ام‌البنین

ام‌البنین؛ همسر امام علی و مادر چهار شهید کربلا.

پادکست مقاله | 🡇 noicon

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به ام‌البنین، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود و بین سال‌های پنجم و ششم هجری تولد یافت. او با امام علی؛ ازدواج کرد و چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان داشت که همه در کربلا به شهادت رسیدند. ام‌البنین به وفاداری، ادب و دلبستگی به اهل‌بیت مشهور بود و پس از عاشورا، مصائب اهل‌بیت را ترویج کرد. در ایران، سفره نذری به نام او پهن می‌شود و باور دارند حضور او بر سفره نشانه قبولی نذر است. آرامگاه او در بقیع است و ۱۳ جمادی‌الثانی به نام «روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا» ثبت شده است.

تولد و خانواده

فاطمه بنت حِزّام، مشهور به ام‌البنین، از قبیلهٔ بنی‌کِلاب بود. تاریخ‌نویسان نام مادر او را لیلی یا ثَمامه دختر سهیل بن عامر ذکر کرده‌اند. از زمان تولد او اطلاعات دقیقی در دست نیست؛ اما با توجه به برخی شواهد می‌توان تولد او را بین سال‌های پنجم و ششم هجری دانست. حِزام پدر ام‌البنین خواب دید که بر روی زمین حاصلخیزی نشسته و مرواریدی در دست دارد که پیوسته آن را برانداز می‌کند و محو زیبایی او شده است، درآن‌حال سواره‌ای از او تقاضای خرید مروارید را می‌کند. حِزام تعبیر این خواب را از معبران پرسید، آنها گفتند به‌زودی صاحب دختری می‌شود که شخصیت والایی به خواستگاری او خواهد آمد که او (حزام) نیز به‌واسطهٔ این ازدواج به بزرگی خواهد رسید.

ازدواج

مدتی پس‌از شهادت فاطمه زهرا، امام علی از برادرش عقیل خواست تا بانویی از تبار دلیرمردان عرب را به او معرفی کند تا برای او پسری شجاع به دنیا آورد. عقیل، فاطمه کلابیه را که پدر و اجدادش از شجاع‌ترین و دلیرترین افراد قوم عرب بودند، معرفی کرد. ام‌البنین نیز در این‌باره خوابی دید که حاکی از مبارک بودن این ازدواج بود. ثمرهٔ این ازدواج، چهار پسر به نام‌های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود و به همین خاطر او را ام‌البنین می‌نامیدند. فرزندان او همگی در کربلا به شهادت رسیدند و نسل او از طریق عبدالله فرزند عباس بن علی ادامه یافت.

درباه اینکه ام‌البنین بعداز فاطمه زهرا همسر دوم یا سوم علی بوده است، اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی نقل‌های تاریخی از ازدواج علی با امامه دختر زینب به توصیه فاطمه زهرا اشاره دارند. اما برخی از نقل‌ها بنابر روایت امام صادق؛ ام‌البنین را اولین همسر امام علی بعداز حضرت فاطمه می‌دانند. گفته‌اند ام‌البنین پس‌از چندی به امام علی پیشنهاد داد که به جای فاطمه، که اسم اصلی‌اش بود، او را ام البنین صدا زنند، تا فرزندان فاطمه از ذکر نام فاطمه توسط حضرت علی به یاد مادرشان، نیفتند. در منابع تاریخی هیچ اشاره‌ای به ازدواج ام‌البنین بعداز علی نشده است.

ام‌البنین پس‌از واقعه کربلا

ام‌البنین در واقعه کربلا حضور نداشت. ۴ فرزند پسر او در کربلا به شهادت رسیدند. حضرت زینب پس‌از بازگشت به مدینه، به دیدار او رفت و شهادت چهار فرزندش در کربلا را به او اطلاع داد. در گزارشی تاریخی آمده است که وقتی ام‌البنین خبر شهادت فرزندانش را شنید از احوال امام حسین پرسید و گفت اگر حسین زنده باشد، شهادت فرزندانم آسان است. وی پس‌از واقعهٔ کربلا، با نوحه‌سرایی و مرثیه‌خوانی مصائب اهل‌بیت در واقعهٔ کربلا را برای مردم بیان می‌کرد. برخی در این‌باره، اشعاری را به او نسبت داده‌اند. ام‌البنین را ادیب و شاعری فصیح و اهل فضل و دانش دانسته‌اند. او در رثای حضرت عباس اشعاری را سروده بود و می‌خواند. ام‌البنین پس‌از شنیدن خبر شهادت فرزندانش هر روز با نوه‌اش عبیدالله (فرزند حضرت عباس) به قبرستان بقیع می‌رفت و در آنجا اشعاری را که خود سروده بود، می‌خواند و می‌گریست. اهل مدینه گرد او جمع می‌شدند و با او در گریستن همنوا می‌شدند. حتی گفته‌اند مروان بن حکم نیز با آنان همراه می‌شد و می‌گریست.

درگذشت

در خصوص تاریخ دقیق وفات ام‌البنین اختلاف است، برخی آن را ۱۳ جمادی‌الثانی و برخی دیگر ۱۸ جمادی‌الثانی سال ۶۴ هجری دانسته‌اند. آرامگاه او در قبرستان بقیع واقع شده است.

ویژگی‌ها

ام‌البنین را شاعر و خوش‌بیان معرفی کرده‌اند. او نسبت به اهل‌بیت دلبستگی خاصی داشت و خود را وقف خدمت به آنان کرده بود. ارادت او به این خاندان به‌گونه‌ای بود که وقتی خبر شهادت فرزندانش را برایش آوردند به آن توجهی نکرد و جویای خبری از امام حسین شد. در تاریخ این امر را کم‌سابقه دانسته‌اند که زنی فرزندان هَووی خود را چنان دوست داشته باشد که حتی آنان را بر فرزندان خود مقدم بدارد. ام‌البنین نزد اهل‌بیت جایگاه خاصی داشت تا آنجا که در ایام عید به محضرش می‌رفتند و به او ادای احترام می‌کردند. حضرت زینب پس‌از واقعهٔ کربلا همواره مقام او را گرامی می‌داشت و به دیدارش می‌رفت. برخی ویژگی‌های او عبارت‌اند از:

• اصالت: نخستین ویژگی ام‌البنین، اصالت او است؛ خاندانش از اصیل‌ترین و شریف‌ترین خاندان‌های عرب بودند و اجدادش از اشرف سادات عرب به‌شمار می‌رفتند، چنان‌که دیگر خاندان‌ها به شرافت و اصالت آنان افتخار می‌کردند. این اصالت در چند زمینه آشکار بود:

1. مکارم اخلاق: خاندان ام‌البنین در جود، کرم، شجاعت، فصاحت، عفت، طهارت، شرافت، کرامت و حمیت زبانزد بودند و همین سبب افتخار بزرگان عرب به آنان بود.
2. آگاهی به آداب و علوم: آنان در محیطی پرورش یافته بودند که به همهٔ آداب و علوم روزگار خود اشراف داشتند. مادرش ثمامه بانویی کامل، عاقل و ادیب بود و پدرش حزام دارای اخلاق صالحان و خوی آزادگان اصیل بود؛ از این‌رو ام‌البنین نیز به تمامی این آداب آگاهی داشت.
3. راستگویی و فصاحت: خاندان ام‌البنین به برخورداری از زبانی فصیح و بلیغ شهرت داشتند.

• وفاداری ام‌البنین: ام‌البنین در خاندانی پرورش یافته بود که به وفاداری شهره بودند؛ او پس‌از شهادت امام علی، ازدواج نکرد. حس وفاداری در فرزندان او نیز بارز بود که نمونه‌ای از آن، در وفاداری فرزندانش به امام حسین در کربلا آشکار شد.
• ادب ام‌البنین: او زمانی که وارد خانهٔ امام علی شد خود را خادم فرزندان حضرت زهرا می‌دانست و با آنان همواره باادب رفتار می‌کرد، این ویژگی در فرزندانش نیز مشخص بود؛ به‌گونه‌ای که حضرت عباس همواره امام حسین را یا سیدی یا اباعبدالله خطاب می‌کرد.
• شجاعت ام‌البنین: ام‌البنین همچون خاندانش شجاع و دلیر بود. پس‌از شهادت امام حسین و یارانش برای عزاداری در بقیع حضور می‌یافت. شهامت او در آن فضای خفقان‌بار سبب می‌شد تا سایر مردم هم به پشتوانهٔ او در آنجا حضور یابند. عقیل خاندان کلابیه را به حضرت علی معرفی و بیان کرده بود: در میان قوم عرب نمی‌توان کسی را یافت که از پدران و نیاکان امّ‌البنین شجاع تر و دلاورتر باشند. توصیف اجداد و اخوال ایشان به القابی چون: ملاعب الأسنة یعنی به بازی گیرنده نیزه‌ها، قتیل البراص یعنی کشنده دشمن و بیماری، فارس قرزل به معنی سوارکار تنومند، نشان از شجاعت و دلاوری آنان دارد.
• کرامات: برای ام‌البنین کرامت‌هایی نقل کرده‌اند، ازجمله گفته‌شده که اگر در مشکلات، صدمرتبه صلوات برای ام‌البنین فرستاده شود، حاجت فرد داده خواهد شد.
• فصاحت و بلاغت: خاندان بنی‌کلاب شاعران برجسته‌ای داشت که عرب به اشعارشان استناد می‌کرد و در اوج فصاحت و بلاغت بودند. ام‌البنین در چنین خانواده‌ای رشد یافت. این فصاحت و بلاغت در اشعاری که در رثای فرزندانش سروده، آشکار است؛ ازجمله شعر جاودانهٔ او پس‌از شهادت پسرش که بزرگان ادب آن را ستوده و تحسین کرده‌اند:

لا تدعونی ویک ام‌البنین

تذکرینی بلیوث العرین

کانت بنون لی ادعی بهم

و الیوم اصبحتُ و لا من بنین

اربعة مثل نسور الرّبی

قد واصلوا الموت بقطع الوتین

ام‌البنین در فرهنگ شیعی

در میان شیعیان، ام‌البنین به باب‌الحوائج شهرت دارد. به همین سبب، بسیاری از مسلمانان شیعه برای برآورده شدن حاجات خود به او توسل می‌جویند. توسل به ام‌البنین غالباً در قالب نذر انجام می‌شود؛ مانند پهن کردن سفرهٔ نذری، پختن آش و حلوا، و خیرات کردن خرما به نام او در راه خدا. برخی از این آیین‌ها عبارتند از:

سفرهٔ ام‌البنین

مردم برخی روستاها و شهرهای ایران، سفره‌ای نذری به نام ام‌البنین برپا می‌کنند که به سفرهٔ مادر حضرت ابوالفضل یا سفرهٔ مادر حضرت عباس نیز شهرت دارد. همچنین سفره‌ای به نام بی‌بی سه‌شنبه در مناطقی مانند خراسان به حضرت ام‌البنین و در جاهایی دیگر مانند شاهرود به حضرت فاطمهٔ زهرا نسبت داده‌اند و آن را به نام آن دو بی‌بی، سفرهٔ ام‌البنین و سفرهٔ حضرت فاطمه نامیده‌اند.

آش و حلوای نذری

آش و حلوا دیگر نذری‌هایی است که به نام ام‌البنین می‌دهند. در بیشتر مناطق به نام آش مادر ابوالفضل و حلوای ام‌البنین شهرت دارد و در خراسان به نام آش اُماج کُماج معروف است.

قبول نذر

تصوری در میان برخی از نذردهندگان وجود داشته است که اگر نذرشان در پیشگاه خداوند پذیرفته شود، حضرت ام‌البنین شب‌هنگام با حضور خود در پای سفره، آرد مخصوص آش یا حلوا یا کاچی نذری نذری‌دهنده را تبرک می‌کند. آنها بر این باورند که با حضور ام‌البنین، اثر و نشانه‌ای بر آرد می‌افتد و آن را نشانهٔ قبولی نذر و برآورده شدن حاجات خود می‌پندارند.

کتاب‌شناسی ام‌البنین

در مورد شخصیت و زندگانی ام‌البنین، آثار متعددی به نگارش درآمده است، برخی از این کتاب‌ها عبارتند از:

• زنان بنی‌هاشم: آمنه، اسماء بنت عُمَیس، ام‌هانی و ام‌البنین، نویسندگان: محسن شیدایی‌پور و محمدتقی شایسته‌پور؛
• ام‌البنین، قاسم رجبیان؛
• تاریخ و سیرهٔ ام‌البنین: مادر علمدار کربلا، نوشتهٔ اشرف زهیری جعفری؛
• زندگی حضرت ام‌البنین و کرامات آن بانو، نوشتهٔ اشرف زهیری جعفری؛
• همسفر با ام‌البنین، نوشتهٔ طوبی (عفیفه) معتمد لاری؛
• ام‌البنین در آینهٔ شعر: با مقدمه‌ای در زندگانی و کرامات وی که مؤلفان آن علی‌اکبر مهدی‌پور و محمد خرم‌فر هستند.

بزرگداشت ام‌البنین

در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران، روز سیزدهم جمادی‌الثانی، مصادف با رحلت ام‌البنین، به نام روز بزرگداشت مادران و همسران شهدا، نام‌گذاری شده است.

ام‌البنین در کلام دیگران

• شهیدثانی مقام ام‌البنین را چنین توصیف می‌کند: «ام‌البنین از بانوان با معرفت و پر فضیلت بود. نسبت به خاندان نبوت، محبت و دلبستگی خالص و شدید داشت و خود را وقف خدمت به آن‌ها کرده بود. خاندان نبوت نیز برای او جایگاه والایی قائل بودند و به او احترام ویژه می گذاشتد. در روزهای عید، به احترام او به محضرش می‌رفتند و به وی ادای احترام می‌کردند.»
• سید محمود حسینی شاهرودی می‌گوید: «من در مشکلات، صد مرتبه صلوات برای مادر حضرت ابوالفضل العباس، ام البنین، می‌فرستم و حاجت می‌گیرم.»
• سید عبدالرزاق مقرم از مقتل نویسان تشیع می‌گوید: «ام‌البنین از بانوان با فضیلت به‌شمار می‌رفت. وی حق اهل‌بیت را خوب می‌شناخت و در محبت و دوستی با آنان خالص بود و متقابلاً خود در میان آنان جایگاه بلند و مقام ارجمندی داشت.

منابع

• آقاجانی قناد، علی، مادر فضیلت‌ها، قم، مرکز پژوهش‌های صداوسیما، ۱۳۸۲ش.
• امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسد الغابه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
• ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، بی‌تا.
• اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، به‌تحقیق سید احمد صقر، قم، شریف‌رضی، ۱۳۷۲ش.
• تاج‌الدین، مهدی، المجالس الشجیه فی سیره ام‌البنین التقیه، بی‌نا، بی‌تا.
• تجربه‌کار، نصرت، «بعضی از رسوم باستانی»، مجلهٔ مردم‌شناسی، شماره ۲، تهران، ۱۳۳۵ش.
• جعفرزاده، جلیل، بانوی ادب، حضرت ام‌البنین، ری، سمیع، ۱۳۹۴ش.
• الحائری، شیخ محمدمهدی، معالی السبطین، بیروت، مؤسسة النعمان، بی‌تا.
• دخیل، علی‌محمد، العباس، بیروت، مؤسسهٔ اهل‌بیت، ۱۴۰۱ق.
• ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان قمر بنی‌هاشم ابوالفضل العباس، قم، مکتب‌الحسین، ۱۳۷۶ش.
• ربانی خلخالی، علی، ستاره درخشان مدینه؛ حضرت ام البنین همسر باوفای امیر المومنین، قم، مکتب‌الحسین، ۱۳۷۸ش.
• «روز تکریم مادران و همسران شهدا»، وب‌سایت رادیو ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن، ۱۳۹۷ش.
• زهیری، داود بن عبدالله، السیدة أم‌البنین سیرتها - کراماتها، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۲۰۰۶م.
• الزهیری الجعفری، شیخ اشرف و میرزاجان، محمدرضا، «شخصیت و موقعیت ام‌البنین در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، میقات حج، شمارهٔ ۶۲، ۱۳۸۶ش.
• سالکی، محمدعلی، ام‌البنین، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• سماوی، محمد بن طاهر، ابصار العین فی ابصار الحسین، نجف، حیدریة، ۱۳۴۱ق.
• شبر، جواد، ادب الطف او شعراء الحسین، بیروت، دارالمرتضی، ۱۴۰۹ق.
• شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۱ش.
• شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، به‌تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• طیبی، ناهید، «مادر ماه؛ پژوهشی در زندگی و شخصیت ام‌البنین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• عبدالامیر انصاری، محمدرضا، ام‌البنین نمادی از خودگذشتگی، برگردان موسی دانش، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.
• فقیری، ابوالقاسم، «سفره‌ها در شیراز»، هنر و مردم، شم‍اره ۱۰۶، تهران، مرداد ۱۳۵۰ش.
• «کتابشناسی آثار منتشرشده در مورد حضرت ام‌البنین در قم»، خبرگزاری کتاب ایران: ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۷ش.
• مامقانی، شیخ عبدالله، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، مطبعة المرتضویة، ۱۳۵۰ش.
• محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعة، تهران، ۱۳۶۴ش.
• مظفر، عبدالواحد، موسوعه بطل العلقمی، نجف، مؤسسۀ مظفر الثقافیه، ۱۴۲۹ق.
• الموسوی المقرم، عبدالرزاق، العباس، به‌تحقیق محمد الحسون، کربلا، مکتبة الروضة العبّاسیة‫، ۱۴۲۷ق. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
• یوسفی اشکوری، «ام‌البنین»، وب‌سایت دائرهٔالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۹ش.