علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
جز ویکی سازی و تمیزکاری |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
| تصویر = | | تصویر = | ||
| زیرنویس تصویر = | | زیرنویس تصویر = | ||
|image_alt= | | image_alt = | ||
| فایل پادکست =گنبد.ogg | | فایل پادکست =گنبد.ogg | ||
| حجم فایلپادکست =۳/۴۴ | | حجم فایلپادکست =۳/۴۴ | ||
| تاریخ پادکست =۱۵-۱-۱۴۰۵ | | تاریخ پادکست =۱۵-۱-۱۴۰۵ | ||
| زیرنویس عنوان = | | زیرنویس عنوان = سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی | ||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان اصلی = گنبد | |||
| عنوان انگلیسی = | | عنوان انگلیسی = | ||
| عنوان عربی = | | عنوان عربی = | ||
| عنوان علمی = | | عنوان علمی = | ||
| شاخه علمی = | | شاخه علمی = [[معماری]]، [[مهندسی سازه]] | ||
| نوع مفهوم = | | نوع مفهوم = سازه و عنصر معماری | ||
| معنای اصطلاحی = | | معنای اصطلاحی = سازهای که معمولاً به شکل نیمکره یا فرمهای کروی و چرخشی طراحی میشود و برای پوشش فضاهای وسیع بدون نیاز به ستونهای میانی به کار میرود | ||
| حوزه کاربرد = | | حوزه کاربرد = معماری بناهای مذهبی، تاریخی و عمومی | ||
| گستره جغرافیایی = | | گستره جغرافیایی = | ||
| منشأ تاریخی = | | منشأ تاریخی = | ||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | | نخستین کاربرد = دوره اشکانیان | ||
| مرتبط با = | | ریشه واژه = برگرفته از واژه پهلوی «گومبَت» | ||
| اهمیت = | | مرتبط با = [[معماری اسلامی]]، [[مسجد|مساجد]]، [[آرامگاه|آرامگاهها]]، [[کاشیکاری]] و [[مقرنس]] | ||
| اهمیت = ایجاد پوشش برای فضاهای وسیع، توزیع یکنواخت نیروها در سازه و برخورداری از نمادهای فرهنگی و معنوی مانند آسمان، وحدت و کمال | |||
| مبدع = | | مبدع = | ||
| مروج = | | مروج = | ||
| مقدس برای = | | مقدس برای = | ||
| مورد احترام = | | مورد احترام = | ||
| آثار مرتبط = | | آثار مرتبط = [[گنبد قابوس]]، [[گنبد سلطانیه]]، گنبد [[مسجد امام اصفهان]]، گنبد [[مسجد شیخ لطفالله]] | ||
}} | }} | ||
'''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | '''{{درشت|گنبد}}'''؛ سازهای هنری بهشکل نیمکره یا کمانواره با نمادهای غنی فرهنگی، تاریخی و معنوی. | ||
| خط ۱۹۷: | خط ۱۹۹: | ||
=== گنبد سرخ مراغه === | === گنبد سرخ مراغه === | ||
گنبد سرخ مراغه از بناهای تاریخی و مهم دورهٔ [[سلجوقیان]] است که در سال ۵۴۲ق ساخته شده است. این گنبد در جنوبغربی | گنبد سرخ در [[مراغه]] از بناهای تاریخی و مهم دورهٔ [[سلجوقیان]] است که در سال ۵۴۲ق ساخته شده است. این گنبد در جنوبغربی مراغه در استان آذربایجان شرقی قرار دارد و قدیمیترین مزار این شهر محسوب میشود. دستور ساخت گنبد به عبدالعزیز بن محمود بن سعد یدیم، رئیس آذربایجان در دورهٔ [[سلجوقیان]]، داده شده و ساخت آن توسط معمار بنیبکر محمد بن بندان بن محسن انجام شده است. گنبد سرخ مراغه نقطهٔ عطفی در معماری ایران بهشمار میرود، زیرا با شروع ساخت آن، دورهٔ سبک معماری رازی به پایان رسید و سبک معماری آذری در ایران آغاز شد. ویژگی بارز این بنا ترکیب آجرهای قرمز رنگ با کاشیهای فیروزهای است که در تزئین ورودی گنبد دیده میشود و به آن جلوهای خاص بخشیده است.<ref>[https://archilearn.net/blog/گنبد-سرخ-مراغه،-گنبد-7-متری-سلجوقی/ کریمیپناه، «گنبد سرخ مراغه، گنبد 7 متری سلجوقی»، وبسایت آرچی لرن.]</ref> | ||
ساختار این گنبد دوپوسته بوده و پوشش بیرونی هرممانند آن بهمرور زمان فرو ریخته است، اما گنبد داخلی هنوز پابرجا است. وجود کتیبههای کوفی بر سردر و بدنهٔ آن نام بانی و معمار و تاریخ ساخت آن را نشان میدهد. همچنین این گنبد در دورهٔ سلجوقیان نمادی از انتقال هنر و معماری به سبک آذری بوده و در منطقهٔ مراغه یکی از بناهای شاخص | ساختار این گنبد دوپوسته بوده و پوشش بیرونی هرممانند آن بهمرور زمان فرو ریخته است، اما گنبد داخلی هنوز پابرجا است. وجود کتیبههای کوفی بر سردر و بدنهٔ آن نام بانی و معمار و تاریخ ساخت آن را نشان میدهد. همچنین این گنبد در دورهٔ سلجوقیان نمادی از انتقال هنر و معماری به سبک آذری بوده و در منطقهٔ مراغه یکی از بناهای شاخص [[گردشگری]] فرهنگی است. گنبد سرخ مراغه بهعنوان یکی از اولین بناهای اسلامی در منطقهٔ آذربایجان، در تاریخ معماری ایران اهمیت زیادی دارد و یکی از گنبدهای ارزشمند دورهٔ سلجوقی محسوب میشود که نمادی از شکوه و پیشرفت معماری آن دوران است.<ref>[https://archilearn.net/blog/گنبد-سرخ-مراغه،-گنبد-7-متری-سلجوقی/ کریمیپناه، «گنبد سرخ مراغه، گنبد 7 متری سلجوقی»، وبسایت آرچی لرن.]</ref> | ||
=== گنبد مسجد امام اصفهان === | === گنبد مسجد امام اصفهان === | ||
| خط ۲۱۲: | خط ۲۱۴: | ||
=== گنبد باز === | === گنبد باز === | ||
گنبد باز در نطنز بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ | گنبد باز در [[نطنز]] بنایی تاریخی مربوط به دورهٔ [[صفویه]] است که در بالای یکی از کوههای مجاور نطنز در استان [[اصفهان]] واقع شده است. این گنبد در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۴۶ش بهعنوان یکی از [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است. داستان ساخت گنبد باز به دوران شاه عباس صفوی برمیگردد. گفته میشود شاه عباس، که علاقهٔ ویژهای به شکار داشت و از بازهای شکاری که سفیران کشورهای مختلف آن را به شاه [[هدیه]] میکردند، برای شکار استفاده میکرد. در یکی از شکارها شاه عباس، یکی از بازهای محبوب خود به نام «لَوَند» را در نزدیکی نطنز از دست داد و به علت علاقهٔ زیاد شاه عباس به این باز شکاری، دستور داد تا بر فراز کوهی بلند، گنبدی ساخته شود تا یادبود این پرنده باشد و حتی جسد باز در آنجا دفن شد.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/گنبد-باز-نطنز.htm «تاریخچه گنبد باز و افسانهای در رابطه با علت نامگذاری آن»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | گنبد باز بر بالای رشته کوه کرکس واقع شده است و ساخت آن بهدلیل موقعیت دشوار و استفاده از مصالح در ارتفاعات بسیار خاص است. این بنا از آجر و ملات ساخته شده و دارای هشت ضلع با ارتفاعی متفاوت است. درگاه ورودی به گنبد از طریق پلههای مارپیچ به بالای آن منتهی میشود و سقف داخلی نیز دارای دریچهای مدور است که نمای داخلی و بیرونی بنا را قابل مشاهده میکند. گنبد باز نمادی از علاقهٔ شاه عباس صفوی به شکار است و در عین حال بخشی ارزشمند از میراث معماری ایران بهشمار میرود که شاهکار معماری دستساز ایرانی در ساخت بناهای کوهستانی محسوب میشود.<ref>[http://www.natanzcth.ir/content_view.aspx?id=10279&c=1 «گنبد باز»، وبسایت اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نطنز.]</ref> | ||
| خط ۲۲۸: | خط ۲۳۰: | ||
== گنبد و گلدسته == | == گنبد و گلدسته == | ||
ارتباط میان [[گلدسته]] و گنبد در معماری | ارتباط میان [[گلدسته]] و گنبد در [[معماری ایرانی]] اسلامی بسیار عمیق و نمادین است؛ گنبد بهعنوان نماد آسمان، کمال و سر انسان در بنا شناخته میشود، در حالیکه گلدستهها نمایندهٔ دستهایی هستند که بهسوی آسمان بلند شدهاند و حالت [[نیایش]]، التماس و درگاه الهی را تداعی میکنند. این دو عنصر معماری، در کنار هم، تعادل بصری و معنوی بنا را برقرار میکنند و نقش مهمی در تعیین جهت قبله و توجه معنوی زائران دارند. علاوه بر این، هماهنگی موزون در اندازه، شکل و نسبت بین گنبد و گلدستهها نمایانگر وحدت و زیبایی در معماری اسلامی است که به بیان مفاهیم الهی و دعوت به [[عبادت]] کمک میکند.<ref>[https://virgool.io/@sanati/فلسفه-ساخت-گنبد-و-مناره-چیست-q06lbzd441zi «فلسفه ساخت گنبد و مناره چیست؟»، وبسایت ویرگول.]</ref> | ||
تفاوت عمدهای که دربارهٔ گلدستهها در میان اهل تشیع و تسنن بیان میشود، بیشتر ریشه در سلیقههای معماری و نمادگرایی فرهنگی دارد تا الزامات دینی؛ به عبارت دیگر، وجود یک یا دو گلدسته در مساجد ارتباط مستقیمی با مذهب شیعه یا سنی ندارد. در مساجد اهل تسنن معمولاً یک گلدسته دیده میشود، اما این قاعده کلی نیست و مساجد بسیاری با دو یا چند گلدسته نیز وجود دارند. در مساجد [[شیعه|شیعیان]] گاهی دو گلدسته ساخته میشود که برخی آن را نمادی از حضور حضرت علی و [[حضرت محمد | تفاوت عمدهای که دربارهٔ گلدستهها در میان اهل تشیع و تسنن بیان میشود، بیشتر ریشه در سلیقههای معماری و نمادگرایی فرهنگی دارد تا الزامات دینی؛ به عبارت دیگر، وجود یک یا دو گلدسته در مساجد ارتباط مستقیمی با مذهب شیعه یا سنی ندارد. در مساجد اهل تسنن معمولاً یک گلدسته دیده میشود، اما این قاعده کلی نیست و مساجد بسیاری با دو یا چند گلدسته نیز وجود دارند. در مساجد [[شیعه|شیعیان]] گاهی دو گلدسته ساخته میشود که برخی آن را نمادی از حضور [[امام علی|حضرت علی]] و [[حضرت محمد]] در کنار خدا میدانند، به این معنا که گنبد نماد خدا بوده و گلدستهها نماد محمد و علی هستند. این مفهوم بیشتر به رویکردهای فرهنگی و محلی نسبت داده میشود.<ref>[https://virgool.io/@sanati/فلسفه-ساخت-گنبد-و-مناره-چیست-q06lbzd441zi «فلسفه ساخت گنبد و مناره چیست؟»، وبسایت ویرگول.]</ref> | ||
بههمین منوال معماری ایرانی که بیشتر تحت تأثیر تفکر شیعی است، معمولاً در طراحی مساجد، سمت زیبایی و تقارن را رعایت میکند، از این رو دو گلدسته را ترجیح میدهد چرا که تعادل بصری ایجاد میکند. وجود یا عدم وجود مناره نیز به ساختار تاریخی، منطقهای و نیازهای عملکردی مساجد بستگی دارد؛ برای مثال برخی مساجد قدیمی اصلاً مناره یا گلدسته ندارند و برخی از بزرگترین مساجد جهان مانند [[مسجدالحرام]] و [[مسجد النبی | بههمین منوال معماری ایرانی که بیشتر تحت تأثیر تفکر شیعی است، معمولاً در طراحی مساجد، سمت زیبایی و تقارن را رعایت میکند، از این رو دو گلدسته را ترجیح میدهد چرا که تعادل بصری ایجاد میکند. وجود یا عدم وجود مناره نیز به ساختار تاریخی، منطقهای و نیازهای عملکردی مساجد بستگی دارد؛ برای مثال برخی مساجد قدیمی اصلاً مناره یا گلدسته ندارند و برخی از بزرگترین مساجد جهان مانند [[مسجدالحرام]] و [[مسجد النبی]] دارای چندین مناره هستند.<ref>[https://afsaran.ir/fa/20292/فلسفه-دو-مناره-بودن-مساجد-شیعه/ «فلسفه دو مناره بودن مساجد شیعه»، وبسایت افسران جوان جنگ نرم.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۲۸۶: | خط ۲۸۸: | ||
{{معماری ایرانی}} | {{معماری ایرانی}} | ||
[[رده:عناصر معماری اسلامی]] | |||
[[رده:عناصر معماری ایرانی]] | |||
[[رده:نمادهای فرهنگی]] | |||
