(۵۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
<big>'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''</big> ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =نظام_جمهوری_اسلامی_ایران.png
| زیرنویس تصویر =نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران
| image_alt =نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران
| فایل پادکست =نظام جمهوری اسلامی ایران.ogg
| حجم فایلپادکست =7/33
| تاریخ پادکست =7-3-1405
| زیرنویس عنوان =
نظام جمهوری اسلامی ایران، ساختار سیاسی-اجتماعی حاکم بر کشور است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ش و تأیید در همهپرسی، شکل گرفت. این نظام بر نظریۀ [[ولایت فقیه]]، [[مردمسالاری دینی]] و تفکیک قوا استوار است. واژۀ جمهوری بیانگر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود و واژه اسلامی نشاندهندۀ چهارچوب ارزشی و التزام به احکام شرع است. قانون اساسی کشور، اسلام را دین رسمی و تشیع اثنیعشری را مذهب رسمی و اقلیتهای زرتشتی، کلیمی و مسیحی را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام شامل رهبری بهعنوان عالیترین مقام، قوای سهگانه (مقننه، مجریه و قضائیه)، نهادهای ناظری چون [[شورای نگهبان]] و [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نیروهای مسلح، سازمان صداوسیما، شوراهای محلی و شورای عالی امنیت ملی است. مردم در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظاری دارند. پایههای اساسی نظام بر ایمان به [[خدا]]، وحی، معاد، عدل، امامت و کرامت انسانی قرار دارد و وظایف کلی آن شامل گسترش عدالت، آزادیهای مشروع، استقلال، رفع تبعیض، خودکفایی و تنظیم سیاست خارجی بر مبنای نفی سلطهپذیری و حمایت از مسلمانان است. جمهوری اسلامی ایران با لیبرال دموکراسی در منابع مشروعیت و قانونگذاری، نقش دین، محدودیت آزادی، انسانشناسی، هدف حکومت و نظارت شرعی تفاوت اساسی دارد. همچنین، این نظام از حیث ساختار سیاسی و مذهب رسمی با سایر جمهوریهای اسلامی مانند پاکستان و موریتانی متمایز است.
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
{{درشت|'''نظام جمهوری اسلامی ایران؛'''}} ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریهٔ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.
نظام جمهوری اسلامی ایران با رهبری [[امام خمینی|سید روحالله خمینی]] بنیان نهاده شده است. این ساختار سیاسیاجتماعی پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] و [[همهپرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همهپرسی ۱۲ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت و رأی بالای مردم در [[ایران]] تأسیس شد. این نظام بر نظریهٔ [[ولایت فقیه]]، [[مردمسالاری دینی]] و [[تفکیک قوا]] استوار است. [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، [[اسلام]] را [[دین رسمی]] و [[شیعه دوازدهامامی|تشیع اثنیعشری]] را مذهب رسمی دانسته و تعدادی از [[اقلیتهای دینی و مذهبی در ایران|اقلیتهای دینی و مذهبی]] را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران شامل [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]] بهعنوان عالیترین مقام، قوای سهگانه، [[شورای نگهبان]]، [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نیروهای مسلح، [[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران|صداوسیما]]، [[شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای محلی]] و [[شورای عالی امنیت ملی]] است. [[مردم]] در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظارتی دارند. [[سیاست خارجی]] نظام بر [[استقلال]]، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|سلطهپذیری]]، استوار است. نظام جمهوری اسلامی ایران کوشیده است [[همبستگی اجتماعی|انسجام ملی]] را در ایران حفظ کند و زمینههای پیشرفت کشور در حوزههای گوناگون دانش و فناوری را فراهم سازد. جمهوری اسلامی ایران در پنج دهه گذشته با چالشهایی مانند [[جنگ]]، نارضایتیهای اقتصادی، [[شکاف طبقاتی]]، [[تحریم بینالمللی|تحریمهای بینالمللی]] و مخالفتهای داخلی و خارجی با هدف [[براندازی]] یا فروپاشی نظام روبرو بوده است.
== مفهومشناسی ==
== مفهومشناسی ==
واژهٔ [[زبان عربی|عربی]] نظام به [[نظم]]، [[آراستگی]]، سامان و استواری اشاره دارد؛<ref>[https://abadis.ir/fatofa/نظام/ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وبسایت آبادیس.]</ref> اما در [[علوم سیاسی]] به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که درون [[حکومت]] با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/587797-نظام-چیست حجاریان، «نظام چیست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وبسایت سیلویکا.]</ref> [[جمهوری]] از مادهٔ جمهور بهمعنای تودهٔ مردم<ref>انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضی شریعت پناهی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند<ref>جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، 1367ش، ص199؛ آشوری، دانشنامه سیاسی، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن مدت زمامداری، غیرموروثیبودن و پاسخگو بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref> نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعهای منسجم و درهمتنیده از نهادها و ساختارهای حکومتی است که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است و در عین حال [[مشروعیت]]، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین [[اسلام]] میگیرد.<ref>فاضلینیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* نظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطهای که باعث استواری و قوام یک چیز میشود، اشاره دارد،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وبسایت آبادیس.]</ref> اما در علوم سیاسی، به مجموعه دستگاهها و نهادهایی که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند، اطلاق میشود.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/587797-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA حجاریان، «نظام چیست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> انطباق و سازگاری، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته کار ویژه نظام ذکر شده است.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وبسایت سیلویکا.]</ref>
== تاریخچه ==
* جمهوری از ماده جمهور بهمعنای تودۀ مردم است<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> که در اصطلاح حقوق و علوم سیاسی به نظام سیاسی اطلاق میشود که در رأس قوۀ مجریۀ آن، فرد یا افرادی انتخابی، بهصورت موقت قرار داشته باشند.<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیشنویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران.</ref> دموکراسی تنها مصداق جمهوری نیست، بلکه به نظامهای غیرسلطنتی و غیرموروثی نیز اطلاق شده است.<ref>آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref> انتخابیبودن رییس حکومت، محدود و موقتبودن مدت زمامداری، غیرموروثیبودن و مسئولبودن رئیس حکومت، ارکان جمهوری ذکر شده است.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481</ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران1.jpg|جایگزین=برگ رأی انتخابات همه پرسی نظام جمهوری اسلامی|بندانگشتی|برگ رأی همهپرسی تغییر نظام حکومت ایران (۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش)]]
* نظام جمهوری اسلامی ایران از دو منطق متمایز پیروی میکند: از یکسو، منطق دولت-ملت که آن را متأثر از قواعد حاکم بر روابط بینالملل و الزامات یک دولت ملی در قبال مردم دارای تابعیت ایرانی میسازد؛ از سوی دیگر، منطق دین و اسلام سیاسی که مشروعیت و تداوم نظام را تأمین میکند.<ref>فاضلینیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref>
اندیشهٔ [[حکومت اسلامی]] ریشه در تفکر سیاسی سدههای نخستین اسلام دارد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref> [[قرآن]]، حکومت را از آن [[خداوند]] میداند و این حق را به [[پیامبر|پیامبران]] واگذار کرده است.<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۷؛ سورهٔ یوسف، آیهٔ ۴۰ و ۶۷.</ref> بهگواهی تاریخ [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] پس از [[هجرت]] به [[مدینه]]، نخستین حکومت اسلامی را با تدوین پیماننامه تشکیل داد که در آن، [[همزیستی مسالمتآمیز]] گروههای قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، بهجای برتریهای قبیلهای جاهلی، مبنا قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/109858/پیامبر-%22ص%22،-ارتباطات-در-مدینه-النبی-و-آموزه-های-نخستین-حاکمیت-اسلامی «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه النبی و آموزههای نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> سید روحالله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشهٔ تازهای نیست، اما غفلت [[مسلمان|مسلمانان]] و دستهای [[استعمار]] در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref>
* قانون اساسی در تعریف جمهوری اسلامی آن را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینهاش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت داده است.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.</ref>
== تاریخچه ==
پیشینهٔ طرح نظام [[جمهوری]] در ایران به دورهٔ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بیتا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> ایده جمهوری اسلامی نخستینبار در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۷ش توسط [[سید روحالله خمینی]]<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.</ref> با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و [[رأیگیری|رأی]] مردم مطرح شد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433.</ref> در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروههای چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار نظام جمهوری اسلامی «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.<ref>خامنهای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ [https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_171615_b28115e086b14d8b635094e48433afbd.pdf فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref> در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در [[همهپرسی نظام جمهوری اسلامی ایران|همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین]] ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در [[۱۲ فروردین]] رسماً اعلام موجودیت کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> افزون بر ایران، [[پاکستان]] (۱۹۵۶م) و [[موریتانی]] (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در [[افغانستان]] نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref>
* اندیشۀ حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سدههای نخستین اسلام دارد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref> قرآن کریم حکومت را از آن خداوند میداند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.<ref>سورۀ انعام، آیۀ ۵۷؛ سورۀ یوسف، آیۀ ۴۰ و ۶۷.</ref> بهگواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین دولت اسلامی را با تدوین پیماننامه میان قبایل مهاجر و انصار تشکیل داد.<ref>طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲/۳۵۵–۳۷۰.</ref> <ref group="دیدگاه">وقعا طبری تصریح کرده است که پیامبر پس از هجرت به مدینه نخستین حکومت اسلامی را تشکیل داد؟ </ref>
== زمینههای شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ==
* سید روحالله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازهای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دستهای استعمار در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.
به نظر تحلیلگران شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینههای خارجی و داخلی بود. اشغال ایران در جنگهای جهانی [[اشغال ایران در جنگ جهانی اول|اول]] و [[اشغال ایران در جنگ جهانی دوم|دوم]]، قراردادهای دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] مانند [[عهدنامه گلستان|قرداد گلستان]] ([[۲ آبان]] ۱۱۹۲ش)، [[عهدنامه ترکمانچای|قرارداد ترکمنچای]] ([[۱ اسفند]] ۱۲۰۶)، [[قرارداد ۱۹۱۹|قرارداد وثوقالدوله-کاکس]] ([[۱۷ مرداد]] ۱۲۹۸ش)، [[کودتای ۲۸ مرداد]] (۱۳۳۲ش)، وابستگی [[حکومت پهلوی]] به غرب، [[کاپیتولاسیون در ایران|اعطای کاپیتولاسیون]] (۱۳۴۲ش)، [[جدایی بحرین از ایران|واگذاری بحرین]] ([[۲۳ مرداد]] ۱۳۵۰ش) و سلطه بیگانگان بر نفت ایران، پیدرپی حاکمیت ملی را در ایران تضعیف کرد.<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/بررسی_چرایی_دشمنی_استعمار_با_ایران فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاستهای ضددین پهلوی اول و دوم و عقبماندگی اقتصادی موجب شد تا ایرانیان از [[نهضت مشروطه]] تا [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] با رهبری و پیشگامی نهاد دین و روحانیان، [[استقلال]] و [[آزادی]] را به مطالبهای عمومی تبدیل کنندو سرانجام این خواسته را در ساختار نظام جمهوری اسلامی محقق سازند.<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref>
</ref>
== بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران ==
* اما پیشینۀ طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بیتا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> با این حال، در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش، [[سید روحالله خمینی]] نخستین بار در بیستم مهر آن سال در پاریس تعبیر «جمهوری اسلامی» را به کار برد و بارها بر آن تأکید کرد.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.</ref> وی با توجه به دو رکن «محوریت اسلام» و «توجه به رأی مردم»، شکل نهایی حکومت را به دست خود مردم میدانست و از آنان خواست به جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد، رأی دهند.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433.
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران2.jpg|جایگزین=آیتالله روحالله خمینی، در همهپرسی فروردین ۱۳۵۸ |بندانگشتی|آیتالله سید روحالله خمینی، در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ که برای تأیید تبدیل ایران به «جمهوری اسلامی» برگزار شد، حضور دارد.]]
نظام جمهوری اسلامی ایران را [[سید روحالله خمینی]] بنیان نهاد و تا زمان [[رحلت سید روحالله خمینی|درگذشت]] در [[خرداد]] ۱۳۶۸ش، بهعنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازهتأسیس را هدایت کرد.<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93؛ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62.</ref> منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای [[تجزیه ایران]] در برخی مناطق، [[جنگ ایران و عراق|جنگ عراق علیه ایران]]، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بینالمللی آن و نیز [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران]] برخی از مهمترین چالشهای زمان رهبری وی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص188.]</ref> در پاسخ به این شرایط، شیوههای مدیریتی او شامل سخنرانیهای عمومی و فراخوانهای مردمی از یکسو<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص191.]</ref> و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/بررسی-و-تحلیل-جایگاه-رهبری-در-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، 1391ش، ص193.]</ref>
</ref>
== مبانی نظام جمهوری اسلامی ==
* در برابر این پیشنهاد، گروههای چپ و لیبرال عناوینی مانند «جمهوری»، «جمهوری دموکراتیک»، «جمهوری خلق» و «جمهوری دموکراتیک اسلامی» را مطرح کردند، اما سید روح الله خمینی عناوین را کافی ندانسته و فرمهای غربی آن را نمیپذیرفت.<ref>خامنهای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ [[فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]]</ref> سرانجام پس از پیروزی انقلاب، طی همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصد از واجدان شرایط و رأی موافق بیش از ۹۷درصد، جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته شد و سید روحالله خمینی در ۱۲ فروردین، استقرار رسمی این نظام را اعلام کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> پاکستان نخستین کشوری است که عنوان «جمهوری اسلامی» را در قانون اساسی ۱۹۵۶م و بهویژه ۱۹۷۳م تثبیت کرد، موریتانی نیز از قانون اساسی ۱۹۵۹م این عنوان را به کار برده است و افغانستان با قانون اساسی ۲۰۰۴م عنوان «جمهوری اسلامی» را داشت که پس از تسلط طالبان در تحولات ۲۰۲۱م نظام آن به «امارت اسلامی» تغییر یافت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref>
بر اساس اصل دوم [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]]، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است:
== زمینههای شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ==
* [[ایمان]] به خدای یکتا و حاکمیت او؛
به نظر تحلیلگران شکلگیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینههای خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگهای جهانی اول و دوم،<ref>بجای این هم عنوان انتزاعی سازی و تفصیلات اگر گفته شود اشغال ایران در جنگ جهانی اول و ودوم. چه مشکل پیش میاید؟ </ref> قراردادهای دورۀ قاجار مانند قراردادهای ترکمنچای، قرداد گلستان و قرارداد وثوق الدوله (۱۹۱۹م)، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، وابستگی رژیم پهلوی به غرب، اعطای کاپیتولاسیون 1342ش، واگذاری بحرین و سلطه بر نفت ایران،<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> حاکمیت ملی را تضعیف کرد. از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاستهای ضد دینی پهلوی اول و دوم، عقبماندگی اقتصادی و نقش رهبری روحانیت (از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ش) به مطالبه عمومی برای استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی انجامید.<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref>
* [[وحی]] الهی؛
* [[معاد]]؛
* [[عدل الهی]]؛
* امامت و رهبری مستمر؛
* [[کرامت انسان|کرامت انسانی]] همراه با مسئولیت در برابر خدا.
== مبانی نظام جمهوری اسلامی ==
این مبانی از طریق [[اجتهاد]] مستمر فقهای جامعالشرایط، بهرهگیری از دانش و تجارب بشری، نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|ستم و سلطهپذیری]]، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و [[همبستگی اجتماعی|همبستگی ملی]] تأمین میشوند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است: ایمان به خدای یکتا و حاکمیت او، وحی الهی، معاد، عدل الهی، امامت و رهبری مستمر و کرامت انسانی همراه با مسئولیت در برابر خدا. این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامعالشرایط، بهرهگیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطهپذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین میشوند.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، 42.</ref>
== ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران ==
=== نوع حکومت ===
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران3.jpg|جایگزین=عکس قدیمی راهپمایی مردم ایران با پرچم ایران که بر روی آن جمهوری اسلامی ایران نوشته شده|بندانگشتی|راهپیمایی مردم تهران با پرچم سهرنگِ منقش به عبارت «جمهوری اسلامی ایران»؛ ۱۳۵۸ش]]
از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوبهای کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی میشود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان میدهد. صاحبنظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوریبودن و اسلامیبودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامیبودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوریبودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص234-239؛ [https://clr.modares.ac.ir/article_14014_2bd0715ad6441bfe81c6644c0c500205.pdf دبیرنیا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، 1397ش، ص88-100.]</ref> از منظر [[سید علی خامنهای]]، نظام جمهوری اسلامی از نظر محتوا و اهداف نیز بر اصولی چون عدالتطلبی، استکبارستیزی، وحدت دین و سیاست، [[مردم سالاری دینی|مردمسالاری دینی]] و توجه ویژه به مستضعفان استوار است. در این دیدگاه، جمهوری اسلامی افزون بر تأمین خواستههای مادی، فلسفه وجودی خود را انسانسازی، گسترش معنویت و ایجاد تمدن اسلامی میداند.<ref>[https://farsnews.ir/Culture/1532160354000952823/%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7 «دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظامها»، خبرگزاری فارس.] </ref>
نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه [[ولایت فقیه]] شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش [[مردم]] در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شریعت اسلام (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش [[معنویت]]، [[عدالتطلبی]] و تحقق [[مردمسالاری دینی]] است.<ref>[https://farsnews.ir/Culture/1532160354000952823/دیدگاه-رهبر-انقلاب-درباره-تفاوت-نظام-جمهوری-اسلامی-با-دیگر-نظام-ها «دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظامها»، خبرگزاری فارس.]</ref> تفاوت این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی عبارت است از:
* '''سایر جمهوریهای اسلامی:''' اگرچه کشورهایی مانند [[پاکستان]] و [[موریتانی]] نیز عنوان جمهوری اسلامی دارند،<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوتها»، وبسایت تتر برتر.]</ref> اما ساختار سیاسی ایران بهدلیل ابتنای بر مذهب [[شیعه دوازدهامامی|شیعه اثنیعشری]] (اصل دوازدهم)،<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> محوریت ولی فقیه بهعنوان عالیترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند [[شورای نگهبان]] از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمهریاستی با مذهب غالب سنی هستند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/چند-جمهوری-اسلامی-در-دنیا-داریم «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/نظام-حکومتی-چند-کشور-جهان-جمهوری-اسلامی-است-تفاوت-ها «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوتها»، وبسایت تتر برتر.]</ref>
* '''جمهوریهای متعارف:''' در جمهوریهای سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، [[قرارداد اجتماعی]] و [[اراده همگانی|اراده اکثریت]] است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و [[حق تعیین سرنوشت]] مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101655/الگوی-تاسیسی-تلفیقی-جمهوری-اسلامی-و-چالشهای-نظری فوزی، «الگوی تأسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref>
* '''نظام لیبرال دموکراسی:''' جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، [[مشارکت عمومی]] و برابری در برابر قانون با [[لیبرال دموکراسی]] اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفتشناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر [[سکولاریسم]]، نسبیانگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/28000/تشابه-و-تمایز-نظام-مردم-سالار-دینی-و-نظام-لیبرال-دموکراسی اکبری، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، 1383ش، ص86-89.]</ref>
=== نقش مردم ===
=== نقش مردم ===
مردم در ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران از طریق مشارکت در رفراندم و انتخابات نقش مهم دارد. برای مثال چهار انتخابات اصلی شامل ریاستجمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و [[مجلس خبرگان رهبری]] (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار میشود. ورود به رقابتها نیازمند احراز صلاحیت نامزدها توسط نهادهای نظارتی است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.] </ref>
در نظام جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل [[انتخابات ریاستجمهوری ایران|ریاستجمهوری]]، [[انتخابات مجلس شورای اسلامی|مجلس شورای اسلامی]]، [[انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا|شوراهای شهر و روستا]] (هر چهار سال) و [[مجلس خبرگان رهبری]] (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار میشود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/انتخابات «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.]</ref>
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند:
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند:
* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام.
* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام.
* '''قانونگذاری:''' مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
* '''قانونگذاری:''' مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/نقش-حقوقی-مردم-در-حاکمیت-جمهوری-اسلامی-ایران نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
=== ساختار ===
=== ساختار ===
ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگکنندۀ فراقوهای است،<ref>با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است. </ref> هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایتفقیه منتهی میشود که ضمن استقلال قوای سهگانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین میکند. مجلس شورای اسلامی در این ساختار نه بهعنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند پیامبر، ائمه و سپس ولیفقیه در عصر غیبت است)، بلکه بهعنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل میکند. رأی مجلس شورای اسلامی هرچند میتواند در تصمیمسازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولیفقیه میرسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحرانهای ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقعبینانه ارائه میدهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref> مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی و وظایف آن بهطور خلاصه در ذیل آمده است:
بر اساس [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، قوای سهگانهٔ [[قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران|مقننه]]، [[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|مجریه]] و [[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قضائیه]] مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛ اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینهٔ تحقق رهبری فقیه جامعالشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم بهعنوان رهبر شناخته میشود و بدین ترتیب، رهبری بهعنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش میکند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، (اصول ۵، ۵۷، ۱۰۷ و ۱۱۰)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:
{| class="wikitable"
!'''مقام / نهاد'''
!'''وظایف اصلی'''
!'''ارجاع به قانون اساسی'''
|-
|'''[[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبری]]'''
|عالیترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل قوا؛ تعیین سیاستهای کلی نظام، نظارت بر قوا، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیسجمهور، عفو محکومان.
|اصول ۵، ۸۹، ۱۱۰، ۱۱۲.
|-
|'''[[مجلس خبرگان رهبری]]'''
|مرکب از مجتهدان منتخب مردم؛ مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر.
|اصول ۱۰۷، ۱۰۸، ۱۰۹.
|-
|'''[[شورای موقت رهبری]]'''
|مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان؛ انجام وظایف رهبری تا زمان انتخاب رهبر جدید.
|اصل ۱۱۱
|-
|'''[[مجلس شورای اسلامی]]'''
|قانونگذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح؛ همراه با نمایندگان اقلیتهای دینی.
|صول ۶۲ تا ۹۰،
|-
|'''[[شورای نگهبان]]'''
|دوازده عضو (شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس)؛ تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی.
|اصول ۹۱، ۹۳، ۹۴، ۹۶، ۹۹
|-
|'''[[قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران|قوه مجریه]]'''
|به ریاست رئیسجمهور منتخب مردم؛ مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور.
|اصول ۱۱۳ تا ۱۲۰.
|-
|'''[[قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران|قوه قضائیه]]'''
|به ریاست رئیس منصوب رهبری؛ رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان، نظارت بر اجرای قوانین.
|اصول ۱۵۶ تا ۱۷۲،
|-
|'''[[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]'''
| حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی.
|اصل ۱۱۲
|-
|'''[[نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران]]'''
|شامل [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]]؛ [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] و [[فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران]].
فرماندهان، منصوب رهبری هستند و وظیفه پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب اسلامی را بر عهده دارند.
|اصول ۱۴۳ تا ۱۵۱، اصل
|-
|'''[[سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران]]'''
|با رئیس منصوب رهبری؛ تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور.
|اصل ۱۷۵
|-
|'''[[شوراهای اسلامی شهر و روستا]]'''
|اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح [[روستا]]، [[بخش (تقسیمات کشوری)|بخش]]، [[شهر]]، [[شهرستان]] و [[استان]]؛ اداره امور محلی با نظارت عالی.
|اصول ۱۰۰ تا ۱۰۶
|-
|'''[[شورای عالی امنیت ملی]]'''
|به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.
|اصل ۱۷۶<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|}
* '''رهبری:''' [[رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران|رهبر جمهوری اسلامی ایران]] عالیترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل قوا، برگزیده خبرگان، با اختیارات تعیین سیاستهای کلی، نظارت بر قوا، فرماندهی نیروهای مسلح، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیسجمهور و عفو محکومان.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی ==
* '''مجلس خبرگان رهبری:''' مرکب از مجتهدان منتخب مردم، مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
* '''شورای موقت رهبری:''' مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان، انجام وظایف رهبری تا انتخاب رهبر جدید؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
* '''قوه مقننه:''' مجلس شورای اسلامی (به همراه نمایندگان اقلیتهای دینی) با انتخابات مستقیم مردم، متصدی قانونگذاری، نظارت بر مجریه، تحقیق و تفحص و استیضاح؛<ref name=":2">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* '''قوه مجریه:''' به ریاست رئیسجمهور منتخب مردم، مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور؛<ref>«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.</ref>
* '''قوه قضائیه:''' به ریاست رئیس منصوب رهبری، متصدی رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان و نظارت بر اجرای قوانین؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133636 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* '''شورای نگهبان:''' دوازده عضو؛ شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس، مسئول تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی؛<ref name=":3">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* '''مجمع تشخیص مصلحت نظام:''' اعضای منصوب رهبری، مسئول حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان و مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی؛<ref name=":3" />
* '''نیروهای مسلح:''' شامل ارتش، سپاه و نیروی انتظامی با فرماندهان منصوب رهبری، مسئول پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.</ref>
* '''سازمان صدا و سیما:''' با رئیس منصوب رهبری، متصدی تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* '''شوراهای محلی:''' اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح روستا، بخش، شهر، شهرستان و استان، مسئول اداره امور محلی با نظارت عالی؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* '''شورای عالی امنیت ملی:''' شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نمایندۀ از سوی رهبری، وظیفه تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی و هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی را بر عهده دارد و مصوبات آن پس از تأیید رهبری قابل اجراست.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
=== تفاوت با سایر جمهوریهای اسلامی ===
* [[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران4.png|جایگزین=پرچم جمهوری اسلامی ایران|بندانگشتی|پرچم جمهوری اسلامی ]]بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران [[زبان فارسی|فارسی]] و استفاده از زبانهای محلی و قومی در [[مطبوعات]] و [[رسانه (ارتباطات)|رسانهها]] آزاد است. [[زبان عربی]] بهدلیل ارتباط با [[قرآن]] و [[معارف اسلامی]]، پس از [[دوره ابتدایی]] تا پایان [[دوره متوسطه]] در همه رشتهها بهطور الزامی تدریس میشود.
در حالحاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی جمهوری اسلامی را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کردهاند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب رسمی و نظام حکومتی تفاوتهای اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر بهعنوان عالیترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سهگانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین میکند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وبسایت تتر برتر.]</ref> دین رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی ایران شیعه اثنیعشری است. <ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص47.</ref> پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییسجمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق میدهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمهریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه میباشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وبسایت تتر برتر.]</ref>
* مبدأ تاریخ رسمی جمهوری اسلامی [[هجرت پیامبر اسلام]] بوده و [[تقویم هجری شمسی]] مبنای کار ادارات دولتی و [[تعطیلات پایان هفته|تعطیل رسمی هفتگی]] روز [[جمعه]] است.
* [[پرچم ایران|پرچم رسمی ایران]] دارای سه رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت جمهوری اسلامی و شعار [[الله اکبر]] است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 15 تا 18)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
=== تفاوت با سایر جمهوریها ===
== دین و مذهب رسمی ==
بر اساس دیدگاه صاحبنظران، جمهوری اسلامی الگویی مستقل و تأسیسی‑تلفیقی است که در عین برخورداری از برخی وجوه مشترک با جمهوریهای دموکراتیک مانند انتخاب مردم و مشارکت آنان در اداره امور، تفاوتهای بنیادینی با آنها دارد. برای مثال در جمهوری صرف یا دموکراتیک، حاکمیت مطلق از آن مردم دانسته شده و قانون صرفاً مبتنی بر ارادۀ اکثریت و قرارداد اجتماعی است، در حالی که در جمهوری اسلامی، حاکمیت از آن خداوند بوده و مردم پس از پذیرش اسلام بهعنوان مکتب، در چارچوب شریعت حق تعیین سرنوشت دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101655/%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref>
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنیعشری بوده و این اصل غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله [[حنفی]]، [[شافعی]]، [[مالکی]]، [[حنبلی]] و [[زیدیه|زیدی]] دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در [[احوال شخصیه]] و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضداسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی؛] هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۶۱–۱۶۶.</ref>
=== تفاوت با نظام لیبرال دموکراسی ===
== حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
نظام جمهوری اسلامی (مردمسالاری دینی) و نظام لیبرال دموکراسی در مبانی معرفتشناختی و انسانشناختی تفاوت بنیادین دارند. در نظام اسلامی، منابع شناخت شامل عقل، وحی و تجربیات انسانی است، در حالی که در نظام لیبرال دموکراسی، عقل ابزاری فردی و تجربیات بشری تنها منبع شناخت محسوب میشوند. از سوی دیگر، نظام اسلامی بر خدامحوری، ارزشمداری، اعتقاد به معاد و حاکمیت قوانین الهی استوار است، اما نظام لیبرال دموکراسی مبتنی بر سکولاریسم، نسبیانگاری معرفتی و قانونگذاری صرفاً بشری است. با این وجود، این دو نظام در برخی حوزههای عملکردی و ظاهری تشابهاتی دارند. از جمله وجوه تشابه میتوان به توجه به نقش مردم در عینیتبخشی به حکومت، مشارکت مردم در کنترل و نظارت بر حاکمان، اصل برابری و مساوات در برابر قانون، برگزاری انتخابات و سیستم نمایندگی اشاره کرد. هر دو نظام بر ضرورت حضور مردم به عنوان رکن اساسی حکومت تأکید دارند، اگرچه در نظام اسلامی این حضور نقش مقبولیتبخش و تحقق خارجی حکومت را ایفا میکند، نه منشأ مشروعیت ذاتی. همچنین اصل برابری و مساوات در هر دو نظام به رسمیت شناخته شده است، هرچند در نظام اسلامی معیار برتری تقوای الهی است و در نظام لیبرال، برابری صرفاً در عرصه حقوق مدنی و سیاسی تعریف میشود. نظام دموکراسی بر حضور مردم اهمیت نمی دهد بلکه بر خواست افراد ارج می گذارد. راه تشخیص خواست افراد نیز اکثریت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/28000/%d8%aa%d8%b4%d8%a7%d8%a8%d9%87-%d9%88-%d8%aa%d9%85%d8%a7%db%8c%d8%b2-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%85%d8%b1%d8%af%d9%85-%d8%b3%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b1-%d8%af%db%8c%d9%86%db%8c-%d9%88-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d9%84%db%8c%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d9%84-%d8%af%d9%85%d9%88%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b3%db%8c اکبری، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، 1383ش، ص86-89.]
در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و [[برابری در برابر قانون|برابری آنان در برابر قانون]] است که با رعایت موازین شرع، شامل [[مرد|مردان]] و [[زن|زنان]] میشود. حقوق و آزادیهای مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم میشود:
</ref>
== دین و مذهب رسمی ==
* حقوق و آزادیهای فردی شامل حق مالکیت و آزادیهای مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۶۱-۱۶۶.</ref>
* حقوق و آزادیهای گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروهها تعلق میگیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهماییهای اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمنها و اصناف برای گروههای مختلف و اقلیتهای دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۹ تا ۴۲)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
== حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و برابری آنان در برابر قانون است که با رعایت موازین شرع، شامل مردان و زنان میشود. حقوق و آزادیهای مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم میشود.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44 و 50.</ref> حقوق و آزادیهای فردی شامل حق مالکیت و آزادیهای مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص57.</ref> حقوق و آزادیهای گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروهها تعلق میگیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید به شرط عدم خلل به مبانی اسلام و حقوق عمومی، آزادی اجتماعات و گردهماییهای اعتراضی به شرط عدم خلل به مبانی اسلام و آزادی تشکیل احزاب، انجمنها و اصناف برای گروههای مختلف و اقلیتهای دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص51.</ref>
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
بر اساس فصل دهم قانون اساسی (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایۀ نفی هرگونه سلطهجویی و سلطهپذیری، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و خودداری از دخالت در امور داخلی ملتهای دیگر استوار است. همچنین عالیترین مقام تصمیمگیر در این حوزه، رهبر جمهور اسلامی ایران است که سیاستهای کلی نظام را تعیین و بر اجرای آن نظارت دارد. اجرای سیاست خارجی نیز بر عهدۀ وزارت امور خارجه به ریاست وزیر مربوطه است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-231/935232-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره میشود؟»، وبسایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبنای این سیاست خارجی، ناشی از اصول مندرج در قانون اساسی از جمله سعادت انسان در کل جامعه بشری،<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref> «تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان»،<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44.</ref> «دفاع از حقوق همه مسلمانان جهان» و «حمایت از مبارزات حقطلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه جهان» است<ref>هدایتنیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref>و حمایت از مردم فلسطین نیز از نظر پژوهشگران بر اساس همین اصل است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران6.png|جایگزین=دیدار سید علی خامنهای با اسماعیل هنیه|بندانگشتی|دیدار [[سید علی خامنهای]] با [[اسماعیل هنیه]] رئیس دفتر سیاسی حماس]]
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی این کشور بر نفی [[سلطهگری و سلطهپذیری|سلطهجویی و سلطهپذیری]]، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملتها استوار است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاستهای کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آنها بر عهده [[رهبر جمهوری اسلامی ایران|رهبر جمهوری اسلامی]] است و اجرای این سیاستها توسط وزارت امور خارجه انجام میگیرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-فردا-231/935232-سیاست-خارجی-کشور-چگونه-اداره-می-شود ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره میشود؟»، وبسایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون [[کرامت انسان|کرامت]] و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا، تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حقطلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول 2، 152 و 154)»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از [[فلسطین]] را در همین چارچوب ارزیابی میکنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/دفاع-از-فلسطین-سیاست-راهبردی-جمهوری-اسلامی-ایران?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
بر اساس همین اصول، از میان بیش از ۱۹۰ کشور جهان، اکثریت آنها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref> صهیونیسم بینالمللی و رسانههای وابسته به آنها<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4491 «دشمنان نظام»، وبسایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.]</ref> بهطور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت میورزند. بر اساس تحلیلهای موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هستهای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» بهعنوان الگویی نوین از حکومت مردمسالاری دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موجهای بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلالطلبی، عدالتخواهی و پیشرفت ایران مخالف است. از نظر آنها نظام جمهوری اسلامی با به چالشکشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبشهای آزادیبخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref> [[سید علی خامنهای]] معتقد بود که مهمترین اصل در حوزۀ سیاست خارجی حمایت از هویت نظام اسلامی و پافشاری بر اصول و ارزشهای دینی و تمدنی است و هرگونه عقبنشینی از اصول، بهمعنای خدشه به عزت ملی تلقی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C حاتمیراد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]
جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با [[ایالات متحده آمریکا]]، برخی متحدان غربی آن و [[اسرائیل]] با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی ایران، ریشهٔ اصلی این مخالفتها در ماهیت الگوی [[مردمسالاری دینی]]، استقلالطلبی و چالشآفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی میشود.<ref>[https://www.porseman.com/article/علت-دشمني-با-ايران؟/151575 «علت دشمنی با ایران؟»، وبسایت پرسمان.]</ref> در همین راستا، [[سید علی خامنهای]]، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، مهمترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزشهای دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقبنشینی از این مواضع را مخدوشکنندهٔ عزت ملی تلقی میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/سیاست-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران-از-نگاه-مقام-معظم-رهبری حاتمیراد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]</ref>
</ref>
== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ==
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران5.jpg|جایگزین=رادیوداروی 177Lu-Alpha-MSH -درمان ملانومای متاستاتیک|بندانگشتی|[[رادیودارو|رادیوداروی]] 177Lu-Alpha-MSH بهمنظور درمان ملانومای متاستاتیک]]
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخصهای درونی آن ارزیابی کرده و نشانههای زیر را بهعنوان جلوههای کارآمدی این نظام برشمردهاند:
* بقای نظام با وجود هشت سال [[جنگ عراق با ایران|جنگ عراق علیه ایران]]،<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازدهروزه|جنگ دوازده روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/جنگ-۱۲-روزه-تصویری-آشکار-از-کارآمدی-نظام-ولایت-و-حکمرانی-اندیشه «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/جنگ-تحمیلی-سوم-و-کارآمدی-نظام-اسلامی-راوی-روایت-پیروزی-باشیم «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[تحریمها علیه ایران|تحریمهای فراگیر]]، ترورهای گسترده و برخی آشوبها و [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴|اغتشاشات]].
* ایجاد [[همبستگی اجتماعی]] و جلوگیری از فروپاشی در جامعهای با تنوع قومی و مذهبی؛
* احیای ارزشهای دینی و حاکمیت شرع در عرصه عمومی جامعه؛
* دستیابی به [[خودباوری]] و [[خودکفایی]] در فناوریهای [[برنامه هستهای ایران|هستهای]]، [[برنامه موشکی ایران|موشکی]]، پزشکی و [[صنعت در ایران|صنعتی]]؛<ref>[https://gu.ac.ir/moshaver-zanan/ContextPage?id=23270 «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان؛] [https://hawzah.net/fa/goharenab/View/82478/نگاهی-به-مهم-ترین-دستاوردهای-انقلاب-در-بیانات-رهبر-انقلاب «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
* تبدیلشدن ایران به الگویی برای جنبشهای [[بیداری اسلامی]] در منطقه و جهان؛
* وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانتهای بیرونی.
* ایفای نقش [[ولایت فقیه]] بهعنوان نقطه وحدتبخش و هماهنگکنندهٔ قوای سهگانه در شرایط بحرانی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref>
== دستاوردها و چالشهای نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== چالشهای نظام جمهوری اسلامی ایران ==
بر اساس تحلیلهای مطرحشده در برخی رسانهها مهمترین چالش پیش روی جمهوری اسلامی ایران، نارضایتی گسترده و ناامیدی مردم است که بهطور عمده ناشی از مشکلات اقتصادی ارزیابی میشود. به نظر برخی کارشناسان، عملکرد اقتصادی دولتها، [[شکاف طبقاتی]] را افزایش داده است.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/514755/مهم-ترین-چالش-پیش-روی-نظام-نارضایتی-ناامیدی-مردم «مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار.]</ref> علل ساختاری این نارضایتی شامل [[تحریم بینالمللی|تحریمهای بینالمللی]]، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیتهای اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته شده است. موانع ایجادشده از سوی برخی جریانهای داخلی، از جمله موانع اصلی رفع تحریمها و قرارگیری کشور در مسیر توسعه معرفی شده است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/٨٥-درصد-مردم-ناراضی-هستند-برای-مردم-نظام-و-دولت-تفاوتی-ندارند «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران.]</ref>
=== دستاوردها ===
== مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران ==
به باور برخی تحلیلگران، نظام جمهوری اسلامی ایران در چهار دهۀ اخیر دستاوردهای قابل توجهی در حوزههای گوناگون داشته که در ذیل به برخی از آنها اشاره شده است:
[[پرونده:ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران.jpg|جایگزین=ساختمان نخستوزیری پس از انفجار|بندانگشتی|ساختمان نخستوزیری پس از انفجار شهریورماه سال ۱۳۶۰ش]]
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران را برخی پژوهشگران به دو طیف اصلی دستهبندی کردهاند:
* در حوزۀ سیاست خارجی استقلال همهجانبۀ کشور را احیا و در برابر فشارها و هجوم ابرقدرتها، بدون کوچکترین عقبنشینی، ایستادگی کرده است.<ref>[https://gu.ac.ir/moshaver-zanan/ContextPage?id=23270 «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان.]</ref>
* منتقدان و معترضانی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت میشناسند؛
* در حوزه هوافضا، ایران ضمن قرار گرفتن در زمره پنج کشور نوظهور فضایی جهان، توانسته است موجود زنده را به فضا پرتاب کرده و ماهوارههای مخابراتی و تصویربرداری از جمله ماهوارههای امید، رصد، نوید و فجر، را طراحی، ساخت و در مدار قرار دهد.
* براندازان و گروههای غیرقانونی که بهطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرالها، سلطنتطلبان و برخی گروههای مذهبی میشوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص21.]</ref>
* در حوزه دفاعی و موشکی نیز نظام جمهوری اسلامی ایران به باور بسیاری از تحلیلگران، توانسته است بازدارندگی مؤثری ایجاد کند که دشمنان را از هرگونه تجاوز بازداشته است. موشکهای بالستیک با برد بیش از هزار کیلومتر و دقت اصابت بالا از جمله موشکهای عماد، قیام و شهاب ۳ در داخل کشور طراحی و تولید شدهاند.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/406023/%DB%B4%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان.]</ref>
* از نظر زیرساختهای حقوقی، قانون اساسی مبتنی بر مشارکت عمومی تدوین شده و نهادهای سیاسی برخاسته از آرای عمومی استقرار یافته است.
تاکنون ۳۶ گروه برانداز اعلام موجودیت کردهاند که قدیمیترین آنها عبارتاند از: [[حزب دموکرات کردستان ایران|حزب دموکرات کردستان]] (۱۳۲۴ش)، [[حزب کومله کردستان ایران|کومله]] (۱۳۴۲ش) و [[سازمان مجاهدین خلق ایران|سازمان مجاهدین خلق]] (۱۳۴۴ش)<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> که در [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|سالهای نخست انقلاب]]، برخی از [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران#سازمان مجاهدین خلق ایران|مسئولین نظام جمهوری اسلامی]] چون [[سید محمد حسینی بهشتی|سید محمد بهشتی]]، دبیرکل [[حزب جمهوری اسلامی]] و [[محمدعلی رجایی]]، رئیسجمهور وقت را [[ترور]] کرد.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/مروری-بر-تاریخچه-۴۵-سال-ترور-در-جمهوری-اسلامی «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>
* در حوزۀ سلامت، میانگین امید به زندگی از ۵۵ به بیش از ۷۶ سال افزایش یافته، بیماری فلج اطفال ریشهکن شده، شمار پزشکان متخصص از ۷ هزار به ۷۲ هزار نفر رسیده و ایران به قطب درمانی منطقه تبدیل شده است.
* در حوزۀ آموزش عالی و فناوری، پوشش تحصیلی از حدود ۱۷۵ هزار به بیش از ۴ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر افزایش یافته، ایران در فناوری هستهای در جمع ۵ کشور برتر جهان قرار گرفته و در علوم نانو و زیستفناوری رتبههای اول منطقه را کسب کرده است.
تغییر شرایط بینالمللی، پیشرفت فناوریهای ارتباطی، ثبات نظام جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام حکومت در ایران و همچنین رویکرد تساهلآمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است، موجب شد که از دههٔ ۱۳۷۰ش، بسیاری از مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران، شیوهٔ فعالیت خود را از وضعیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) تغییر دهند و با گرایش به ائتلاف میان گروهها، رویکرد عریانتری را در مخالفت با نظام جمهوری اسلامی، نشان دهند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص22-24.]</ref> با وجود این، برخی پژوهشگران بر این باور هستند که اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل ایران و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمیشود و اپوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص26.]</ref> به همین دلیل، اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور میکوشد تا شعارهای خود را با هنجارهای بینالمللی مانند دموکراسیخواهی، حقوق بشر و سکولاریسم، هماهنگ کند و با بهرهگیری از ابزارهای ارتباطی نوین مانند اینترنت، تفاوتهای قومی و مذهبی در ایران را به گسلهای اجتماعی تبدیل کند و جمعیت جوان کشور را با مطالبات شهروندی در حوزه [[رفاه]] و [[اشتغال]]، به سوی [[اغتشاش]] و آشوب اجتماعی سوق دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1882849/بازشناسی-مواجهه-جمهوری-اسلامی-ایران-و-اپوزیسیون-در-چهل-سالگی-انقلاب-اسلامی فکری و رهبر، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، 1401ش، ص18-21.]</ref>
* از نظر زیرساختها و رفاه، طول راههای کشور از ۴۶ هزار به ۲۸۰ هزار کیلومتر افزایش یافته، ۱۰۰درصد روستاهای بالای ۱۰ خانوار به برق دسترسی دارند، ۹۰درصد مردم از گاز طبیعی بهرهمند شدهاند و ۹۵درصد جمعیت به شبکه بهداشت دسترسی دارند.
* در حوزۀ صنعت و اقتصاد، تولید فولاد ۵۰ برابر، صادرات غیرنفتی ۵۷ برابر و محصولات پتروشیمی ۳۳ برابر رشد داشته و سهم صنعت در تولید ناخالص ملی از ۱۶ به ۴۰درصد رسیده است.
=== وضعیت کنونی گروههای برانداز ===
* در بخش کشاورزی، تولیدات ۷/۶ برابر شده و خودکفایی ۹۰درصدی در مواد غذایی حاصل شده است.
به گزارش رسانهها در حالحاضر اکثریت اعضای این گروهها در خارج از کشور زندگی میکنند و فعالیتشان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروههای مسلح کُرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شدهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از [[فرانسه]]، [[عراق]] و [[آلبانی]]، در تکاپوی یافتن کشور دیگری برای استقرار هستند. از دهه ۱۳۹۰ش، گروههای تازهتأسیسی مانند شورای ملی تصمیم ایران با شعار «گذار از جمهوری اسلامی» و فرشگرد با شعار «ایران را پس میگیریم و دوباره میسازیم» و با محوریت [[رضا پهلوی]] شکل گرفتهاند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سیاسی-57/611191-غروب-اپوزیسیون-جمهوری-اسلامی-در-غرب «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز.]</ref> به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]]<nowiki/>ش با [[رضا پهلوی#فراخوانهای رضا پلهوی|فراخوان]] خود به تشدید خشونتها و تبدیل تجمعات اعتراضی به [[اغتشاش]] و درگیریهای مسلحانه دامن زده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6731883/%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF «نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]</ref>
* در حوزۀ ورزش، شمار فدراسیونها از ۲۰ به ۵۱ و کرسیهای بینالمللی از ۳ به بیش از ۱۷۰ افزایش یافته است.<ref>[https://gu.ac.ir/moshaver-zanan/ContextPage?id=23270 «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان؛] [https://hawzah.net/fa/goharenab/View/82478/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «نگاهی به مهم ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>
== آینده نظام جمهوری اسلامی ایران ==
[[پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران8.jpg|جایگزین=دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در جنگ رمضان|بندانگشتی|دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در [[جنگ رمضان]]، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش]]
در سالهای اخیر بهویژه بعد از [[جنگ دوازدهروزه|جنگ دوازده روزه]] علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیشبینی کردند.<ref>[https://www.dw.com/fa-ir/آیا-فروپاشی-جمهوری-اسلامی-محتمل-یا-حتی-قریبالوقوع-است/a-73871021 «آیا فروپاشی جمهوری اسلامی محتمل یا حتی قریبالوقوع است؟»، وبسایت دویجهوله.]</ref> در همین راستا، رضا پهلوی، از چهرههای سلطنتطلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله [[دونالد ترامپ]]، رئیسجمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.<ref>[https://parsi.euronews.com/2026/01/16/reza-pahlavi-with-or-without-international-aid-the-islamic-republic-will-fall «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز.]</ref>
با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله [[تحریمها علیه ایران|تحریمها]]، اعتشاشات دی ۱۴۰۴ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیلگران سیاسی روایت دیگری را ارائه میدهد. معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده، اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364576/افشاگری-معاون-سابق-موساد-از-هزینه-اسرائیل-برای-تغییر-حکومت-در-ایران «افشاگری معاون سابق موساد از هزینه اسرائیل برای تغییر حکومت در ایران»، وبسایت تابنتاک.]</ref> معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترور]] هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دستنیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1364890/اعتراف-مقام-سابق-انگلیسی-درباره-تلاش-برای-براندازی «اعتراف مقام سابق انگلیسی درباره تلاش برای براندازی»، وبسایت تابناک.]</ref>
برخی از تحلیلگران داخلی بعد از [[مبعوث شدن مردم|مقاومت مردم ایران]] در جنگ رمضان، اظهار داشتهاند که نظام جمهوری اسلامی بسیار ریشهدارتر از تصورات اولیه است و با حملهٔ نظامی نمیتوان آن را سرنگون کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1368705/زیباکلام-جمهوری-اسلامی-خیلی-ریشهدارتر-از-چیزی-است-که-تصور-میشد «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک.]</ref> وزیر دفاع پیشین ایالات متحده نیز معتقد است که حکومت ایران مستحکمتر از تصورات است و در جنگ رمضان مشخص شد که جمهوری اسلامی از قدرت و ایستادگی قابلتوجهی برخوردار است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانیها-پیروز-این-جنگ-هستند «اگر حکومت ایران تغییر نکند، ایرانیها پیروز این جنگ هستند»، وبسایت تابناک.]</ref> برخی از محققان با اشاره به پیوند معنوی و عاطفی میان ملت و نظام در ایران، جمهوری اسلامی را ملیترین حاکمیت ایران در چند قرن اخیر توصیف کرده و بر این باور هستند که دشمنان خارجی و اپوزیسیون جمهوری اسلامی درک درستی از این پیوند ندارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1365005/اگر-حکومت-ایران-تغییر-نکند-ایرانیها-پیروز-این-جنگ-هستند «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک.]</ref>
== روز جمهوری اسلامی ==
== روز جمهوری اسلامی ==
۱۲ فروردین بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نامگذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنهای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهایی بهنامهای: «معنای 12 فروردین به روایت آیتالله خامنهای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأیگیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأیدادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادیخواه».<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DB%B1%DB%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وبسایت جهان نیوز.]</ref>
[[۱۲ فروردین]] بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندهٔ نوع حکومت پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان [[روز جمهوری اسلامی]] ایران نامگذاری شده است. دربارهٔ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای انتخاب صالحان اثر [[سید علی خامنهای]]، با چشم باز: ۱۲ فروردین اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهای مستندی بهنامهای: معنای ۱۲ فروردین به روایت آیتالله خامنهای، ۱۲ فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران، رأیگیری رفراندوم ۱۲ فروردین، روز رأیدادن امام در روز ۱۲ فروردین ۵۸ و ۱۲ فروردین؛ نماد آزادیخواه.<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/علت-نامگذاری-روز-۱۲-فروردین-عنوان-جمهوری-اسلامی-چیست-هدف-مردم-شعار-نظر-امام-خمینی-ره-درباره-رفراندوم-معرفی-کتاب-ویدئو-آثار-گرافیکی «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وبسایت جهان نیوز.]</ref>
== پژوهش دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ==
دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است، ازجمله:
* آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، از نمایندگی ولی فقیه در [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]؛<ref>[https://noorlib.ir/book/info/4127/آشنایی-با-انقلاب-و-نظام-جمهوری-اسلامی «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[سید جلالالدین مدنی|جلالالدین مدنی]]؛<ref>[https://noorlib.ir/book/info/30122/حقوق-اساسی-و-نهادهای-سیاسی-جمهوری-اسلامی-ایران «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[عباسعلی عمید زنجانی|عباسعلی عمید زنجانی]]؛<ref>[https://www.iranketab.ir/book/128035-constitutional-law «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت ایران کتاب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، اثر [[عباس کعبی]]؛<ref>[https://taaghche.com/book/20353/مبانی-حقوق-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت طاقچه.]</ref>
* ''نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران''، اثر [[محمدجواد ارسطا]].<ref>[https://www.gisoom.com/book/11146608/کتاب-نگاهی-به-مبانی-تحلیلی-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت گیسوم.]</ref>
== پژوهش درباره نظام جمهوری اسلامی ==
== نگارخانه ==
دربارۀ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران9.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه اطلاعات
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران10.jpg|نامه تاریخی موافقت آیتالله خوئی با تشکیل نظام جمهوری اسلامی
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران11.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸|راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸ش
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران12.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه کیهان
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران13.jpg|همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران
پرونده:نظام جمهوری اسلامی ایران14.jpg|بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه آیندگان
</gallery>
* آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، جمعی از نویسندگان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.<ref>[https://noorlib.ir/book/info/4127/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وبسایت نور لایب.]</ref>
* حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، جلالالدین مدنی، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.<ref>[https://noorlib.ir/book/info/30122/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت نور لایب.]
</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباسعلی عمید زنجانی، انتشارات مجد، 1392ش.<ref>[https://www.iranketab.ir/book/128035-constitutional-law «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت ایران کتاب.]</ref>
* مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس کعبی، تهران، انتشارات پژواک عدالت، 1395ش.<ref>[https://taaghche.com/book/20353/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت طاقچه.]</ref>
* ''نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران''، محمدجواد ارسطا، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.<ref>[https://www.gisoom.com/book/11146608/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت گیسوم.]</ref>
* «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه النبی و آموزههای نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۳۹۷ش.
* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش.
* حاتمی راد، منصور، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، مجله حصون، شمارۀ 10، زمستان 1385ش.
* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزشهای عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.
* خامنهای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
* خامنهای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
* دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلۀ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارۀ 3، 1397ش.
* دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلهٔ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۷ش.
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
* «رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
* «زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
* «سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
* سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بیتا.
* سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بیتا.
* طبری، محمدبنجریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
* طبری، محمدبنجریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
* فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، 1386ش.
* فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
* فوزی، یحیی، «الگوی تاسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلۀ پژوهشنامیۀ متین، شمارۀ 3-4، 1378ش.
* فکری، میثم و رهبر، عباسعلی، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، مجلهٔ جامعهشناسی سیاسی ایران، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۱ش.
* قاضى شریعت پناهى، ابوالفضل؛ حقوق اساسى و نهادهاى سیاسى، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1368ش.
* فوزی، یحیی، «الگوی تأسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلهٔ پژوهشنامیهٔ متین، شمارهٔ ۳–۴، ۱۳۷۸ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
* قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
* مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، 1389ش.
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش.
* مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش.
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۷۵–۷۶، ۱۳۸۷ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
* «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: 20 خرداد 1404ش.
* «مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
* «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
* «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟ + تفاوتها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش.
* «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: 24 بهمن 1400ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش.
* «نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
* هدایتنیا، فرجالله، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، قم، نشر جمال، 1381ش.
* نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.
* «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1397ش.
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۴ش.
* «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
* «۸۵ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
واژهٔ عربی نظام به نظم، آراستگی، سامان و استواری اشاره دارد؛[۱] اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاهها و نهادهایی گفته میشود که درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند[۲] و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال میکنند.[۳]جمهوری از مادهٔ جمهور بهمعنای تودهٔ مردم[۴] و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و بهصورت موقت قرار دارند[۵] و ارکان آن عبارت است از انتخابیبودن رئیس حکومت، محدود و موقتبودن مدت زمامداری، غیرموروثیبودن و پاسخگو بودن رئیس حکومت.[۶] نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعهای منسجم و درهمتنیده از نهادها و ساختارهای حکومتی است که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدتدار استوار است و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهتگیریهای کلان خود را از مبانی، احکام و ارزشهای دین اسلام میگیرد.[۷]قانون اساسی این نظام را حکومتی معرفی میکند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، به آن رأی مثبت دادهاند.[۸]
تاریخچه
برگ رأی همهپرسی تغییر نظام حکومت ایران (۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش)
اندیشهٔ حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سدههای نخستین اسلام دارد.[۹]قرآن، حکومت را از آن خداوند میداند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.[۱۰] بهگواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین حکومت اسلامی را با تدوین پیماننامه تشکیل داد که در آن، همزیستی مسالمتآمیز گروههای قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، بهجای برتریهای قبیلهای جاهلی، مبنا قرار گرفت.[۱۱] سید روحالله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشهٔ تازهای نیست، اما غفلت مسلمانان و دستهای استعمار در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد.[۱۲]
پیشینهٔ طرح نظام جمهوری در ایران به دورهٔ پهلوی اول[۱۳] و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.[۱۴] ایده جمهوری اسلامی نخستینبار در مهر ۱۳۵۷ش توسط سید روحالله خمینی[۱۵] با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و رأی مردم مطرح شد.[۱۶] در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروههای چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار نظام جمهوری اسلامی «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.[۱۷] در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در ۱۲ فروردین رسماً اعلام موجودیت کرد.[۱۸] افزون بر ایران، پاکستان (۱۹۵۶م) و موریتانی (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در افغانستان نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.[۱۹]
آیتالله سید روحالله خمینی، در همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ که برای تأیید تبدیل ایران به «جمهوری اسلامی» برگزار شد، حضور دارد.
نظام جمهوری اسلامی ایران را سید روحالله خمینی بنیان نهاد و تا زمان درگذشت در خرداد ۱۳۶۸ش، بهعنوان نخستین رهبر آن، ساختار تازهتأسیس را هدایت کرد.[۲۲] منازعات داخلی بر سر قدرت، تلاش برای تجزیه ایران در برخی مناطق، جنگ عراق علیه ایران، تسخیر سفارت آمریکا و پیامدهای بینالمللی آن و نیز ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران برخی از مهمترین چالشهای زمان رهبری وی ذکر شده است.[۲۳] در پاسخ به این شرایط، شیوههای مدیریتی او شامل سخنرانیهای عمومی و فراخوانهای مردمی از یکسو[۲۴] و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از سوی دیگر بود.[۲۵]
مبانی نظام جمهوری اسلامی
بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است:
این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامعالشرایط، بهرهگیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطهپذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین میشوند.[۲۶]
ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران
راهپیمایی مردم تهران با پرچم سهرنگِ منقش به عبارت «جمهوری اسلامی ایران»؛ ۱۳۵۸ش
نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه ولایت فقیه شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش مردم در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شریعت اسلام (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش معنویت، عدالتطلبی و تحقق مردمسالاری دینی است.[۲۷] تفاوت این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی عبارت است از:
سایر جمهوریهای اسلامی: اگرچه کشورهایی مانند پاکستان و موریتانی نیز عنوان جمهوری اسلامی دارند،[۲۸] اما ساختار سیاسی ایران بهدلیل ابتنای بر مذهب شیعه اثنیعشری (اصل دوازدهم)،[۲۹] محوریت ولی فقیه بهعنوان عالیترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند شورای نگهبان از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمهریاستی با مذهب غالب سنی هستند.[۳۰]
جمهوریهای متعارف: در جمهوریهای سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، قرارداد اجتماعی و اراده اکثریت است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و حق تعیین سرنوشت مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف میشود.[۳۱]
نظام لیبرال دموکراسی: جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، مشارکت عمومی و برابری در برابر قانون با لیبرال دموکراسی اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفتشناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر سکولاریسم، نسبیانگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.[۳۲]
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه میکنند:
تأسیسی: نقش عمومی در پایهگذاری و استقرار نظام.
قانونگذاری: مشارکت مستقیم (همهپرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
نظارتی: نظارت مستمر بر حاکمیت بهصورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)[۳۴]
ساختار
بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قوای سهگانهٔ مقننه، مجریه و قضائیه مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛ اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینهٔ تحقق رهبری فقیه جامعالشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم بهعنوان رهبر شناخته میشود و بدین ترتیب، رهبری بهعنوان ضامن عدم انحراف سازمانهای مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش میکند.[۳۵] مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:
به ریاست رئیسجمهور و با حضور نمایندگان قوای سهگانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.
پرچم جمهوری اسلامی بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی و استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانهها آزاد است. زبان عربی بهدلیل ارتباط با قرآن و معارف اسلامی، پس از دوره ابتدایی تا پایان دوره متوسطه در همه رشتهها بهطور الزامی تدریس میشود.
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنیعشری بوده و این اصل غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه و دعاوی مربوط به آن در دادگاهها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضداسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.[۳۸]
حقوق و آزادیها در نظام جمهوری اسلامی ایران
در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و برابری آنان در برابر قانون است که با رعایت موازین شرع، شامل مردان و زنان میشود. حقوق و آزادیهای مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم میشود:
حقوق و آزادیهای فردی شامل حق مالکیت و آزادیهای مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد.
حقوق و آزادیهای گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروهها تعلق میگیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهماییهای اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمنها و اصناف برای گروههای مختلف و اقلیتهای دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.[۳۹]
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی این کشور بر نفی سلطهجویی و سلطهپذیری، حفظ استقلال همهجانبه، روابط صلحآمیز با دولتهای غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملتها استوار است.[۴۰] در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاستهای کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آنها بر عهده رهبر جمهوری اسلامی است و اجرای این سیاستها توسط وزارت امور خارجه انجام میگیرد.[۴۱] مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا، تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حقطلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است.[۴۲] پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از فلسطین را در همین چارچوب ارزیابی میکنند.[۴۳]
جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با ایالات متحده آمریکا، برخی متحدان غربی آن و اسرائیل با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی ایران، ریشهٔ اصلی این مخالفتها در ماهیت الگوی مردمسالاری دینی، استقلالطلبی و چالشآفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی میشود.[۴۴] در همین راستا، سید علی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران، مهمترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزشهای دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقبنشینی از این مواضع را مخدوشکنندهٔ عزت ملی تلقی میکند.[۴۵]
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخصهای درونی آن ارزیابی کرده و نشانههای زیر را بهعنوان جلوههای کارآمدی این نظام برشمردهاند:
تبدیلشدن ایران به الگویی برای جنبشهای بیداری اسلامی در منطقه و جهان؛
وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانتهای بیرونی.
ایفای نقش ولایت فقیه بهعنوان نقطه وحدتبخش و هماهنگکنندهٔ قوای سهگانه در شرایط بحرانی.[۵۰]
چالشهای نظام جمهوری اسلامی ایران
بر اساس تحلیلهای مطرحشده در برخی رسانهها مهمترین چالش پیش روی جمهوری اسلامی ایران، نارضایتی گسترده و ناامیدی مردم است که بهطور عمده ناشی از مشکلات اقتصادی ارزیابی میشود. به نظر برخی کارشناسان، عملکرد اقتصادی دولتها، شکاف طبقاتی را افزایش داده است.[۵۱] علل ساختاری این نارضایتی شامل تحریمهای بینالمللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیتهای اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته شده است. موانع ایجادشده از سوی برخی جریانهای داخلی، از جمله موانع اصلی رفع تحریمها و قرارگیری کشور در مسیر توسعه معرفی شده است.[۵۲]
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران
ساختمان نخستوزیری پس از انفجار شهریورماه سال ۱۳۶۰ش
مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران را برخی پژوهشگران به دو طیف اصلی دستهبندی کردهاند:
منتقدان و معترضانی که در چارچوب نظام فعالیت کرده و اصل نظام را به رسمیت میشناسند؛
براندازان و گروههای غیرقانونی که بهطور غالب خارج از کشور مستقرند و شامل جریانات چپ مارکسیستی، لیبرالها، سلطنتطلبان و برخی گروههای مذهبی میشوند.[۵۳]
تغییر شرایط بینالمللی، پیشرفت فناوریهای ارتباطی، ثبات نظام جمهوری اسلامی و یأس مخالفان از سرنگونی زودهنگام حکومت در ایران و همچنین رویکرد تساهلآمیز جمهوری اسلامی که بخشی از مخالفان را به مدار نظام بازگردانده است، موجب شد که از دههٔ ۱۳۷۰ش، بسیاری از مخالفان نظام جمهوری اسلامی ایران، شیوهٔ فعالیت خود را از وضعیت براندازی سخت (نظامی) به براندازی نرم (فرهنگی و سیاسی) تغییر دهند و با گرایش به ائتلاف میان گروهها، رویکرد عریانتری را در مخالفت با نظام جمهوری اسلامی، نشان دهند.[۵۶] با وجود این، برخی پژوهشگران بر این باور هستند که اپوزیسیون برانداز مستقر در خارج از کشور بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی در داخل ایران و ناتوانی در نفوذ به ارکان نظام، تهدید جدی محسوب نمیشود و اپوزیسیون قانونی داخل کشور از تأثیر بیشتری برخوردار است.[۵۷] به همین دلیل، اپوزیسیون جمهوری اسلامی در خارج از کشور میکوشد تا شعارهای خود را با هنجارهای بینالمللی مانند دموکراسیخواهی، حقوق بشر و سکولاریسم، هماهنگ کند و با بهرهگیری از ابزارهای ارتباطی نوین مانند اینترنت، تفاوتهای قومی و مذهبی در ایران را به گسلهای اجتماعی تبدیل کند و جمعیت جوان کشور را با مطالبات شهروندی در حوزه رفاه و اشتغال، به سوی اغتشاش و آشوب اجتماعی سوق دهد.[۵۸]
وضعیت کنونی گروههای برانداز
به گزارش رسانهها در حالحاضر اکثریت اعضای این گروهها در خارج از کشور زندگی میکنند و فعالیتشان به صدور بیانیه و برگزاری کنگره محدود شده است. گروههای مسلح کُرد بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شدهاند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، در تکاپوی یافتن کشور دیگری برای استقرار هستند. از دهه ۱۳۹۰ش، گروههای تازهتأسیسی مانند شورای ملی تصمیم ایران با شعار «گذار از جمهوری اسلامی» و فرشگرد با شعار «ایران را پس میگیریم و دوباره میسازیم» و با محوریت رضا پهلوی شکل گرفتهاند.[۵۹] به گزارش منابع، رضا پهلوی در جریان اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش با فراخوان خود به تشدید خشونتها و تبدیل تجمعات اعتراضی به اغتشاش و درگیریهای مسلحانه دامن زده است.[۶۰]
آینده نظام جمهوری اسلامی ایران
دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران در حمایت از نیروهای مسلح کشور در جنگ رمضان، ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش
در سالهای اخیر بهویژه بعد از جنگ دوازده روزه علیه ایران در خرداد ۱۴۰۴ش، برخی ناظران بر این باور بودند که روند فروپاشی نظام جمهوری اسلامی شتاب گرفته و حتی فروپاشی نظامی آن را پیشبینی کردند.[۶۱] در همین راستا، رضا پهلوی، از چهرههای سلطنتطلب و مخالف نظام جمهوری اسلامی، بارها اعلام کرده است که جمهوری اسلامی با یا بدون کمک جهانی سقوط خواهد کرد و خواستار مداخله دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در این زمینه شده بود.[۶۲]
با این حال، پس از فشارهای گوناگون از جمله تحریمها، اعتشاشات دی ۱۴۰۴ش و جنگ رمضان، اکنون اظهارات برخی مقامات سابق امنیتی و دیپلماتیک غربی و تحلیلگران سیاسی روایت دیگری را ارائه میدهد. معاون سابق رئیس سازمان موساد اعتراف کرده که این سازمان هزینه زیادی برای براندازی حکومت ایران صرف کرده، اما موفق نشده است و او باور ندارد که موساد به این هدف دست یابد.[۶۳] معاون پیشین امور خاورمیانه وزارت خارجه بریتانیا نیز تصریح کرده که تغییر حکومت در ایران حتی با ترور هم محقق نشده و به باور او، براندازی در ایران هدفی دستنیافتنی است و نظام جمهوری اسلامی ایران دچار فروپاشی و شکاف نخواهد شد.[۶۴]
برخی از تحلیلگران داخلی بعد از مقاومت مردم ایران در جنگ رمضان، اظهار داشتهاند که نظام جمهوری اسلامی بسیار ریشهدارتر از تصورات اولیه است و با حملهٔ نظامی نمیتوان آن را سرنگون کرد.[۶۵] وزیر دفاع پیشین ایالات متحده نیز معتقد است که حکومت ایران مستحکمتر از تصورات است و در جنگ رمضان مشخص شد که جمهوری اسلامی از قدرت و ایستادگی قابلتوجهی برخوردار است.[۶۶] برخی از محققان با اشاره به پیوند معنوی و عاطفی میان ملت و نظام در ایران، جمهوری اسلامی را ملیترین حاکمیت ایران در چند قرن اخیر توصیف کرده و بر این باور هستند که دشمنان خارجی و اپوزیسیون جمهوری اسلامی درک درستی از این پیوند ندارد.[۶۷]
روز جمهوری اسلامی
۱۲ فروردین بهدلیل برگزاری همهپرسی تعیینکنندهٔ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، بهعنوان روز جمهوری اسلامی ایران نامگذاری شده است. دربارهٔ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتابهای انتخاب صالحان اثر سید علی خامنهای، با چشم باز: ۱۲ فروردین اثر سعید زاهدی و نیز فیلمهای مستندی بهنامهای: معنای ۱۲ فروردین به روایت آیتالله خامنهای، ۱۲ فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران، رأیگیری رفراندوم ۱۲ فروردین، روز رأیدادن امام در روز ۱۲ فروردین ۵۸ و ۱۲ فروردین؛ نماد آزادیخواه.[۶۸]
پژوهش دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی
دربارهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است، ازجمله:
خامنهای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
دبیرنیا، علیرضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلهٔ پژوهشهای حقوق طبیعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۷ش.
«رضا پهلوی: با یا بدون کمک جهانی، جمهوری اسلامی سقوط خواهد کرد»، وبسایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۴ش.
روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
«زیباکلام: جمهوری اسلامی خیلی ریشهدارتر از چیزی است که تصور میشد»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
«سخنان آتشین بیژن عبدالکریمی خطاب به سلطنت طلبان»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بیتا.
طبری، محمدبنجریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
فکری، میثم و رهبر، عباسعلی، «بازشناسی مواجهه جمهوری اسلامی ایران و اپوزیسیون، در چهل سالگی انقلاب اسلامی»، مجلهٔ جامعهشناسی سیاسی ایران، شمارهٔ ۱۷، ۱۴۰۱ش.
فوزی، یحیی، «الگوی تأسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلهٔ پژوهشنامیهٔ متین، شمارهٔ ۳–۴، ۱۳۷۸ش.
قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.
مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۷۵–۷۶، ۱۳۸۷ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
«مهمترین چالش پیش روی نظام نارضایتی و ناامیدی مردم است»، وبسایت بهار، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
«نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟ + تفاوتها»، وبسایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
«نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وبسایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
«نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
«نگاهی به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وبسایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۱ش.
نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلهٔ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۴ش.
«۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفتهای جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۷ش.
«۸۵ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه اطلاعات
نامه تاریخی موافقت آیتالله خوئی با تشکیل نظام جمهوری اسلامی
راهپیمایی مردمی در حمایت از جمهوری اسلامی در ایران، سال ۱۳۵۸ش
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه کیهان
همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران
بازتاب نتیجه همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران در روزنامه آیندگان
