنسی

غریزهٔ جنسی مجموعه‌ای از نیازها، احساسات و توانمندی‌های بدنی و روانی است و آثار روانی، عاطفی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی فراوانی دارد. پرورش این غریزه شامل اقداماتی است که از دوران کودکی برای رشد متعادل آن انجام می‌شود و هدف آن کمک به تکامل رفتارهای جنسی، اجرای وظایف جنسی، تداوم نسل و رسیدن به آرامش در زندگی است.

متفکران مسلمان در تربیت جنسی، در دورهٔ کودکی بر اختفا، در دورهٔ نوجوانی بر کنترل و در دورهٔ جوانی بر جهت‌دهی میل جنسی در مسیر ازدواج تأکید دارند و پس‌از ازدواج، بر تحکیم روابط خانوادگی و رعایت حقوق و تکالیف متقابل توجه می‌کنند. از این منظر، غریزهٔ جنسی نقش‌های زیر را ایفا می‌کند:

• تشکیل خانواده؛
• تکثیر نسل بشری؛
• ایجاد آرامش در خانواده پس‌از ازدواج.

رویکردهای مدیریت غریزۀ جنسی

رویکرد تفریطی

برخی باور دارند که نباید به مسائل جنسی پرداخت و باید از آن پرهیز کرد. این گروه مسائل جنسی را مایهٔ شرم می‌دانند و پرهیز از ازدواج را در راستای خویشتن‌داری توصیه می‌کنند. در این نگاه، اشتیاق به لذت‌های جسمانی و شهوت‌پرستی، دلیل رنج بشر است.

رویکرد افراطی

برخی به آزادی کامل غریزهٔ جنسی باور دارند و ارضای آن را از هر طریقی، حتی خارج از چارچوب ازدواج، توصیه می‌کنند. اخلاق جنسی در این رویکرد به ولنگاری جنسی نزدیک می‌شود. اندیشه‌هایی چون دیدگاه فروید و برتراند راسل از زمینه‌های این نگرش شمرده شده است. فروید بر ارضای بی‌قید غریزهٔ جنسی تأکید داشت و راسل آزادی روابط جنسی را اصلی ضروری می‌دانست و عفت، حیا و غیرت ناموسی را مانع آن می‌شمرد.

رویکرد اعتدالی

آموزه‌های اسلام با میانه‌روی، نه سرکوب غریزه را می‌پسندند و نه آزادی بی‌قید آن را. اسلام ارضای غریزهٔ جنسی را امری لازم می‌داند، اما آن را در چارچوب ازدواج شرعی و قانونی توصیه می‌کند. این رویکرد، هم نیاز طبیعی انسان را می‌پذیرد و هم از آسیب‌های فردی و اجتماعی بی‌بندوباری جلوگیری می‌کند.

راه‌های خویشتن‌داری از نظر اسلام

آموزه‌های اسلامی برای رسیدن به استعفاف، روش‌های گوناگونی ارائه داده‌اند:

• کنترل دوستی‌ها: انسان در معاشرت با دوستان، رفتارها و خصلت‌های آنان را می‌آموزد. از این‌رو دین از دوستی‌های غیرشرعی و ارتباط پنهانی و نامشروع با جنس مخالف نهی کرده است.
• کنترل نگاه: قرآن به فروبستن چشم از نگاه به نامحرم حکم کرده است. این حکم از مصادیق روشن خویشتن‌داری جنسی است.
• کنترل رفتار: کنترل صدا و گفتار، پرهیز از سخن گفتن تحریک‌آمیز، کنترل زینت‌ها، پاکدامنی، حفظ اسرار خانواده و تواضع در برابر همسر از توصیه‌های اسلامی است.
• تقویت اراده: کم‌خوری، ورزش، مصرف انرژی، روزه گرفتن، تقویت ایمان و عزت نفس، و پرهیز از گوشه‌گیری و خلوت از راهکارهای تقویت اراده شمرده شده است.
• تفریحات سالم: بیکاری و نداشتن برنامهٔ سالم تفریحی، خاستگاه بسیاری از ناهنجاری‌های جنسی است. غنی‌سازی اوقات فراغت، برنامه‌ریزی دقیق کاری و تفریحی و مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ورزشی، تاب‌آوری در برابر فشارهای جنسی را افزایش می‌دهد.
• کنترل فکر و خیال: تخیل در نوجوانان و جوانان مجرد، نیروی فعالی است که صحنه‌های شهوت‌انگیز را در ذهن دل‌انگیزتر جلوه می‌دهد و فرد را به عمل سوق می‌دهد. کنترل فکر و خیال، راهکاری مؤثر برای خویشتن‌داری جنسی است.
• ازدواج: ازدواج اساسی‌ترین راهکاری است که ادیان آسمانی و عرف عقلایی برای مدیریت غریزهٔ جنسی پیشنهاد کرده‌اند. قرآن دستور می‌دهد مردان و زنان بی‌همسر را همسر دهید و از فقر نهراسید که خداوند از فضل خویش آنان را بی‌نیاز می‌کند.

منابع

• قرآن‌ کریم.
• اسلامیان، زهرا و دیگران، «بررسی و تحلیل ابعاد مختلف تربیت جنسی و مسایل اساسی مرتبط با آن»، مجموعه مقالات نهمین همایش ملی اشراق اندیشه مطهر، خانواده و تربیت جنسی، اردیبهشت 1394ش.
• «اندیشه‌های جدید غرب دربارۀ ازدواج»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1402ش.
• پاک‌نیا، عبدالکریم، «مرزها و عوامل دوستی از منظر اهلبیت»، مجلۀ فرهنگ کوثر، 1384ش، شمارۀ 64.
• «خویشتن‌داری چیست؟»، وب‌سایت سایکومتریست، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• جناتی، اشرف، «الگوی ‌عفاف بر مبنای تحلیل محتوایی سورۀ نساء»، فصلنامۀ علمی- ترویجی در حوزۀ اخلاق، شمارۀ 37، پیاپی 60، تابستان 1399ش.
• سلطانی ‌کوهانستانی، مریم، «خویشتن‌داری و نقش آن درآرامش نفس از منظر افلاطون»، پژوهش‌های اخلاقی، سال7، شمارۀ1، پاییز1395ش.
• طباطبایی، محمدحسین، ترجمۀ تفسیر المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ترجمۀ جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، چاپ پنجم، 1374ش.
• علی‌خانی، اسماعیل، «بدن در سبک زندگی دینی و سکولار»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال 13، شمارۀ پیاپی 50، بهار 1401ش.
• «غریزه»، ویکی زندگی، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• «کنترل فشارهای جنسی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 15 مرداد 1402ش.
• «کنترل و مدیریت غریزۀ جنسی»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان»، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1392ش.
• مروتی، سهراب و دیگران «نقد و بررسي سلسله مراتبي بودن نیازهاي انسان در نظريۀ مازلو؛ با رويكردي بر آيات قرآن كریم»، پژوهش‌هاي علم و دين، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، سال 4، شمارۀ 2، پاييز و زمستان 1392ش.
• مزیدی، محمد و خدمتیان، محمد، «الگوی تربیت جنسی با تکیه بر دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان»، دوفصلنامۀ تربیت اسلامی، سال 12، شمارۀ 25، پاییز و زمستان 1396ش.
• نصرتی، فاطمه و دیگران، «اثربخشی آموزش خود نظارتی با رویکرد مراقبۀ اسلامی برخویشتن‌داری دانشجویان دختر دانشگاه تهران»، مجلۀ پژوهش در دین و سلامت، دورۀ 6، شمارۀ 2، سال 1399ش.
• هاشمی، ریحانه و هاشمی‌زاده، سیدمحمدحسن، «مهارت‌های مهار غریزۀ جنسی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 31 مرداد 1393ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، صفات الشیعه، تهران، اعلمی، 1362ش.
• ابن‌شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول‏ عن آل الرسول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1404ق.
• حر عاملى، محمد بن حسن‏، تَفْصیلُ وَسائلِ الشیعَة إلی تَحْصیلِ مَسائلِ الشَّریعَة، تحقیق مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1409ق.
• راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامية، چ اول، 1412ق.
• طريحي، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرين‏، به‌تحقیق احمد حسینی اشكورى، تهران، مرتضوى،‌ چاپ سوم، 1375ش.
• فاضل نراقی، محمدمهدی بن اَبی‌ذَر، جامع السعادات، تصحیح و تعلیقات سید محمد کلانتر مقدمۀ شیخ محمدرضا مظفر، تهران، اعلمی، بی‌تا.
• فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، 1409ق.
• فلسفی، محمدتقی، کودک از نظر وراثت و تربیت، تهران، هیأت نشر معارف اسلامی، 1342ش.
• فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، قم، موسسه دار الهجره، 1414ق.
• قاضی‌زاده، کاظم، و احمدی سلمانی، سید علی، «عفاف در قرآن با نگاهی به روایات»، مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان)، 1386ش، سال نهم، شماره 36.
• قرشى، علی‌اکبر، قاموس قرآن‏، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1412ق.
• میرخانی، عزت‌السادات، و صفایی، سعیده، «جایگاه عفت جنسی در شریعت اسلامی و تأثیر آن بر تحکیم بنیان خانواده»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی زن و مطالعات خانواده، زمستان 1393ش، شماره 24.
• The American Heritage Dictionary of the English Language (3d ed. 1992), entries for celibacy and thence abstinence