اذان: تفاوت میان نسخه‌ها

اذان، به‌ معنی اعلام وقت [[نماز]] با اذکار ویژه است و از شاخص‌ترین شعائر اسلامی به‌شمار می‌رود. این سنت از دو سال نخست هجرت، پس از تغییر [[قبله]]، به دستور [[حضرت محمد|پیامبر]] آغاز شد و بلال بن ریاح، نخستین مؤذن بود. اذان، علاوه‌بر اعلام نماز، در موقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی همچون ولادت نوزاد، [[زایمان]] زنان و مناسبت‌های مهم نیز کاربرد داشته است. بانگ اذان با آواز خوش و دستگاه‌های [[موسیقی]] خاص اجرا می‌شود و مؤذن، شخصی عادل و خوش‌صدا، جایگاهی ویژه در فرهنگ مردم دارد. در ادبیات و فرهنگ عامه، اذان حضور پررنگ دارد و با تعابیر، امثال و حکایات گوناگون همراه شده است. از مؤذنان برجستۀ تاریخ معاصر ایران، رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی با صدای دلنشین و تسلط بر دستگاه بیات ترک، محبوبیت فراوان یافته است.

اذان، به‌ معنی آگاهی، آگاهی دادن و خبر کردن است. در اصطلاح [[مسلمانان]]، اذان به‌ معنی اعلام وقت نماز با اذکار ویژه است. این مجموعه اذکار، از شاخص‌ترین شعائر اسلامی است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اذان-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اذان.]</ref>

اذان، از ریشه «اَذِنَ» گرفته شده است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه اذان.</ref> اذان را در [[زبان فارسی|فارسی]]، بانگ نماز نیز گفته‌اند؛ «بانگ» برگرفته از واژۀ «وانگ» در متون پهلوی و به‌ معنی آوای بلند است. مسلمانان معتقدند که اذان باید با آوای بلند ادا شود.<ref>«یادگار زریران»، متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص۵۱ و ۲۰۴؛ معین، حاشیه بر برهان قاطع، ج1، ۱۳۳۰ش، ص229؛ مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ۱۳۸۳ش، ص۱۹۳.</ref>

ورود اذان به شریعت، پس از تغییر قبلهٔ مسلمانان از [[بیت‌المقدس]] به‌سمت [[مکه]]، در دو سال ابتدایی هجرت، صورت گرفت.<ref>ابوداوود سجستانی، سنن، ج1، ۱۴۰۱ق، ص348.</ref> بلال بن ریاح، نخستین کسی بود که به‌دستور پیامبر خدا، اذان گفت.<ref>بخاری، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص150؛ مسلم بن حجاج، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص258.</ref> از سده‌های نخستین هجرت، ساخت گلدسته و [[مناره]] در [[مساجد]]، برای گفتن اذان، رواج یافت.<ref>شنیکف، «معماری مسجد ابن طولون»، ۱۳۷۷ش، ص۵۲؛ مسجد جامع اصفهان، ۱۳۵۸ش، ص۴۲.</ref>

* ۲ مرتبه «لَا إِلهَ إِلَّا ٱللَّه».

اهل‌سنت، به‌هنگام نماز صبح، جمله «الصلوة خیر من النّوم» به‌ معنی «نماز از خواب بهتر است» را در اذان می‌خوانند.

کارکرد اصلی اذان، آگاه کردن [[مسلمانان]] از وقت [[نماز]] است. علاوه‌بر آن، گاهی هنگام وقوع حادثه‌ای پیش‌بینی نشده و بااهمیت، اذان می‌گفتند. همچنین گاهی به‌منظور اعلام مرگ افراد یا دادخواهی، اذان بی‌وقت سر می‌دادند.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ۱۳۶۹ش، ص۶۵–۶۹؛ امین، ظهر الاسلام، ج1، ۱۳۸۸ق، ص32-33؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج1، بی‌تا، ص325.</ref> در برخی نقاط [[ایران]]، هنگام [[زایمان]] سخت زنان، اذان می‌گفتند و با این روش از دیگران درخواست [[دعا]] برای زائو می‌کردند.<ref>بلوکباشی، «زایمان»، ۱۳۴۴ش، ص۶۵؛ شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص195؛ پولاک، سفرنامه (ایران و ایرانیان)، ۱۳۶۱ش، ص154.</ref> در مناطق مختلفی از ایران، اذان گفتن پسربچهٔ نابالغ به‌منظور زودتر فارغ شدن زائو بوده است.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۷۸ش، ص۴۶–۴۷؛ ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص301.</ref> همچنین ایرانیان مسلمان، در گوش نوزاد، اذان می‌گویند. پیشینۀ این سنت به اذان گفتن [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] در گوش نوه‌اش، بازمی‌گردد.<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج11، بی‌تا، ص122-123؛ احمد بن حنبل، مسند، ج6، ۱۳۱۳ق، ص9 و 361 و 392.</ref> اذان گفتن در گوش نوزاد، نمادی از ورود به [[دین]] [[اسلام]] و آشنایی با ندای اسلام است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ج2، ۱۳۷۱ش، ص254.</ref> در ماه [[رمضان]]، اهمیت اذان برای مسلمانان، دو چندان می‌شود. در گذشته، به‌هنگام اوقات شرعی، مردم با شنیدن صدای مؤذن، اذان می‌گفتند تا صدای اذان به گوش همگان برسد.<ref>طباطبایی‌فر، روستای قاطول در گذر زمان (مونوگرافی)، ۱۳۸۱ش، ص۲۴ و ۱۱۷ و ۲۴۱؛ وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۳۹ و ۴۵؛ شاه‌حسینی، خوار و میراث کهن آن، ۱۳۸۵ش، ص۲۰۶؛ پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۷۳–۱۷۴.</ref>

مردم در نقاط مختلف ایران، با در نظر گرفتن موقعیت ستاره‌ها، زمان سحر و اذان صبح را پیدا می‌کردند. در [[دماوند]]، مردم از روی موقعیت ستاره «شب‌کُش»، ستاره «راه مکه» و ستاره «ششک»، به تشخیص زمان سحر می‌پرداختند. در [[مشهد]] با بررسی موقعیت ستاره‌های «میزان» و «ترازو»، ۳ ستاره «نیم ذرع» و ستاره‌های «هفت برارو» (هفت برادر)، زمان اذان صبح را تعیین می‌کردند. گاهی تعیین زمان اذان، با اختلافاتی همراه می‌شد.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۴۵–۴۷ و ۷۷.</ref>

خروس در بندهش، پرنده‌ای دانسته شده که به‌منظور دشمنی با [[جن]] و دیو، خلق شده است.<ref>بندهش، ۱۳۸۰ش، ص103.</ref> آواز بامدادی خروس در باور ایرانیان باستان، به‌ معنی اعلام آغاز [[زندگی]] و کار روزمره بود.<ref>آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، ۱۳۸۰ش، ص۴۰.</ref> این باور در دوران اسلامی با هنگام وقت سحر و اذان، پیوند یافت.<ref>جاحظ، الحیوان، ۱۴۱۶ق، ص۲۹۳–۲۹۴؛ مقدسی، کشف الاسرار عن حکم الطیور و الازهار، ۱۴۱۵ق، ص۶۳.</ref> خروس در فرهنگ عامه، موجود اذان‌گو است و در برخی مناطق ایران، از آواز خروس برای تشخیص زمان اذان استفاده می‌کردند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۴۸.</ref>

شنیدن یا گفتن اذان در [[خواب]]، از دید خواب‌گزارها، معانی متفاوتی دارد. در مجموع، بانگ اذان در خواب، نشانه‌ای نیک است اما مکان اذان گفتن، در خواب، نشان‌دهندهٔ [[سعد و نحس ایام|سعد یا نحس]] بودن آن است. برای مثال، اذان گفتن در خانه، کوه، زیرزمین [[خانه]]، [[بازار]]، خیمه و باغ و بستان، نشان از زیان و آسیبی برای شخص دارد. در برخی نقاط [[ایران]]، اذان گفتن در خواب را نشانه‌ای از [[حج]] رفتن فرد در آیندهٔ نزدیک می‌دانند.

اذان، با آهنگ و آواز، پیوندی عمیق دارد. صدای خوش داشتن، از ویژگی‌های مؤذن در میان [[مسلمانان]] است و پیامبر خدا دستور داد تا اذان را با صوتی خوش بخوانند.<ref>ستایشگر، واژه‌نامهٔ موسیقی ایران زمین، ۱۳۷۴ش، ص۶۸.</ref> اذان در [[ایران]]، معمولاً در آواز بیات ترک خوانده می‌شود. دستگاه‌های شور، شهناز، حجاز و ابوعطا نیز، از جمله دستگاه‌های مجاز برای گفتن اذان است.<ref>ستایشگر، واژه‌نامهٔ موسیقی ایران زمین، ۱۳۷۴ش، ص۶9.</ref>

از واژه اذان، تعبیرات و اصطلاحات بسیاری در ادبیات رسمی و عامیانه ایران به‌وجود آمده است. تعبیراتی همچون بانگ خروس، بانگ صلا، بانگ الله و بانگ بلال دربارهٔ اذان وجود دارند. واژه اذان در نظم و نثر ایرانیان، از جمله واژگان پرکاربرد است؛ سیف فرغانی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/seyf/divan-seyf/ghgh-seyf/sh10 سیف فرغانی، دیوان اشعار، قصاید و قطعات، شماره 10، بیت 11، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

[[مولوی]] نیز در بیتی به واژه اذان اشاره می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh482 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 482، بیت 11، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

{{شعر|نستعلیق}}

{{ب|اذان فاخته دیدیم و قامت اشجار|خموش کن که سخن شرط نیست وقت صلات}}

{{پایان نستعلیق}}

اذان، در [[امثال و حکم]] ایرانیان نیز، از دیرباز حضور داشته است، مانند «اگر بلال اذان نگوید، صبح نمی‌شود؟»، «بعد از بلال مگر کسی اذان نگفت؟»، «بلال که مُرد، اذان‌گو قحط نمی‌شود»،<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج4، ۱۳۶۱ش، ص198-199؛{{سخ}}

دهخدا، امثال و حکم، ج1، ۱۳۵۲ش، ص459.</ref> «اگر جوجه خروس اذان نگوید، صبح نمی‌شود؟»، «خروس که بی‌وقت اذان بگوید، باید سرش را برید»، «نه مرغی که تخم بگذاری، نه خروسی که بانگ بگویی»،<ref>کیانی هفت‌لنگ، ضرب‌المثل‌های بختیاری، ۱۳۷۸ش، ص۹۶.</ref> «به اذان مرغ صبح نمی‌شود» و «به اذان ملای غریب، کسی نماز نمی‌خواند».

در دوران حکومت [[صفویه|صفویان]] و [[قاجاریه|قاجاریان]]، مؤذن، فردی آشنا به دستگاه و رموز [[موسیقی]] و خوش‌صدا بود که از سوی پادشاه نیز مقرری دریافت می‌کرد.<ref>مشحون، موسیقی مذهبی و نقش آن در حفظ و اشاعهٔ موسیقی ملی ایران، ۱۳۵۰ش، ص۲۳.</ref> از مؤذن‌های معروف آن روزگار می‌توان به علی‌خان نایب‌السلطنه (مؤذن دوران ناصرالدین شاه)، سیدحسین عندلیب اصفهانی (مؤذن مدرسه سپهسالار) و قربان‌خان قزوینی (معروف به شاهی) اشاره کرد.

 

امروزه، با پیشرفت تکنولوژی و وسایل ارتباط جمعی، نقش مؤذنان در گفتن اذان، بسیار کم‌رنگ شده است. رحیم [[مؤذن‌زاده اردبیلی]]، از مشهورترین مؤذنان تاریخ معاصر است که تسلطی ویژه بر فنون موسیقی و دستگاه بیات ترک داشت و اذان معروف او، در میان ایرانیان بسیار محبوب و متداول است.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.

* سیف فرغانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.

* شنیکف، وادیم، «معماری مسجد ابن طولون»، تهران، مسجد، س ۷، شماره ۴، ۱۳۷۷ش.

* مولانا، دیوان شمس، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.