ایرج میرزا: تفاوت میان نسخهها
imported>محمدرضا عسکری بدون خلاصۀ ویرایش |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۱۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر =ایرج میرزا.png | |||
| زیرنویس تصویر =ایرج میرزا شاعر و روشنفکر دوره قاجار | |||
|image_alt=ایرج میرزا | |||
| فایل پادکست =ایرج میرزا.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۸/۴۴ | |||
| تاریخ پادکست =۲۲-۱-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|ایرج میرزا}}'''؛ شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورهٔ مشروطه. | |||
ایرج میرزا، شاعر | ایرج میرزا، [[شاعر]] ایرانی، با سه واسطه به [[فتحعلیشاه]] [[دودمان قاجار|قاجار]] میرسد. قریحهٔ شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او میتوان به مثنویهای «مادرنامه»، «[[زهره و منوچهر]]» و «[[عارفنامه]]» اشاره کرد. سفرهای ایرج میرزا به [[قفقاز]] و [[اروپا]] باعث شد بهاندیشههای غربی گرایش پیدا کند و تفکر تجددگرایی در او نهادینه شود. بخش عمدهٔ شهرت او بهدلیل طنزهای اجتماعی و انتقادهای او از وضعیت جامعه است. ایرج میرزا بهعنوان یکی از پیشگامان مخالفت با [[حجاب]] زنان شناخته میشود. او [[آزادی]] زنان را ضروری میدانست و حجاب را مانعی اساسی برای این آزادی تلقی میکرد. | ||
==تولد و تحصیلات== | == تولد و تحصیلات == | ||
نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار میرسد. پدر ایرج، غلامحسین میرزا از شاعران رسمی | نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار میرسد. پدر ایرج، غلامحسین میرزا از شاعران رسمی [[مظفرالدینشاه]] قاجار و دارای [[لقب]] و از مواجب برخوردار بود. پس از [[مرگ]] [[پدر]]، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلالالممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.<ref>. محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.</ref> | ||
وی در سال ۱۲۵۲ش در [[تبریز]] متولد شد. پس از سپریکردن تحصیلات مقدماتی به [[دارالفنون تبریز]] رفت و [[زبان فرانسوی]] را بهخوبی یادگرفت. او علاوه بر زبان فرانسه به [[زبانهای ترکی]] و [[زبان روسی|روسی]] نیز مسلط بود، در این ایام به [[ادبیات فارسی]] رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص123 و 124.]</ref> | |||
== | == فعالیت کاری == | ||
ایرج میرزا در سال | ایرج میرزا در جریان [[انقلاب مشروطه]] زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای [[تهران]]، [[سنندج]] و [[کرمانشاه]] برود. او بهمدت پنج سال معاون پیشکاری مالی خراسان بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص123.]</ref> وقتی [[علی امینالدوله|امینالدوله]]<ref>. میرزاعلی امینالدوله از رجال قاجاریه و صدراعظم ناصرالدین شاه بود. [https://tehrannameh.com/list/الف/امینالدولهها شهبازی، «امین الدوله»، وبسایت تهران نامه.]</ref> به تهران رفت ایرج میرزا را بهسمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «[[میرزاعلیخان اتابک]]»، بهعنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کنارهگیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن [[قصیده]]، [[غزل]] و [[مثنوی]] میپرداخت.<ref>. محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص17-22.</ref> | ||
==تالیفات== | == تالیفات == | ||
از مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | از مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | ||
* منظومههای شعری با عناوین «تعارف»، «این بزرگان»، «دوزخ»، «اشک شیخ» و «مادر»؛ | |||
* مثنوی «زهره و منوچهر» ترجمهای از اثر شکسپیر شاعر و نمایشنامه نویس بزرگ انگلیسی؛ | |||
* دو قطعه منثوی به نامهای «شاه و جام» ترجمهای از شاعر معروف آلمانی با نام شیللر؛ | |||
* مثنوی عارفنامه.<ref>. حائری، آثار و افکار ایرج میرزا، 1366ش، ص31-34.</ref> | |||
== سبک شعری == | |||
ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچیک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام بهموقع کلمات، ایهام، موسیقیافزایی، مناسبتهای لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضربالمثلهای زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگیهای سبک شعری ایرج میرزا بهشمار میرود. عمدهٔ شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.<ref>[https://www.bahareadab.com/pdf/1473.pdf . اسدی، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، 1402ش، ص69.]</ref> | |||
شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوقالعادهای بر زبان معیار و جنبههای معاصر [[زبان فارسی]] زمان خود داشت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص124.]</ref> | |||
در آثار ایرج میرزا اشعار مذهبی هم مشاهده میشود؛ از آنجمله میتوان به شعری دربارهٔ حضرت علی اکبر اشاره کرد: | |||
در | آیا که داد تسلیت خاطر حسین چون دید نعش اکبر در خون تپیده را؟ | ||
آیا که | آیا که غمگساری واندُهبری نمود لیلای داغدیدهٔ محنتکشیده را | ||
بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد آتش زدند لانهٔ مرغ پریده را<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/490120/شعر-ایرج-میرزا-برای-شهادت-حضرت-علی-اکبر-ع . «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علیاکبر (علیهالسّلام)»، وبسایت مشرق نیوز.]</ref> | |||
== زمینههای شکلگیری تفکرات ایرج میرزا == | |||
ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوشذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار بهشمار میرفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحبمنصبان بود. وضعیت اقتصادی و فرهنگی وی نسبت به تودههای مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقهٔ اقلیت قدرتمند جامعهٔ عصر مشروطه بهشمار میآمد. بههمین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغههای اکثر مردم فاصله داشت. او بهدلیل منافع طبقاتیاش، در برابر سنتهای اشرافی جامعه با احتیاط رفتار میکرد؛ اما نسبت به سنتهای اجتماعی و دینی بیپروا بود. وی بهخاطر تعلق به طبقهٔ بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط به آزادیهای اجتماعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی بهمعنای رهایی از سنتهای جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربیها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارهٔ زن است و ریشهٔ بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان میداند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20170219045349-9459-163.pdf . میرعلی، و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»، 1394ش، ص50-51 و 54-56.]</ref> | |||
== حجاب زنان == | |||
از دیدگاه ایرج میرزا [[حجاب]] مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش میداد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است: | |||
==حجاب زنان== | |||
از دیدگاه ایرج میرزا حجاب مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش میداد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است: | |||
شنید این نکته را دارایِ هوشی | شنید این نکته را دارایِ هوشی | ||
| خط ۴۳: | خط ۶۹: | ||
برآورد از درونِ دل خروشی | برآورد از درونِ دل خروشی | ||
که تا این قوم در بندِ حجابند گرفتار همین شَیءِ عِجابَند<ref>. جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، 1399ش، ص233.</ref> | که تا این قوم در بندِ حجابند گرفتار همین شَیءِ عِجابَند<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64ae5bc15c034-10681-1400-527.pdf . جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، 1399ش، ص233.]</ref> | ||
او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را بهعنوان زندانی برای زنان به تصویر میکشد. وی در مثنوی «عارفنامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی میداند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را بهعنوان سرباری برای جامعه تلقی میکند: | او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را بهعنوان زندانی برای زنان به تصویر میکشد. وی در مثنوی «عارفنامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی میداند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را بهعنوان سرباری برای جامعه تلقی میکند: | ||
در اقطار دگر زن یار مرد است | در اقطار دگر زن یار مرد است | ||
در این محنتسرا سربار مرد است | در این محنتسرا سربار مرد است | ||
او بر ضرورت آشنایی زنان با علوم روز | او بر ضرورت آشنایی زنان با علوم روز تأکید کرده و حجاب را مانع پیشرفت و یادگیری میداند: | ||
نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است | نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است | ||
کجاست دست حقیقت که فتح باب کند | کجاست دست حقیقت که فتح باب کند | ||
وی قائل به برداشتن حجاب است و در این راستا از ابزارهای ادبی استفاده و استدلالهای دینی را برای فریب افکار عمومی بیان میکند و به قرآن و سنت برای توجیه کارهایش رو میآورد: | وی قائل به برداشتن حجاب است و در این راستا از ابزارهای ادبی استفاده و استدلالهای دینی را برای فریب افکار عمومی بیان میکند و به قرآن و سنت برای توجیه کارهایش رو میآورد: | ||
تو هم دستی بزن این پرده بردار | تو هم دستی بزن این پرده بردار | ||
کمال خود به عالم کن نمودار | کمال خود به عالم کن نمودار | ||
| خط ۶۷: | خط ۹۳: | ||
که باید زن شود غول بیابان | که باید زن شود غول بیابان | ||
کدام است آن حدیث و آن خبر کو | کدام است آن حدیث و آن خبر کو | ||
که باید زن کند خود را چو لولو | که باید زن کند خود را چو لولو | ||
او حجاب را از عفت و عصمت جدا میداند و میگوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بیعصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بیعفت هستند.<ref>. حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص69</ref> | او حجاب را از [[عفت]] و عصمت جدا میداند و میگوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بیعصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بیعفت هستند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص69]</ref> | ||
ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشیاش نشان میدهد. او در | ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشیاش نشان میدهد. او در منظومهٔ نمایشی «عارفنامه» در داستانی تمایل خود را به [[کشف حجاب]] ابراز میکند. وی در این قطعهٔ نمایشی به نام «تصویر زن» با زبان [[طنز]] از حجاب و مدافعان آن انتقاد میکند: | ||
خدایا تا کی این مردان به خوابند زنان تا کی گرفتار حجابند<ref>. مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، 1399ش، ص171 و172.</ref> | خدایا تا کی این مردان به خوابند زنان تا کی گرفتار حجابند<ref>[https://jlcr.ut.ac.ir/article_78201_8fb38eb8c1d104dd84f7719e1777e9ea.pdf . مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، 1399ش، ص171 و172.]</ref> | ||
برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را بهصورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر | برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را بهصورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر روحیهٔ وی و ایجاد آزاداندیشی و تجددخواهی در او شد. ایرج میرزا از زندگی مردم انتقاد میکرد؛ [[سینهزنی]] و [[قمهزنی]]، [[عشقبازی]] و رابطهٔ جنسی، سیاست و حجاب زنان را به انتقاد و سخره میگرفت. او در بیان عقایدش هیچ ملاحظهای نداشت. او برای خرسندی دوستان و رنجاندن دشمنان شعر میگفت. یکی از معایب بزرگ شعر ایرج میرزا وجود مضامین و محتوای غیراخلاقی بود. در دیوان او مطالب فراوانی دربارهٔ عیبجویی از زن و حجابش وجود دارد: | ||
نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند | نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند | ||
نعوذ بالله اگر جلوه بینقاب کند | نعوذ بالله اگر جلوه بینقاب کند | ||
فقیه شهر به دفع حجاب مایل نیست | فقیه شهر به دفع حجاب مایل نیست | ||
چرا که هرچه کند حیله در حجاب کند | چرا که هرچه کند حیله در حجاب کند | ||
او در جای دیگر حجاب را مانع آشنایی و شناخت پسران با دختران جهت ازدواج میداند: | او در جای دیگر حجاب را مانع آشنایی و شناخت پسران با دختران جهت ازدواج میداند: | ||
خدایا کی شوند این خلق خسته | خدایا کی شوند این خلق خسته | ||
ازین عقد و نکاح چشمبسته | ازین عقد و نکاح چشمبسته | ||
بگیری زن ندیده روی او را | بگیری زن ندیده روی او را | ||
بری ناآزموده خوی او را | بری ناآزموده خوی او را | ||
در اقطار دگر زن یار مرد است | در اقطار دگر زن یار مرد است | ||
در این محنت سرا سربار مرد است | در این محنت سرا سربار مرد است | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۲۹: | ||
به هر جا زن بود هم پیشه با مرد | به هر جا زن بود هم پیشه با مرد | ||
درینجا مرد باید جان کند فرد<ref>. رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، 1399ش، ص14-22 .</ref> | درینجا مرد باید جان کند فرد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1869138/بررسی-اشعار-شاعران-دوره-مشروطه-در-مخالفت-باحجاب-زنان-ایرج-میرزا-عارف-قزوینی-میرزاده-عشقی . رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، 1399ش، ص14-22 .]</ref> | ||
==رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا== | == رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا == | ||
ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه میدانست. در حالی که پژوهشهای تاریخی نشان میدهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از فرهنگ و تمدن این سرزمین بوده است.<ref>. حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79</ref> شواهد تاریخی نشان میدهند که زنان ایرانی، حتی پیش از | ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه میدانست. در حالی که پژوهشهای تاریخی نشان میدهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از [[فرهنگ]] و [[تمدن]] این سرزمین بوده است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79]</ref> شواهد تاریخی نشان میدهند که زنان ایرانی، حتی پیش از [[اسلام]]، بر اساس [[فطرت]]، [[عقل]] و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت میکردند. در دورهٔ ساسانیان، زنان اشرافزاده تنها با تختروانهای پوشیده از خانه خارج میشدند.<ref>دورانت، تاریخ تمدن، 1343ش، ج1، ص522.</ref> بهطوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرهٔ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.<ref>حلبی شافعی، السیره الحلبیه بیتا، ج2، ص234.</ref> | ||
در عصر قاجاریه، زنان با محدودیتهایی در مسیر تحصیل و فعالیتهای اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی | در عصر قاجاریه، زنان با محدودیتهایی در مسیر تحصیل و فعالیتهای اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی بهدلیل سیاستهای استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، رویکرد جدیدی نسبت به [[مشارکت زنان]] شکل گرفت و سیاستگذاریها بر پایه فراهم کردن زمینههای آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاهها و پژوهشهای علمی، رشد قابل توجهی را نشان میدهد که نشاندهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79]</ref> | ||
==پانویس== | == درگذشت == | ||
ایرج میرزا در سال ۱۳۰۴ش بر اثر [[سکته قلبی]] درگذشت و در [[قبرستان ظهیرالدوله]] تهران به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.eneshat.com/iranian/famous/about-iraj-mirza . «همه چیز درباره ایرج میرزا»، وبسایت نشاط آوران.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
* اسدی، فهمیه، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، | {{آغاز منابع}} | ||
* رزاقپور، مرتضی و نوشآبادی، سمیه «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، | * اسدی، فهمیه، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، نشریهٔ علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره پیاپی ۷۸، مرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت | * رزاقپور، مرتضی و نوشآبادی، سمیه «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، مجلهٔ علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۳، زمستان ۱۳۹۱ش. | ||
* شهبازی، داریوش، «وبسایت تهران نامه»، | * «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علیاکبر (علیهالسّلام)»، وبسایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۴ش. | ||
* جزائری، سیده مریم و شادیگو، شهریار «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، | * شهبازی، داریوش، «وبسایت تهران نامه»، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۳۴۰۳ش. | ||
* حائری، سیدهادی (کورش)، | * جزائری، سیده مریم و شادیگو، شهریار «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، مطالعات ادبیات تطبیقی، شمارهٔ ۵۸، تابستان ۱۴۰۰ش. | ||
* دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، چاپخانه اقبال، | * حائری، سیدهادی (کورش)، آثار و افکار ایرج میرزا، بیجا، جاویدان، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش. | ||
* رئیس السادات، تهمینه، «بررسی اشعار شاعران دوره مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، | * دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، چاپخانه اقبال، ۱۳۴۳ش | ||
* صفائی قهفرخ، پروانه و حاتمی، سعید، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی»، | * رئیس السادات، تهمینه، «بررسی اشعار شاعران دوره مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، نشریه تاریخ روایی، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. | ||
* حاتمی، سعید و عبادی، معصومه، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، | * صفائی قهفرخ، پروانه و حاتمی، سعید، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، شمارهٔ دوازدهم، تابستان ۱۳۹۱ش. | ||
* حلبی شافعی، علیبنابراهیم، السیره الحلبیه، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بیتا. | * حاتمی، سعید و عبادی، معصومه، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش. | ||
* قاسمیزاده، حسین و | * حلبی شافعی، علیبنابراهیم، السیره الحلبیه، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بیتا. | ||
* محجوب، محمدجعفر، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، بیجا، افست گلشن، چاپ سوم، | * قاسمیزاده، حسین و اسدالهی، خدابخش، «مطالعه و بررسی شگردهای طنزپردازی در اشعار ایرج میرزا»، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۲ش. | ||
* میرعلی، حسنزاده و دیگران، | * محجوب، محمدجعفر، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، بیجا، افست گلشن، چاپ سوم، ۱۳۵۳ش. | ||
* مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، | * میرعلی، حسنزاده و دیگران، «تأثیر طبقهٔ اجتماعی بر شعر شاعران دورهٔ مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»، فصلنامهٔ علمیپژوهشی «پژوهش زبان ادبیات فارسی»، شمارهٔ ۳۹، زمستان۱۳۹۴ش. | ||
* «همه چیز | * مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشگاه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش. | ||
* «همه چیز دربارهٔ ایرج میرزا»، وبسایت نشاط آوران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردبیهشت، ۱۳۹۹ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
{{شخصیتهای ادبیات فارسی}} | |||
{{شخصیتهای مشروطه}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۵۶
 ایرج میرزا شاعر و روشنفکر دوره قاجار | |
پادکست مقاله | 🡇
|
ایرج میرزا؛ شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورهٔ مشروطه.
ایرج میرزا، شاعر ایرانی، با سه واسطه به فتحعلیشاه قاجار میرسد. قریحهٔ شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او میتوان به مثنویهای «مادرنامه»، «زهره و منوچهر» و «عارفنامه» اشاره کرد. سفرهای ایرج میرزا به قفقاز و اروپا باعث شد بهاندیشههای غربی گرایش پیدا کند و تفکر تجددگرایی در او نهادینه شود. بخش عمدهٔ شهرت او بهدلیل طنزهای اجتماعی و انتقادهای او از وضعیت جامعه است. ایرج میرزا بهعنوان یکی از پیشگامان مخالفت با حجاب زنان شناخته میشود. او آزادی زنان را ضروری میدانست و حجاب را مانعی اساسی برای این آزادی تلقی میکرد.
تولد و تحصیلات
نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار میرسد. پدر ایرج، غلامحسین میرزا از شاعران رسمی مظفرالدینشاه قاجار و دارای لقب و از مواجب برخوردار بود. پس از مرگ پدر، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلالالممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.[۱]
وی در سال ۱۲۵۲ش در تبریز متولد شد. پس از سپریکردن تحصیلات مقدماتی به دارالفنون تبریز رفت و زبان فرانسوی را بهخوبی یادگرفت. او علاوه بر زبان فرانسه به زبانهای ترکی و روسی نیز مسلط بود، در این ایام به ادبیات فارسی رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.[۲]
فعالیت کاری
ایرج میرزا در جریان انقلاب مشروطه زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای تهران، سنندج و کرمانشاه برود. او بهمدت پنج سال معاون پیشکاری مالی خراسان بود.[۳] وقتی امینالدوله[۴] به تهران رفت ایرج میرزا را بهسمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «میرزاعلیخان اتابک»، بهعنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کنارهگیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن قصیده، غزل و مثنوی میپرداخت.[۵]
تالیفات
از مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- منظومههای شعری با عناوین «تعارف»، «این بزرگان»، «دوزخ»، «اشک شیخ» و «مادر»؛
- مثنوی «زهره و منوچهر» ترجمهای از اثر شکسپیر شاعر و نمایشنامه نویس بزرگ انگلیسی؛
- دو قطعه منثوی به نامهای «شاه و جام» ترجمهای از شاعر معروف آلمانی با نام شیللر؛
- مثنوی عارفنامه.[۶]
سبک شعری
ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچیک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام بهموقع کلمات، ایهام، موسیقیافزایی، مناسبتهای لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضربالمثلهای زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگیهای سبک شعری ایرج میرزا بهشمار میرود. عمدهٔ شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.[۷]
شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوقالعادهای بر زبان معیار و جنبههای معاصر زبان فارسی زمان خود داشت.[۸]
در آثار ایرج میرزا اشعار مذهبی هم مشاهده میشود؛ از آنجمله میتوان به شعری دربارهٔ حضرت علی اکبر اشاره کرد:
آیا که داد تسلیت خاطر حسین چون دید نعش اکبر در خون تپیده را؟
آیا که غمگساری واندُهبری نمود لیلای داغدیدهٔ محنتکشیده را
بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد آتش زدند لانهٔ مرغ پریده را[۹]
زمینههای شکلگیری تفکرات ایرج میرزا
ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوشذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار بهشمار میرفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحبمنصبان بود. وضعیت اقتصادی و فرهنگی وی نسبت به تودههای مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقهٔ اقلیت قدرتمند جامعهٔ عصر مشروطه بهشمار میآمد. بههمین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغههای اکثر مردم فاصله داشت. او بهدلیل منافع طبقاتیاش، در برابر سنتهای اشرافی جامعه با احتیاط رفتار میکرد؛ اما نسبت به سنتهای اجتماعی و دینی بیپروا بود. وی بهخاطر تعلق به طبقهٔ بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط به آزادیهای اجتماعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی بهمعنای رهایی از سنتهای جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربیها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارهٔ زن است و ریشهٔ بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان میداند.[۱۰]
حجاب زنان
از دیدگاه ایرج میرزا حجاب مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش میداد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است:
شنید این نکته را دارایِ هوشی
برآورد از درونِ دل خروشی
که تا این قوم در بندِ حجابند گرفتار همین شَیءِ عِجابَند[۱۱]
او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را بهعنوان زندانی برای زنان به تصویر میکشد. وی در مثنوی «عارفنامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی میداند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را بهعنوان سرباری برای جامعه تلقی میکند:
در اقطار دگر زن یار مرد است
در این محنتسرا سربار مرد است
او بر ضرورت آشنایی زنان با علوم روز تأکید کرده و حجاب را مانع پیشرفت و یادگیری میداند:
نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است
کجاست دست حقیقت که فتح باب کند
وی قائل به برداشتن حجاب است و در این راستا از ابزارهای ادبی استفاده و استدلالهای دینی را برای فریب افکار عمومی بیان میکند و به قرآن و سنت برای توجیه کارهایش رو میآورد:
تو هم دستی بزن این پرده بردار
کمال خود به عالم کن نمودار
کجا فرمود پیغمبر به قرآن
که باید زن شود غول بیابان
کدام است آن حدیث و آن خبر کو
که باید زن کند خود را چو لولو
او حجاب را از عفت و عصمت جدا میداند و میگوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بیعصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بیعفت هستند.[۱۲]
ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشیاش نشان میدهد. او در منظومهٔ نمایشی «عارفنامه» در داستانی تمایل خود را به کشف حجاب ابراز میکند. وی در این قطعهٔ نمایشی به نام «تصویر زن» با زبان طنز از حجاب و مدافعان آن انتقاد میکند:
خدایا تا کی این مردان به خوابند زنان تا کی گرفتار حجابند[۱۳]
برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را بهصورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر روحیهٔ وی و ایجاد آزاداندیشی و تجددخواهی در او شد. ایرج میرزا از زندگی مردم انتقاد میکرد؛ سینهزنی و قمهزنی، عشقبازی و رابطهٔ جنسی، سیاست و حجاب زنان را به انتقاد و سخره میگرفت. او در بیان عقایدش هیچ ملاحظهای نداشت. او برای خرسندی دوستان و رنجاندن دشمنان شعر میگفت. یکی از معایب بزرگ شعر ایرج میرزا وجود مضامین و محتوای غیراخلاقی بود. در دیوان او مطالب فراوانی دربارهٔ عیبجویی از زن و حجابش وجود دارد:
نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند
نعوذ بالله اگر جلوه بینقاب کند
فقیه شهر به دفع حجاب مایل نیست
چرا که هرچه کند حیله در حجاب کند
او در جای دیگر حجاب را مانع آشنایی و شناخت پسران با دختران جهت ازدواج میداند:
خدایا کی شوند این خلق خسته
ازین عقد و نکاح چشمبسته
بگیری زن ندیده روی او را
بری ناآزموده خوی او را
در اقطار دگر زن یار مرد است
در این محنت سرا سربار مرد است
به هر جا زن بود هم پیشه با مرد
درینجا مرد باید جان کند فرد[۱۴]
رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا
ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه میدانست. در حالی که پژوهشهای تاریخی نشان میدهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از فرهنگ و تمدن این سرزمین بوده است.[۱۵] شواهد تاریخی نشان میدهند که زنان ایرانی، حتی پیش از اسلام، بر اساس فطرت، عقل و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت میکردند. در دورهٔ ساسانیان، زنان اشرافزاده تنها با تختروانهای پوشیده از خانه خارج میشدند.[۱۶] بهطوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرهٔ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.[۱۷]
در عصر قاجاریه، زنان با محدودیتهایی در مسیر تحصیل و فعالیتهای اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی بهدلیل سیاستهای استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از انقلاب اسلامی، رویکرد جدیدی نسبت به مشارکت زنان شکل گرفت و سیاستگذاریها بر پایه فراهم کردن زمینههای آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاهها و پژوهشهای علمی، رشد قابل توجهی را نشان میدهد که نشاندهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.[۱۸]
درگذشت
ایرج میرزا در سال ۱۳۰۴ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.[۱۹]
پانویس
- ↑ . محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.
- ↑ . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص123 و 124.
- ↑ . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص123.
- ↑ . میرزاعلی امینالدوله از رجال قاجاریه و صدراعظم ناصرالدین شاه بود. شهبازی، «امین الدوله»، وبسایت تهران نامه.
- ↑ . محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص17-22.
- ↑ . حائری، آثار و افکار ایرج میرزا، 1366ش، ص31-34.
- ↑ . اسدی، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، 1402ش، ص69.
- ↑ . رزاقپور و نوشآبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص124.
- ↑ . «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علیاکبر (علیهالسّلام)»، وبسایت مشرق نیوز.
- ↑ . میرعلی، و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»، 1394ش، ص50-51 و 54-56.
- ↑ . جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، 1399ش، ص233.
- ↑ . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص69
- ↑ . مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، 1399ش، ص171 و172.
- ↑ . رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، 1399ش، ص14-22 .
- ↑ . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، 1343ش، ج1، ص522.
- ↑ حلبی شافعی، السیره الحلبیه بیتا، ج2، ص234.
- ↑ . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79
- ↑ . «همه چیز درباره ایرج میرزا»، وبسایت نشاط آوران.
منابع
- اسدی، فهمیه، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، نشریهٔ علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره پیاپی ۷۸، مرداد ۱۴۰۲ش.
- رزاقپور، مرتضی و نوشآبادی، سمیه «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، مجلهٔ علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۳، زمستان ۱۳۹۱ش.
- «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علیاکبر (علیهالسّلام)»، وبسایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۴ش.
- شهبازی، داریوش، «وبسایت تهران نامه»، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۳۴۰۳ش.
- جزائری، سیده مریم و شادیگو، شهریار «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، مطالعات ادبیات تطبیقی، شمارهٔ ۵۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
- حائری، سیدهادی (کورش)، آثار و افکار ایرج میرزا، بیجا، جاویدان، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
- دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، چاپخانه اقبال، ۱۳۴۳ش
- رئیس السادات، تهمینه، «بررسی اشعار شاعران دوره مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، نشریه تاریخ روایی، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
- صفائی قهفرخ، پروانه و حاتمی، سعید، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، شمارهٔ دوازدهم، تابستان ۱۳۹۱ش.
- حاتمی، سعید و عبادی، معصومه، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش.
- حلبی شافعی، علیبنابراهیم، السیره الحلبیه، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بیتا.
- قاسمیزاده، حسین و اسدالهی، خدابخش، «مطالعه و بررسی شگردهای طنزپردازی در اشعار ایرج میرزا»، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
- محجوب، محمدجعفر، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، بیجا، افست گلشن، چاپ سوم، ۱۳۵۳ش.
- میرعلی، حسنزاده و دیگران، «تأثیر طبقهٔ اجتماعی بر شعر شاعران دورهٔ مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»، فصلنامهٔ علمیپژوهشی «پژوهش زبان ادبیات فارسی»، شمارهٔ ۳۹، زمستان۱۳۹۴ش.
- مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایههای آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشگاه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش.
- «همه چیز دربارهٔ ایرج میرزا»، وبسایت نشاط آوران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردبیهشت، ۱۳۹۹ش.
