ایران‌پدیا

ایرج میرزا: تفاوت میان نسخه‌ها

دیداریویکی‌متن
صفحه‌ای تازه حاوی «'''==ایرج میرزا؛=='''  شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورة مشروطه. ایرج میرزا، شاعر برجستۀ ایرانی، با سه واسطه به فتحعلی‌شاه قاجار می‌رسد. قریحة شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او می‌توان به مثنوی‌های «مادرنامه»، «زهره و...» ایجاد کرد
 
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
 
(۲۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''==ایرج میرزا؛=='''  شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورة مشروطه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =ایرج میرزا.png
| زیرنویس تصویر    =ایرج میرزا شاعر و روشنفکر دوره قاجار
|image_alt=ایرج میرزا
| فایل پادکست      =ایرج میرزا.ogg
| حجم فایلپادکست    =۸/۴۴
| تاریخ پادکست      =۲۲-۱-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|ایرج میرزا}}'''؛ شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورهٔ مشروطه.


ایرج میرزا، [[شاعر]] ایرانی، با سه واسطه به [[فتحعلی‌شاه]] [[دودمان قاجار|قاجار]] می‌رسد. قریحهٔ شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او می‌توان به مثنوی‌های «مادرنامه»، «[[زهره و منوچهر]]» و «[[عارف‌نامه]]» اشاره کرد. سفرهای ایرج میرزا به [[قفقاز]] و [[اروپا]] باعث شد به‌اندیشه‌های غربی گرایش پیدا کند و تفکر تجددگرایی در او نهادینه شود. بخش عمدهٔ شهرت او به‌دلیل طنزهای اجتماعی و انتقادهای او از وضعیت جامعه است. ایرج میرزا به‌عنوان یکی از پیشگامان مخالفت با [[حجاب]] زنان شناخته می‌شود. او [[آزادی]] زنان را ضروری می‌دانست و حجاب را مانعی اساسی برای این آزادی تلقی می‌کرد.


ایرج میرزا، شاعر برجستۀ ایرانی، با سه واسطه به فتحعلی‌شاه قاجار می‌رسد. قریحة شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او می‌توان به مثنوی‌های «مادرنامه»، «زهره و منوچهر» و «عارف‌نامه» اشاره کرد. سفرهای ایرج میرزا به قفقاز و اروپا باعث شد به اندیشه‌های غربی گرایش پیدا کند و تفکر تجددگرایی در او نهادینه شود. بخش عمدۀ شهرت او به‌دلیل طنزهای اجتماعی و انتقادهای او از وضعیت جامعه است. ایرج میرزا به‌عنوان یکی از پیشگامان مخالفت با حجاب زنان شناخته می‌شود. او آزادی زنان را ضروری می‌دانست و حجاب را مانعی اساسی برای این آزادی تلقی می‌کرد.
== تولد و تحصیلات ==
نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار می‌رسد. پدر ایرج، غلام‌حسین میرزا از شاعران رسمی [[مظفرالدین‌شاه]] قاجار و دارای [[لقب]] و از مواجب برخوردار بود. پس از [[مرگ]] [[پدر]]، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلال‌الممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.<ref>. محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.</ref>


= ===تولد و تحصیلات=== =
وی در سال ۱۲۵۲ش در [[تبریز]] متولد شد. پس از سپری‌کردن تحصیلات مقدماتی به [[دارالفنون تبریز]] رفت و [[زبان فرانسوی]] را به‌خوبی یادگرفت. او علاوه بر زبان فرانسه به [[زبان‌های ترکی]] و [[زبان روسی|روسی]] نیز مسلط بود، در این ایام به [[ادبیات فارسی]] رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»،  1391ش، ص123 و 124.]</ref>
نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار می‌رسد. پدر ایرج، غلام‌حسین میرزا از شاعران رسمی مظفرالدین شاه قاجار و دارای لقب و از مواجب‌ برخوردار بود. پس از مرگ پدر، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلال‌الممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.[[ایرج میرزا# ftn1|[1]]] وی در سال 1252ش در تبریز متولد شد. پس از سپری‌کردن تحصیلات مقدماتی به دارالفنون تبریز رفت و زبان فرانسه را به‌خوبی یاد گرفت. او علاوه‌ بر زبان فرانسه به زبان‌های ترکی و روسی نیز مسلط بود، در این ایام به ادبیات فارسی رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.[[ایرج میرزا# ftn2|[2]]]


= ===فعالیت‌کاری=== =
== فعالیت کاری ==
ایرج میرزا در جریان انقلاب مشروطه زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای تهران، سنندج و کرمانشاه برود. او به‌مدت پنج سال معاون پیش‌کاری مالی خراسان بود.[[ایرج میرزا# ftn3|[3]]] وقتی امین‌الدوله[[ایرج میرزا# ftn4|[4]]] به تهران رفت ایرج میرزا را به‌سمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «میرزاعلی‌خان اتابک»، به‌عنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کناره‌گیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن قصیده، غزل و مثنوی می‌پرداخت.[[ایرج میرزا# ftn5|[5]]]
ایرج میرزا در جریان [[انقلاب مشروطه]] زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای [[تهران]]، [[سنندج]] و [[کرمانشاه]] برود. او به‌مدت پنج سال معاون پیش‌کاری مالی خراسان بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»،  1391ش، ص123.]</ref> وقتی [[علی امین‌الدوله|امین‌الدوله]]<ref>. میرزاعلی امین‌الدوله از رجال قاجاریه و صدراعظم ناصرالدین شاه بود. [https://tehrannameh.com/list/الف/امین‌الدوله‌ها شهبازی، «امین الدوله»،  وب‌سایت تهران نامه.]</ref> به تهران رفت ایرج میرزا را به‌سمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «[[میرزاعلی‌خان اتابک]]»، به‌عنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کناره‌گیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن [[قصیده]]، [[غزل]] و [[مثنوی]] می‌پرداخت.<ref>. محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص17-22.</ref>


= ===درگذشت=== =
== تالیفات ==
ایرج میرزا در سال 1344ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.[[ایرج میرزا# ftn6|[6]]]
 
= ===تألیفات=== =
از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* منظومه‌های شعری با عناوین «تعارف»، «این بزرگان»، «دوزخ»، «اشک شیخ» و «مادر»؛
* مثنوی «زهره و منوچهر» ترجمه‌ای از اثر شکسپیر شاعر و نمایشنامه نویس بزرگ انگلیسی؛
* دو قطعه منثوی به نام‌های «شاه و جام» ترجمه‌ای از شاعر معروف آلمانی با نام شیللر؛
* مثنوی عارف‌نامه.<ref>. حائری، آثار و افکار ایرج میرزا، 1366ش، ص31-34.</ref>


·       منظومه‌های شعری با عناوین «تعارف»، «این بزرگان»، «دوزخ»، «اشک شیخ» و «مادر»؛
== سبک شعری ==
ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچ‌یک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام به‌موقع کلمات، ایهام، موسیقی‌افزایی، مناسبت‌های لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضرب‌المثل‌های زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگی‌های سبک شعری ایرج میرزا به‌شمار می‌رود. عمدهٔ شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.<ref>[https://www.bahareadab.com/pdf/1473.pdf . اسدی، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»،  1402ش، ص69.]</ref>


·       مثنوی «زهره و منوچهر» ترجمه‌ای از اثر شکسپیر شاعر و نمایشنامه نویس بزرگ انگلیسی؛
شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوق‌العاده‌ای بر زبان معیار و جنبه‌های معاصر [[زبان فارسی]] زمان خود داشت.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»،  1391ش، ص124.]</ref>


·       دو قطعه منثوی به نام‌های «شاه و جام» ترجمه‌ای از شاعر معروف آلمانی با نام شیللر؛
در آثار ایرج میرزا اشعار مذهبی هم مشاهده می‌شود؛ از آن‌جمله می‌توان به شعری دربارهٔ حضرت علی اکبر اشاره کرد:


·       مثنوی عارف‌نامه. [[ایرج میرزا# ftn7|[7]]]
آیا که داد تسلیت خاطر حسین چون دید نعش اکبر در خون تپیده را؟


= ===سبک شعری=== =
آیا که غم‌گساری واندُه‌بری نمود لیلای داغدیدهٔ محنت‌کشیده را
ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچ یک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام به‌موقع کلمات، ایهام، موسیقی‌افزایی، مناسبت‌های لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضرب‌المثل‌های زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگی‌های سبک شعری ایرج میرزا به ‌شمار می‌رود. عمدة شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.[[ایرج میرزا# ftn8|[8]]]


شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوق‌العاده‌ای بر زبان معیار و جنبه‌های معاصر زبان فارسی زمان خود داشت.[[ایرج میرزا# ftn9|[9]]]
بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد آتش زدند لانهٔ مرغ پریده را<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/490120/شعر-ایرج-میرزا-برای-شهادت-حضرت-علی-اکبر-ع . «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علی‌اکبر (علیه‌السّلام)»،  وب‌سایت مشرق نیوز.]</ref>


در آثار ایرج میرزا اشعار مذهبی هم مشاهده می‌شود؛ از آن‌جمله می‌توان به شعری درباره حضرت علی اکبر اشاره کرد:
== زمینه‌های شکل‌گیری تفکرات ایرج میرزا ==
ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوش‌ذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار به‌شمار می‌رفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحب‌منصبان بود. وضعیت اقتصادی و فرهنگی وی نسبت به توده‌های مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقهٔ اقلیت قدرتمند جامعهٔ عصر مشروطه به‌شمار می‌آمد. به‌همین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغه‌های اکثر مردم فاصله داشت. او به‌دلیل منافع طبقاتی‌اش، در برابر سنت‌های اشرافی جامعه با احتیاط رفتار می‌کرد؛ اما نسبت به سنت‌های اجتماعی و دینی بی‌پروا بود. وی به‌خاطر تعلق به طبقهٔ بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط به آزادی‌های اجتماعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی به‌معنای رهایی از سنت‌های جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربی‌ها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارهٔ زن است و ریشهٔ بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان می‌داند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20170219045349-9459-163.pdf . میرعلی، و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»،  1394ش، ص50-51 و 54-56.]</ref>


آیا که داد تسلیت خاطر حسین          چون دید نعش اکبر در خون تپیده را؟
== حجاب زنان ==
از دیدگاه ایرج میرزا [[حجاب]] مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش می‌داد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است:


آیا که غم‌گساری و اندُه‌بری نمود        لیلای داغدیدۀ محنت‌کشیده را
شنید این نکته را دارایِ هوشی


بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد           آتش زدند لانۀ مرغ پریده را[[ایرج میرزا# ftn10|[10]]]
برآورد از درونِ دل خروشی


= ===زمینه‌های شکل‌گیری تفکرات ایرج میرزا=== =
که تا این قوم در بندِ حجابند گرفتار همین شَیءِ عِجابَند<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/64ae5bc15c034-10681-1400-527.pdf . جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»،  1399ش، ص233.]</ref>
ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوش‌ذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار به ‌شمار می‌رفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحب‌منصبان بود. وضعیت اقتصادي و فرهنگی وی نسبت به توده‌هاي مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقۀ اقلیت قدرتمند جامعة عصر مشروطه به شمار می‌آمد. به‌همین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغه‌های اکثر مردم فاصله داشت. او به دلیل منافع طبقاتی‌اش، در برابر سنت‌های اشرافی جامعه با احتیاط رفتار می‌کرد؛ اما نسبت به سنت‌های اجتماعی و دینی بی‌پروا بود. وی به‌خاطر تعلق به طبقة بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط بـه آزادي‌هاي اجتمـاعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی به‌معنای رهایی از سنت‌های جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربی‌ها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارة زن است و ریشة بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان می‌داند.[[ایرج میرزا# ftn11|[11]]]  


= ===حجاب زنان=== =
او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را به‌عنوان زندانی برای زنان به تصویر می‌کشد. وی در مثنوی «عارف‌نامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی می‌داند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را به‌عنوان سرباری برای جامعه تلقی می‌کند:
از دیدگاه ایرج میرزا حجاب مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش می‌داد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است:


شنید این نکته را دارایِ هوشی                               برآورد از درونِ دل خروشی
در اقطار دگر زن یار مرد است


که تا این قوم در بندِ حجابند                                 گرفتار همین شَیءِ عِجابَند[[ایرج میرزا# ftn12|[12]]]
در این محنت‌سرا سربار مرد است


او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را به‌عنوان زندانی برای زنان به تصویر می‌کشد. وی در مثنوي «عارف‌نامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی  می‌داند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را به‌عنوان سرباری برای جامعه تلقی می‌کند:
او بر ضرورت آشنایی زنان با علوم روز تأکید کرده و حجاب را مانع پیشرفت و یادگیری می‌داند:


در اقطار دگر زن یار مرد است                در این محنت‌سرا سربار مرد است  
نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است


او بر ضرورت آشنایی زنان با علوم روز تأکید کرده و حجاب را مانع پیشرفت و یادگیری می‌داند:
کجاست دست حقیقت که فتح باب کند
 
نقاب بر رخ زن سدّ باب معرفت است         کجاست دست حقیقت که فتح باب کند 


وی قائل به برداشتن حجاب است و در این راستا از ابزارهای ادبی استفاده و استدلال‌های دینی را برای فریب افکار عمومی بیان می‌کند و به قرآن و سنت برای توجیه کارهایش رو می‌آورد:
وی قائل به برداشتن حجاب است و در این راستا از ابزارهای ادبی استفاده و استدلال‌های دینی را برای فریب افکار عمومی بیان می‌کند و به قرآن و سنت برای توجیه کارهایش رو می‌آورد:


تو هم دستی بزن این پرده بردار                   کمال خود به عالم کن نمودار
تو هم دستی بزن این پرده بردار
 
کجا فرمود پیغمبر به قرآن                          که باید زن شود غول بیابان


کدام است آن حدیث و آن خبر کو                که باید زن کند خود را چو لولو
کمال خود به عالم کن نمودار


او حجاب را از عفت و عصمت جدا می‌داند و می‌گوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بی‌عصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بی‌عفت هستند.[[ایرج میرزا# ftn13|[13]]]
کجا فرمود پیغمبر به قرآن


ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشی‌اش نشان می‌دهد. او در منظومة نمایشی «عارف‌نامه» در داستانی تمایل خود را به کشف حجاب ابراز می‌کند. وی در این قطعة نمایشی به نام «تصویر زن» با زبان طنز از حجاب و مدافعان آن انتقاد می‌کند:
که باید زن شود غول بیابان


خدایا تا کی این مردان به خوابند                 زنان تا کی گرفتار حجابند[[ایرج میرزا# ftn14|[14]]] 
کدام است آن حدیث و آن خبر کو


برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را به‌صورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر روحیة وی و ایجاد آزاد اندیشی و تجددخواهی در او شد. ایرج میرزا از زندگی مردم انتقاد می‌کرد؛ سینه‌زنی و قمه‌زنی، عشق‌بازی و رابطة جنسی، سیاست و حجاب زنان را به انتقاد و سخره می‌گرفت. او در بیان عقایدش هیچ ملاحظه‌ای نداشت. او برای خرسندی دوستان و رنجاندن دشمنان شعر می‌گفت. یکی از معایب بزرگ شعر ایرج میرزا وجود مضامین و محتوای غیراخلاقی بود. در دیوان او مطالب فراوانی دربارة عیب‌جویی از زن و حجابش وجود دارد:    
که باید زن کند خود را چو لولو


نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند                      نعوذ بالله اگر جلوه بی‌نقاب کند
او حجاب را از [[عفت]] و عصمت جدا می‌داند و می‌گوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بی‌عصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بی‌عفت هستند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»،  1391ش، ص69]</ref>


فقیه شهر به دفع حجاب مایل نیست                  چرا که هرچه کند حیله در حجاب کند
ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشی‌اش نشان می‌دهد. او در منظومهٔ نمایشی «عارف‌نامه» در داستانی تمایل خود را به [[کشف حجاب]] ابراز می‌کند. وی در این قطعهٔ نمایشی به نام «تصویر زن» با زبان [[طنز]] از حجاب و مدافعان آن انتقاد می‌کند:


او در جای دیگر حجاب را مانع آشنایی و شناخت پسران با دختران جهت ازدواج می‌داند:
خدایا تا کی این مردان به خوابند زنان تا کی گرفتار حجابند<ref>[https://jlcr.ut.ac.ir/article_78201_8fb38eb8c1d104dd84f7719e1777e9ea.pdf . مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»،  1399ش، ص171 و172.]</ref>


خدایا کی شوند این خلق خسته                        ازین عقد و نکاح چشم‌بسته
برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را به‌صورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر روحیهٔ وی و ایجاد آزاداندیشی و تجددخواهی در او شد. ایرج میرزا از زندگی مردم انتقاد می‌کرد؛ [[سینه‌زنی]] و [[قمه‌زنی]]، [[عشق‌بازی]] و رابطهٔ جنسی، سیاست و حجاب زنان را به انتقاد و سخره می‌گرفت. او در بیان عقایدش هیچ ملاحظه‌ای نداشت. او برای خرسندی دوستان و رنجاندن دشمنان شعر می‌گفت. یکی از معایب بزرگ شعر ایرج میرزا وجود مضامین و محتوای غیراخلاقی بود. در دیوان او مطالب فراوانی دربارهٔ عیب‌جویی از زن و حجابش وجود دارد:


بگیری زن ندیده روی او را                              بری ناآزموده خوی او را
نقاب دارد و دل را به جلوه آب کند


در اقطار دگر زن یار مرد است                          در این محنت سرا سربار مرد است
نعوذ بالله اگر جلوه بی‌نقاب کند


به هر جا زن بود هم پیشه با مرد                      درینجا مرد باید جان کند فرد[[ایرج میرزا# ftn15|[15]]]
فقیه شهر به دفع حجاب مایل نیست


= ===رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا=== =
چرا که هرچه کند حیله در حجاب کند
ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه می‌دانست. در حالی که پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از فرهنگ و تمدن این سرزمین بوده است.[[ایرج میرزا# ftn16|[16]]] شواهد تاریخی نشان می‌دهند که زنان ایرانی، حتی پیش از اسلام، بر اساس فطرت، عقل و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت می‌کردند. در دورۀ ساسانیان، زنان اشراف‌زاده تنها با تخت‌روان‌های پوشیده از خانه خارج می‌شدند.[[ایرج میرزا# ftn17|[17]]] به‌طوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرۀ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.[[ایرج میرزا# ftn18|[18]]]


در عصر قاجاریه، زنان با محدودیت‌هایی در مسیر تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی به دلیل سیاست‌های استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از انقلاب اسلامی، رویکرد جدیدی نسبت به مشارکت زنان شکل گرفت و سیاست‌گذاری‌ها بر پایه فراهم کردن زمینه‌های آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاه‌ها و پژوهش‌های علمی، رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.[[ایرج میرزا# ftn19|[19]]]
او در جای دیگر حجاب را مانع آشنایی و شناخت پسران با دختران جهت ازدواج می‌داند:


<nowiki>==پانویس==</nowiki>
خدایا کی شوند این خلق خسته


<nowiki>{{پانویس}}</nowiki>
ازین عقد و نکاح چشم‌بسته


بگیری زن ندیده روی او را


<nowiki>==منابع==</nowiki>
بری ناآزموده خوی او را


* اسدی، فهمیه، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، نشریۀ علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره پیاپی 78، مرداد 1402ش.
در اقطار دگر زن یار مرد است
* رزاق‌پور، مرتضی و نوش‌آبادی، سمیه «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، مجلۀ علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی، شمارة 3، زمستان 1391ش.
* «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علی اکبر (ع)»، وب‌سایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 12 آبان 1394ش.
* شهبازی، داریوش، «وب‌سایت تهران نامه»، تاریخ بازدید: 30 مهر 13403ش.
* جزائری، سیده مریم و شادی‌گو، شهریار «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»،  مطالعات ادبیات تطبیقی، شمارة 58، تابستان 1400ش.
* حائری، سیدهادی (کورش)، آثار و افکار ایرج میرزا، بی‌جا، جاویدان، چاپ دوم،1366ش.
* دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، چاپخانه اقبال، 1343ش
* رئیس السادات، تهمینه، «بررسی اشعار شاعران دوره مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، نشریه تاریخ روایی، بهار و تابستان 1399ش.
* صفائی قهفرخ، پروانه و حاتمی، سعید، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، شمارة دوازدهم، تابستان 1391ش.
* حاتمی، سعید و عبادی، معصومه، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت، شمارة 4، زمستان 1399ش.
* حلبی شافعی، علی‌بن‌ابراهیم، السیره الحلبیه، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بی‌تا.
* قاسمی‌زاده، حسین و ‌اسدالهی، خدابخش، «مطالعه و بررسی شگردهای طنزپردازی در اشعار ایرج میرزا»، شمارة 4، زمستان 1402ش.
* محجوب، محمدجعفر، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، بی‌جا، افست گلشن، چاپ سوم، 1353ش.
* میرعلی، حسن‌زاده و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدي»»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی «پژوﻫﺶ زﺑﺎن ادﺑﯿﺎت ﻓﺎرسی»، شمارة 39، زﻣﺴﺘﺎن1394ش.
* مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشگاه نقد ادبی و بلاغت، شمارة 4، زمستان 1399ش.
* «همه چیز دربارۀ ایرج میرزا»، وب‌سایت نشاط‌ آوران، تاریخ درج مطلب:  24 اردبیهشت، 1399ش.
'''                                     '''
----[[ایرج میرزا# ftnref1|[1]]] . محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.


[[ایرج میرزا# ftnref2|[2]]] . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص 123 و 124.
در این محنت سرا سربار مرد است


[[ایرج میرزا# ftnref3|[3]]] . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص 123.
به هر جا زن بود هم پیشه با مرد


[[ایرج میرزا# ftnref4|[4]]] . میرزاعلی امین‌الدوله از رجال قاجاریه و صدراعظم ناصرالدین شاه بود. شهبازی، «امین الدوله»، وب‌سایت تهران نامه.  
درینجا مرد باید جان کند فرد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1869138/بررسی-اشعار-شاعران-دوره-مشروطه-در-مخالفت-باحجاب-زنان-ایرج-میرزا-عارف-قزوینی-میرزاده-عشقی . رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»،  1399ش، ص14-22 .]</ref>


[[ایرج میرزا# ftnref5|[5]]] . محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص 17-22.
== رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا ==
ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه می‌دانست. در حالی که پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از [[فرهنگ]] و [[تمدن]] این سرزمین بوده است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»،  1391ش، ص75-79]</ref> شواهد تاریخی نشان می‌دهند که زنان ایرانی، حتی پیش از [[اسلام]]، بر اساس [[فطرت]]، [[عقل]] و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت می‌کردند. در دورهٔ ساسانیان، زنان اشراف‌زاده تنها با تخت‌روان‌های پوشیده از خانه خارج می‌شدند.<ref>دورانت، تاریخ تمدن، 1343ش، ج1، ص522.</ref> به‌طوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرهٔ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.<ref>حلبی شافعی، السیره الحلبیه بی‌تا، ج2، ص234.</ref>


[[ایرج میرزا# ftnref6|[6]]] . «همه چیز درباره ایرج میرزا»، وب‌سایت نشاط‌ آوران.
در عصر قاجاریه، زنان با محدودیت‌هایی در مسیر تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی به‌دلیل سیاست‌های استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، رویکرد جدیدی نسبت به [[مشارکت زنان]] شکل گرفت و سیاست‌گذاری‌ها بر پایه فراهم کردن زمینه‌های آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاه‌ها و پژوهش‌های علمی، رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»،  1391ش، ص75-79]</ref>


[[ایرج میرزا# ftnref7|[7]]] . حائری، آثار و افکار ایرج میرزا، 1366ش، ص31-34.
== درگذشت ==
ایرج میرزا در سال ۱۳۰۴ش بر اثر [[سکته قلبی]] درگذشت و در [[قبرستان ظهیرالدوله]] تهران به خاک سپرده شد.<ref>[https://www.eneshat.com/iranian/famous/about-iraj-mirza . «همه چیز درباره ایرج میرزا»،  وب‌سایت نشاط آوران.]</ref>


[[ایرج میرزا# ftnref8|[8]]] . اسدی، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، 1402ش، ص69.
== پانویس ==
{{پانویس}}


[[ایرج میرزا# ftnref9|[9]]] . رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص124.
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
[[ایرج میرزا# ftnref10|[10]]] . «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علی اکبر (ع)»، وب‌سایت مشرق نیوز.
* اسدی، فهمیه، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، نشریهٔ علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره پیاپی ۷۸، مرداد ۱۴۰۲ش.
 
* رزاق‌پور، مرتضی و نوش‌آبادی، سمیه «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، مجلهٔ علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۳، زمستان ۱۳۹۱ش.
[[ایرج میرزا# ftnref11|[11]]] . میرعلی، و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدي»»،  1394ش، ص 50-51 و 54-56.
* «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علی‌اکبر (علیه‌السّلام)»، وب‌سایت مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۹۴ش.
 
* شهبازی، داریوش، «وب‌سایت تهران نامه»، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۳۴۰۳ش.
[[ایرج میرزا# ftnref12|[12]]] . جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، 1399ش، ص233.
* جزائری، سیده مریم و شادی‌گو، شهریار «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، مطالعات ادبیات تطبیقی، شمارهٔ ۵۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
 
* حائری، سیدهادی (کورش)، آثار و افکار ایرج میرزا، بی‌جا، جاویدان، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
[[ایرج میرزا# ftnref13|[13]]] . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص69
* دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران، چاپخانه اقبال، ۱۳۴۳ش
 
* رئیس السادات، تهمینه، «بررسی اشعار شاعران دوره مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، نشریه تاریخ روایی، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
[[ایرج میرزا# ftnref14|[14]]] . مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، 1399ش، ص171 و172.
* صفائی قهفرخ، پروانه و حاتمی، سعید، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، شمارهٔ دوازدهم، تابستان ۱۳۹۱ش.
 
* حاتمی، سعید و عبادی، معصومه، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش.
[[ایرج میرزا# ftnref15|[15]]] . رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، 1399ش، ص14-22  .
* حلبی شافعی، علی‌بن‌ابراهیم، السیره الحلبیه، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بی‌تا.
 
* قاسمی‌زاده، حسین و اسدالهی، خدابخش، «مطالعه و بررسی شگردهای طنزپردازی در اشعار ایرج میرزا»، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
[[ایرج میرزا# ftnref16|[16]]] . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79
* محجوب، محمدجعفر، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، بی‌جا، افست گلشن، چاپ سوم، ۱۳۵۳ش.
 
* میرعلی، حسن‌زاده و دیگران، «تأثیر طبقهٔ اجتماعی بر شعر شاعران دورهٔ مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدی»»، فصلنامهٔ علمی‌پژوهشی «پژوهش زبان ادبیات فارسی»، شمارهٔ ۳۹، زمستان۱۳۹۴ش.
[[ایرج میرزا# ftnref17|[17]]] دورانت، تاریخ تمدن، 1343ش، ج1، ص522.
* مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، پژوهشگاه نقد ادبی و بلاغت، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۹ش.
 
* «همه چیز دربارهٔ ایرج میرزا»، وب‌سایت نشاط آوران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردبیهشت، ۱۳۹۹ش.
[[ایرج میرزا# ftnref18|[18]]] حلبی شافعی، السیره الحلبیه بی‌تا، ج2، ص234.
{{پایان منابع}}
 
[[ایرج میرزا# ftnref19|[19]]] . حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79 


<nowiki>[[ویکی‌رز]]</nowiki>
{{شخصیت‌های ادبیات فارسی}}
{{شخصیت‌های مشروطه}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/ایرج_میرزا»