شیعه

شیعه؛ یکی از مذاهب اسلامی.

شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایۀ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

معنای لغوی

واژۀ شیعه از ریشۀ «شیع» در منابع لغوی معانی گوناگونی دارد که از جملۀ آنها می‌توان به فرقه، حزب و گروه؛ پیروان، یاران و هواداران؛ دوستان و همراهان؛ و تقویت‌کنندگان و اشاعه‌دهندگان اشاره کرد. به‌طور معمول واژۀ شیعه به لحاظ لغوی به‌شکل مضاف به کار می‌رود؛ برای مثال گفته می‌شود: شیعۀ فلانی. این واژه و مشتقات آن در قرآن نیز به کار رفته و به‌همین معنای لغوی است. در همین راستا، واژۀ تشیّع نیز از همین ریشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوی، به‌معنای یاری‌کردن و پیروی‌نمودن جماعتی از یک شخص خاص است.

معنای اصطلاحی

شیعه در اصطلاح بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطۀ علی بن ابی‌طالب اعتقاد دارند. خاستگاه این اصطلاح به زمان حیات پیامبر اسلام بازمی‌گردد که در چند نوبت درباره حامیان علی بن ابی‌طالب اصطلاح «شیعةُ علی» را به کار برد. در طول تاریخ، این کاربرد اصطلاحی با دو معنای عام و خاص تمایز یافته است: به‌طور عام، اصطلاح شیعه علی به‌معنای یاران و دوستداران علی بن ابی‌طالب و فرزندان او است. در این معنا، برخلاف معنای خاص، اعتقاد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او معیار نبوده است، بلکه اصطلاحی فراگیر است که بر کسانی تطبیق می‌یابد که در حوادث صدر اسلام، طرفدار خلافت علی بن ابی‌طالب شدند. اصطلاح شیعه علی به‌طور خاص بر پیروان مذهب تشیع در برابر پیروان مذهب تسنن اطلاق می‌شود و آنها کسانی هستند که معتقد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او پس از پیامبر می‌باشند. از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای اصطلاحی خاص تطبیق یافت و به‌عنوان نامی برای شیعه امامیه اثنا عشری تثبیت شد.

اصطلاحات مترادف

در طول تاریخ شیعه و در گستره مناطق گوناگون جغرافیایی که شیعیان حضور داشته‌اند، چندین اصطلاح به‌عنوان نام‌هایی جایگزین رایج شده است. اصطلاح علوی به‌معنای منسوب به علی بن ابی‌طالب و در اصل بیانگر نسب کسانی است که از اولاد او باشند، اما‌‌‌‌ علوی در برابر اصطلاح عثمانی نیز به کار رفته و بر کسانی اطلاق می‌شود که پس از قتل عثمان، علی بن ابی‌طالب را به قتل وی متهم نکردند و به عایشه و معاویه نپیوستند. اصطلاح ترابی وصفی است که مخالفان شیعه از باب سرزنش بر شیعیان اطلاق می‌کرده‌اند و در اساس، برگرفته از لقبی بوده است که پیامبر به علی بن ابی‌طالب داده بود و زیاد بن ابیه نخستین بار شیعه علی را ترابیه نامید.اصطلاح متاوله اکنون یکی از مهم‌ترین نام‌های شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشتق از توالی به‌معنای پی‌درپی‌بودن یا از تولی به‌معنای ولای اهل بیت پیامبر است و آغاز پیدایش آن به سال ۱۱۰۰ق بازمی‌گردد. اصطلاح مشارقه نیز نامی است که ابن اثیر در گزارش حوادث ۴۰۷ق از آن یاد کرده و بر اساس آن، در مغرب (شمال آفریقا) شیعیان را مشارقه می‌نامیده‌اند و این نام در انتساب به ابو عبدالله شیعی بود که مشرقی‌الاصل بوده است. همچنین اصطلاح رافضی از ریشه رفض به‌معنای ترک‌کردن گرفته شده و مخالفان شیعه آن را بر همه فرقه‌های شیعه و گاهی بر گروه خاصی از آنان اطلاق می‌نموده‌اند و با به کاربردن آن، قصد طعن و نکوهش آنان را داشته‌اند.

اصطلاحات متقابل

در برابر اصطلاحات مترادف با شیعه، برخی اصطلاحات متقابل با آن نیز در تاریخ اسلام وجود داشته است. از جمله اصطلاح اهل سنت بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند و در برابر اصطلاح اهل بدعت قرار می‌گیرد؛ نزد اهل سنت، شیعیان اهل بدعت به شمار می‌آیند. وصف عثمانی در اصل بر کسانی اطلاق می‌شد که از نظر نسبی از اولاد عثمان بن عفان باشند، اما پس از قتل او (سال ۳۵ق) به هوادارانش که علی بن ابی‌طالب و یارانش را به قتل عثمان متهم می‌کردند، گفته شد و اهالی شام که به داعیۀ خونخواهی عثمان بر علی بن ابی‌طالب شوریدند، عثمانی خوانده شدند. این اصطلاح بعدها به‌عنوان وصفی برای مخالفان شیعه تداوم یافت و ابوعثمان جاحظ کتابی به نام عثمانیه بر ضد شیعه نگاشت. در برابر کاربرد اهانت‌آمیز رافضی، شیعیان نیز سنی‌ها را ناصبی می‌خواندند و در این وصف، این تعریض وجود داشت که اهل سنت نصب عداوت خاندان رسول را کرده‌اند، در حالی که آنان منکر این معنا هستند و می‌گویند تنها امام و خلیفه را نصب کرده‌اند. شیعیان این معنا را نیز نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند امامت ادامۀ رسالت و تعیین امام امری الهی است.

تاریخچه

بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بوده و شیعه در همان زمان وجود داشته است. بر پایۀ این گزارش‌ها، واژۀ شیعه نخستین بار در عهد پیامبر برای نامیدن چهار تن از صحابه، یعنی ابوذر‌‌‌ غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند. پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام و همسر علی بن ابی طالب، تحصن کردند. در دورۀ خلافت ابوبکر و عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دورۀ خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گستردۀ وسیع‌تری یافت. پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند. با آغاز غیبت امام دوازدهم، جامعۀ شیعه با تکیه بر میراث حدیثی و شبکۀ وکالت، به حیات خود ادامه داد و به تدریج به عنوان یک مذهب متمایز در جهان اسلام تثبیت شد.

فرقه‌های شیعه

درباره تعداد فرقه‌های شیعه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهش‌گران شمار آنها را تا صد فرقه گزارش کرده و مشهورترین آنها را امامیه، کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، فطحیه و غلات دانسته‌اند. برخی تعداد آنها را هجده فرقه برشمرده‌اند. برخی نویسندگان اساسی‌ترین فرقه‌های شیعه را سه فرقه امامیه، کیسانیه و زیدیه دانسته‌اند. برخی متکلمان آنها را در پنج فرقه امامیه، زیدیه، کیسانیه، اسماعیلیه و غلات برشمرده‌اند. برخی پژوهش‌گران معاصر نیز سه فرقه امامیه، اسماعیلیه و زیدیه را به عنوان فرقه‌های اصلی شیعه معرفی کرده‌اند.‌‌ بسیاری از این فرقه‌ها منقرض شده و امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:

امامیه: امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در امام علی، امام حسن، امام حسین و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها مهدی موعود است. از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند. توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، اصول عقاید امامیه است. همچنین به اعتقاد شیعه امامیه، صفات ذاتی خداوند عین ذات او است و تنها از جهت مفهومی مغایرت دارند؛ بعثت پیامبران در همه زمان‌ها واجب و عصمت آنان ضروری است؛ قرآن کریم از هرگونه تحریف و تغییر به دور است؛ نه جبر پذیرفته می‌شود و نه تفویض، بلکه امری میان این دو حاکم است؛ شفاعت‌و توسل به اولیای الهی جایز و شرک به شمار نمی‌رود؛ بداء به‌معنای آشکارشدن ارادۀ خداوند بر پایه تغییر شرایط است، بدون آنکه در اراده الهی تغییری رخ دهد؛ امام همانند پیامبر معصوم است؛ مهدویت از مباحث ویژه شیعه است و امام دوازدهم به دنیا آمده و به سبب آماده‌نبودن شرایط ظهور، از دیده‌ها غایب است؛ عدالت از شرایط حاکم و ولیّ امر مسلمانان است و اطاعت از حاکم غیر عادل جایز نیست و غلو درباره پیامبر و ائمه، فرد را از دایره اسلام خارج می‌کند.

زیدیه: گروهی از شیعیان، پس از امام علی، امام حسن و امام حسین به امامت «زید» فرزند امام سجاد (علی بن حسین) باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، پیامبر خدا تنها به امامت علی، حسن و حسین، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.

اسماعیلیه: گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای موسی بن جعفر، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر امام جعفر صادق، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است. اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.

فقه شیعه

فقه شیعه امامیه به‌معنای فهم روشمند و دقیق احکام از متون دینی است که سابقه آن به آغاز اسلام بازمی‌گردد و در طول تاریخ خود علمی پویا و متناسب با مقتضیات زمان و مکان بوده است. این فقه بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل بیت می‌داند. یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از ذخایر گسترده احادیث اهل بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم کرده است. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد. در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد‌ و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد.

جغرافیا و جمعیت

بر اساس گزارش‌های موجود، جمعیت شیعیان جهان با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است. بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳.۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند. بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه، ایران با ۹۲.۵ درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷.۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷.۵درصد قرار دارند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر شمار شیعیان جهان به‌ویژه در آفریقا و آسیا افزوده شده است.

حکومت‌ها

نخستین حکومت شیعیان در طول تاریخ اسلام، حکومت علی بن ابی‌طالب است که به‌رغم مدت کوتاه حدود چهارساله، بسیاری از تفکرات سیاسی و سیرۀ حکومتی شیعیان را شکل داد. گرچه این الگو دیری نپایید و پس از شهادت او، امویان قدرت را در دست گرفتند، نحوۀ مواجهۀ امام حسن با حکومت اموی و قیام امام حسین و نهضت عاشورا نیز تفکر سیاسی شیعیان را ارتقا بخشید و زمینه را برای تشکیل دولت‌های محلی شیعی در سده‌های بعد فراهم ساخت. در این دوره‌ها، چهار دولت علوی شیعی تأسیس شد: ادریسیان مغرب (۱۷۲ق) به دست ادریس بن عبدالله، علویان طبرستان (۲۵۰ق) به دست حسن بن زید، بنی‌رسی در یمن (۲۸۰ق) به دست یحیی بن حسین و آل اخیضر در یمامه (۲۵۱ق) به دست محمد بن یوسف. همچنین چهار دولت محلی شیعه شکل گرفت: بنی‌دلف در عراق عجم (۲۱۰ق)، امارت مادرایی در ری (۲۷۵ق)، امارت بنی‌الحسن در ینبع و دولت اسماعیلی یمن (۲۶۸ق) به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل. این دولت‌ها حاکمیت دستگاه خلفا را به چالش کشیدند و با ترویج تشیع، زمینه را برای بسط حاکمیت شیعه در قرن چهارم به بغداد و مصر فراهم ساختند.

پس از این دوره‌ها، فساد و بیدادگری حکومت عباسیان به همراه نهضت‌های پی‌درپی علویان، ارکان حکومت عباسی را سست کرد و زمینه را برای ظهور دولت‌های انقلابی و شیعی فراهم ساخت. در قرن چهارم هجری، شیعه به‌عنوان یک مذهب معتبر در دنیای اسلام گسترش یافت، هرچند در این دوره هیچ‌یک از دولت‌ها شیعه را به‌عنوان مذهب رسمی خود اعلام نکردند. در همین قرن، آل بویه از دیلمستان برخاستند و در بغداد و ایران حکومت کردند. درخصوص مذهب آنان اختلاف‌نظر هست؛ برخی آنها را زیدی‌مذهب می‌دانند و گروهی معتقدند ابتدا زیدی بودند و بعدها به مذهب امامیه درآمدند. همچنین فاطمیان (۲۹۷–۵۶۷ق) سلسله‌ای با گرایش اسماعیلی بودند که ابتدا در شمال آفریقا و سپس در مصر خلافت کردند و قاهره را به عنوان پایتخت خود بنا نهادند. اسماعیلیان الموت نیز با تصرف قلعه الموت در سال ۴۸۳ق به دست حسن صباح، حکومت نزاری را در ارتفاعات شمالی ایران پایه‌گذاری کردند که تا حمله هلاکوخان مغول در ۶۵۴ق ادامه یافت. قرامطه بحرین و حمدانیان نیز از دیگر دولت‌های شیعی بودند که در سده‌های سوم تا هفتم هجری در نقاط گوناگون از شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران روی کار آمدند.

از قرن پنجم تا نهم هجری، شیعه به گسترش خود ادامه داد و دولت‌هایی شیعی نیز بر سر کار آمدند، اما در این برهه در هیچ‌یک از مناطق اسلامی شیعه مذهب رسمی اعلام نشد. در دورۀ مغول، تهاجم مغولان به جهان اسلام صورت گرفت و حکومت اسلامی فرو ریخت، اما حرکت اندیشمندانه جمعی پیشتازان گمنام و به دور از قدرت سیاسی توانست مغولان پیروزمند را در برابر اسلام خاضع گرداند. برای مثال خواجه نصیرالدین طوسی با نفوذ در تشکیلات مغولان، جان بسیاری از علمای جهان اسلام را نجات داد و چند شهر را از نابودی رهانید. سلطان محمد خدابنده مشهور به اولجایتو (حکومت ۷۰۳–۷۱۶ق)، از فرمانروایان سلسله ایلخانی، برای مدتی مذهب شیعه دوازده‌امامی را مذهب رسمی حکومتش در ایران اعلام کرد؛ اما براثر فشار تشکیلات دولتی‌اش که برپایه مذهب اهل‌سنت بود، دوباره مذهب اهل‌سنت را رسمی اعلام کرد. در قرن‌های هشتم و نهم قمری، شمال و شرق ایران شاهد به قدرت‌رسیدن دولت‌های انقلابی سربداران در خراسان، جنبش ضد منکرات در هرات، نهضت حروفیه در برابر تیموریان و سادات مرعشی در مازندران بود.

در آغاز قرن دهم قمری، شاه اسماعیل صفوی که شیعه مذهب بود، ایران را به‌شکل یک کشور واحد درآورد و مذهب شیعه را در قلمرو حکومت خود رسمیت بخشید. پس از صفویه، افشاریه و زندیه روی کار آمدند و آنان نیز در تقویت تشیع کوشیدند. در دورۀ معاصر، هجوم استعمار غرب به جهان اسلام و استبداد داخلی، نهضت‌های اسلامی را سرعت و عمق بیشتری بخشید و سرانجام همه آنها به یک حرکت انقلابی در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری تبدیل شد و کشورهای متعددی را دربرگرفت. در ۱۳۵۷ش یک نظام اسلامی بر اساس نظریۀ ولایت فقیه در ایران شکل گرفت که در آن اصول مذهب و فقه شیعه دوازده‌امامی مبنا قرار گرفته است. این نظام با مشارکت ۹۸/۲درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷درصد واجدان شرایط در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش به تصویب رسید و جمهوری اسلامی ایران نام گرفت و در ۱۲ فروردین به‌طور رسمی اعلام موجودیت کرد.

نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی

بر اساس اسناد تاریخی، تشیع به عنوان یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام، در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقشی گسترده و چندوجهی ایفا کرده است. این نقش در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی قابل مشاهده است. برای مثال در بُعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی نظیر فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهمی چشمگیر داشته‌اند. حوزه‌های علمی شیعی، به‌ویژه در بغداد، نجف، قم و اصفهان، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش مؤثری ایفا کردند. در عرصۀ فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی مهمی انجامید. تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، به غنای گفتمان فلسفی در جهان اسلام افزود و زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد.

در حوزه هنر و معماری، تشیع الهام‌بخش شکل‌گیری سبک‌های ممتازی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی شد. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از تأثیر فرهنگی تشیع در تمدن اسلامی به شمار می‌رود. در بعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و به‌شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی ماندگاری انجامیده است. آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی پایدار برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید. این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی، در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.

در این میان، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری با حکومت شیعی، با ارائه نظام حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه، اثر‌ عمیق و گسترده در احیای تمدن اسلامی داشته و نظام اسلامی را به عامل بیداری مسلمانان و بازآفرینی هویت تمدنی آنان تبدیل کرده است. این نقش، افزون بر بعد سیاسی، در عرصه‌های فرهنگی، علمی و نهادی نیز قابل مشاهده است؛ زیرا جمهوری اسلامی با تأکید بر اسلام ناب محمدی، خودباوری مسلمانان، اتحاد اسلامی و مقابله با غرب‌زدگی زمینه‌های نظری و عملی احیای تمدن اسلامی را فراهم آورده است.

شهرها و مکان‌های مقدس

شهرها و مکان‌های مقدس شیعه به مکان‌هایی گفته می‌شود که با پیامبر اسلام، اهل‌بیت و شخصیت‌های مرتبط با آنان پیوند دارند و بیشتر آنها در عربستان، عراق، ایران و برخی کشورهای دیگر قرار گرفته‌اند. در عربستان، مدینه به‌دلیل مرقد پیامبر و ائمه بقیع و مکه به‌سبب مسجدالحرام و کعبه که مقدس‌ترین مکان اسلام است، جایگاه ویژه‌ای دارند. مسجدالنبی در مدینه و مسجدالاقصی در فلسطین نیز از مساجد نخستین و مورد احترام همه مسلمانان به شمار می‌روند. در عراق، نجف به‌دلیل مرقد امام علی، کوفه به‌سبب مسجد جامع و اماکن مقدس، کربلا به‌دلیل مرقد امام حسین و حضرت عباس، کاظمین به‌دلیل مرقد امام کاظم و امام جواد و سامرا به‌سبب مرقد امام هادی و امام حسن عسکری از مهم‌ترین شهرهای زیارتی شیعیان‌اند. در ایران نیز مشهد به‌دلیل مرقد امام رضا و قم به ‌سبب مرقد فاطمه معصومه و مرکز بزرگ علوم دینی، از شهرهای مقدس و زیارتی شیعه محسوب می‌شوند. افزون بر این، حرم حضرت زینب در دمشق نیز از دیگر مکان‌های مقدس شیعه است. این مکان‌ها هر ساله مقصد میلیون‌ها زائر شیعه از سراسر جهان هستند.

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم شیعه در سه دسته کلی اعیاد، سوگواری‌ها و رویدادهای تاریخی نمود پیدا می‌کند. اعیاد مهم شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم و سالروز تولد فاطمه زهرا و امامان است. سوگواری‌های شیعه نیز دهه محرم و روز عاشورا، اربعین، شب‌های قدر و ایام شهادت فاطمه زهرا و امامان را در بر می‌گیرد. رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، فتح مکه، صلح حدیبیه، تغییر قبله، جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، آغاز غیبت کبری امام زمان، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، نهضت عاشورا و شهادت امام حسین با ۷۲ تن از یارانش می‌شود.

منابع

• «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
• ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، 1996 م.
• اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
• اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
• براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
• برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
• «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
• پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلۀ‌‌ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
• توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
• «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
• چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
• داستانی بیرکی‏، علی، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه های امام خمینی(س)»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
• دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
• «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373ش.
• رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
• ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
• رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
• رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
• روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
• زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
• زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
• سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
• سبحانی تبریزی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
• سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
• شرف‌الدین موسوی، عبدالحسین، المراجعات، تحقیق حسین الراضی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
• شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
• «شهرهاى مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ش.
• «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
• صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
• صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1377ش.
• صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
• طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، 1417ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
• «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
• طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
• عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
• فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1406ق.
• مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
• مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
• مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.
• معرفت، محمدهادی، «مصاحبه علمی ؛ فقه شیعه، ویژگی ها و امتیازها(1)»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۱۰، ۱۳۸۴ش.
• منتظری‌مقدم، حامد، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، مجلۀ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
• منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش.
• نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
• یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
• Islamic Holidays (Shia)»، webcal.guru website، October 8, 2026.
• «Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website، April 25 2017