تکیه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:تکیه1.jpg|جایگزین=تابلوی تکیه دولت اثر کمال‌الملک|بندانگشتی|تابلوی تکیه دولت اثر کمال‌الملک]]

واژهٔ [[تکیه]] در لغت‌نامه‌‎های کهن عربی مانند معجم مقائیس اللغة، صحاح اللغة، لسان العرب و تاج العروس نیامده است. برخی واژه تکیه در [[زبان فارسی]] را برگرفته از کلمه «تُکاه» در [[زبان عربی]] دانسته‌اند که به‌معنای عصا یا هر چیزی است که بتوان بر آن تکیه کرد. برخی دیگر، تکیه را واژه‌ای فارسی و به‌معنای «پوست» (تکّه) دانسته‌اند؛ درویشان در مکان‌های تجمع خود از پوست بره استفاده می‌کردند و کم‌کم این مکان‌ها، تکیه نامیده شد. بعضی معتقدند که هر بنای بلند، تکیه نامیده می‌شد. گروهی دیگر، تکیه را واژه‌ای ترکی دانسته‌اند.<ref>بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، دانشنامهٔ جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ۲۸۱۲.</ref>

امروزه تکیه در سبک زندگی [[شیعیان]]، مکان برگزاری مراسم سوگواری مذهبی و اجرای [[تعزیه]] به‌ویژه در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] است<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref> و در برخی شهرها به [[حسینیه|حسینیه‌]] نیز تکیه گفته می‌شود.<ref>پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۱۴.</ref>

تکیه از سدهٔ هشتم هجری قمری در قلمرو امپراتوری عثمانی، مکان گردآمدن صوفیان، مزار مشایخ صوفیه، اقامتگاه موقت صوفیان در سفر و مهمانپذیر رایگان در شهرهای زیارتی بوده<ref>شریف، تاریخ فن‌العمارة العراقیة فی مختلف العصور، 1982م، ص476؛ بلوکباشی، «تکیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1387ش، ج16، ص102 و 103.</ref> و [[سبک زندگی]] در آنها عابدانه و همراه با گوشه‌گیری از اجتماع بوده است.<ref>دیکی، ص40.</ref> با گسترش سرزمین‌های تحت سلطهٔ دولت عثمانی، در مناطق امروزی [[سوریه]] و [[مصر]] نیز تکیه، جایگزین [[خانقاه]] و [[رباط]] شد. معماری تکیه در دولت عثمانی، به‌صورت تالار دارای [[گنبد]] بود که متأثر از مکتب قسطنطنیه ساخته می‌شد.<ref>Brown, The Darvishes, 1968, P97.</ref> در عراق نیز [[تکیه بکتاشیه]] در [[نجف]]، پذیرای زائران [[حرم امام علی]] و تکیه بزرگ دیگری در کربلا، میزبان زائران [[حرم امام حسین]] بوده است.<ref>پیرزاده نائینی، سفرنامهٔ حاجی پیرزاده، 1342ش، ج2، ص343، 356 و 357.</ref> در [[ایران]] نیز همین کارکرد برای تکیه وجود داشته است؛ در [[اصفهان]]، به [[بقعه|بقعه‌های]] محل دفن شخصیت‌های مقدس و بزرگ، تکیه می‌گفتند. [[ابن‌بطوطه]]، تکیه منسوب به شیخ علی بن سهل در اصفهان را [[زیارتگاه|زیارتگاهی]] معروف، توصیف کرده که در آن‌جا، از تمامی مهمانان با غذا [[پذیرایی]] می‌شد.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج1، ص212.</ref> عبدالرحیم ضرّابی در تاریخ کاشان از احداث تکایای متعدد توسط امیر بهلول دنبلی (متوفای ۷۶۲ق) برای اسکان و پذیرایی فقیران و صوفیان یاد کرده است.<ref>ضرابی، تاریخ کاشان، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۳۳۸.</ref> همچنین، میرحیدر تونی (متوفای ۸۳۰ق) در شهرها تکیه می‌ساخت و درویشی از مریدان خود را در آن ساکن می‌کرد. در ایران به خانقاه‌های حیدری، قلندری و بکتاشی، «تکیه» اطلاق می‌شده و انتساب عنوان «باباییِ» تکیه حیدر در [[اصفهان]] به بابا سلطان قمی توسط شاه عباس صفوی، حاکی از پیوند تکیه با لقب «بابا» است که عنوان درویشان قلندریه و حیدریه شمرده می‌شود.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>[[پرونده:تکیه4.jpg|جایگزین=تکیه‌گاه آقامرتضی‌علی در محله هرندی تهران|بندانگشتی|تکیه‌گاه آقامرتضی‌علی در محله هرندی تهران]]

تکیه در آغاز، برآمده از [[آیین جوانمردی]] بود و جوانمردان و عیاران، خود را پیروی [[امام علی]] می‌دانستند.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> تکیه‌ها در سنت خانقاهی، پناهگاه مسافران و نیازمندان به خدمات رایگان، محسوب می‌شدند<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و [[تکیه‌دار]] به‌عنوان مدیر و نگهبان تکیه، از میان [[جوانمرد|جوانمردان]] و [[اهل فتوت]] برگزیده می‌شد. این افراد واجد شرایط اخلاقی و [[مرام|مرامی]] بودند که در [[فتوت‌نامه|فتوت‌نامه‌ها]] شرح داده شده است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ۱۳۷.</ref> پیوند آنان با آیین جوانمردی، تکیه را به نهادی برای ارائه خدمات اجتماعی تبدیل کرد و تکیه‌دار را به الگوی اخلاقی و رهبر معنوی در جوامع کوچک محلی، ارتقا داد.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref>

از اواخر [[دوره صفوی]] و با رواج [[تشیع]]، بسیاری از تکیه‌های وابسته به صوفیان، رو به ویرانی نهاد<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴–۲۶۵.</ref> و معنا و کاربرد تکیه در کشورهای شیعه‌نشین مانند ایران و به‌ویژه در شهرهای مرکزی آن<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> مانند [[کاشان]] و [[قزوین]] که پیشینه‌ای طولانی در تشیع داشتند،<ref>نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۷.</ref> به‌تدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref> با تضعیف نهادهای صوفیانه، تکیه‌ که پیش‌تر فضایی برای اجرای سماع و رقص دراویش بود،<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۳.</ref> در فرهنگ مذهبی شیعیان به مکان برگزاری مراسم [[عزاداری]] برای شهادت [[امام حسین]] تبدیل شد و زمینه‌ای برای تجدید حیات ارزش‌های فتوت مانند فداکاری و ظلم‌ستیزی فراهم کرد که در فرهنگ شیعیان با مفاهیم [[ایثار]] و [[شهادت]]، بازخوانی می‌شد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> همچنین با توجه به کنترل بسیاری از مساجد توسط حکومت‌ها و نیز محدودیت‌های فقهی مانند ممنوعیت حضور زنان در ایام [[قاعدگی|عادت ماهانه]] در مساجد، تکیه‌ها به‌عنوان فضایی بدون این محدودیت‌ها، امکان مشارکت همگانی در مراسم مذهبی را فراهم می‌کرد. ایجاد این اماکن نشان‌دهندهٔ احترام به [[مسجد|مساجد]] و در عین حال پاسخ به نیازهای جامعهٔ شیعه بود.<ref>خرم‌شاهی، دائره المعارف تشیع، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۴۴۷.</ref>  

در قزوین، تکیه‌ به کانون فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ تبدیل شد و علاوه‌بر عزاداری، میزبان مناظرات ادبی، جلسات سخنوری و مشاعره در شب‌های [[رمضان]] بود.<ref>گلریز، نیشابور: شهر فیروزه، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۶۲۰؛ ورجاوند، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، ۱۳۷۷ش، دفتر دوم، ص۸۸۹–۸۹۲، ۱۱۱۷.</ref> گزارش‌هایی از دوران پادشاهی شاه طهماسب اول و شاه اسماعیل دوم، در قزوین نشان می‌دهد که در طول شب‌های ماه رمضان، به پای توغ‌های تکیه دولت و تکیه‌های دیگر «سَردَم» بسته و مجالس سخنرانی و مناظرات ادبی در آنها برگزار می‌شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref>

در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و با رونق هنر [[تعزیه]]، تکیه، محل اجرای مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] در سوگ [[امام حسین]] شد و مکان اجرای تعزیه، تکیه نامیده می‌شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref> اوج شکوفایی تکیه‌ها از دوران [[ناصرالدین‌ شاه|ناصرالدین‌شاه]] تا [[انقلاب مشروطه]] بود. در این دوره، تنها در [[تهران]] بیش از پنجاه تکیه فعال وجود داشت که بسیاری از آنها با نام‌های مرتبط با اصناف، محلات یا شخصیت‌های اجتماعی شناخته می‌شد.<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.</ref> تکیه‌های ویژهٔ مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] در تهران، دارای ۳ خاستگاه متفاوت بودند:

# تکیه‌هایی که ابتدا، بقعهٔ یکی از بزرگان، مشایخ یا صالحان بوده و در صحن آن‌ یا در محیط اطراف آن، مراسم سوگواری برگزار می‌کردند. این فضاها، پس از مدتی با اندکی تغییر به‌صورت تکیه‌خانه‌هایی برای تعزیه‌خوانی درآمدند، مانند تکیه‌های پیرزن و هفت‌تن.

سلطان زاده، روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران، ۱۳۶۲ش، ص۱۸۲.</ref> در سمنان تمام مکان‌های مختص عزاداری و شبیه‌خوانی، تکیه نامیده می‌شوند. در [[شهر یزد|یزد]]، این اماکن با هر دو عنوان حسینیه و تکیه شناخته می‌شوند. در [[کاشان]]، حتی فضاهای شهری واقع در گذرهای اصلی با عنوان میدان یا تکیه نام‌گذاری شده‌اند.<ref>احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص274.</ref> با وجود این، مکان‌های تازه‌تأسیس برای عزاداری در شهادت [[امام حسین]]، با عنوان حسینیه شناخته می‌شوند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۴۵.</ref> حتی در فرایند بازسازی‌ها، نام اماکنی که پیش از این تکیه خوانده می‌شد، به حسینیه تغییر می‌یابد.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۵۱۰.</ref>

تکیه پس از تحول معنایی و کارکردی، همچنان در بافت شهری ایران از عناصر اصلی هر محله‌ شمرده می‌شد.<ref>توسلی، «حسینیه‌ها، تکایا، مصلی‌ها»، معماری ایران، دورهٔ اسلامی، ۱۳۶۶ش، ص۸۱.</ref> بیش‌تر تکیه‌های [[ایران]]، در مرکز [[محله]] قرار گرفته و در طول [[سال]]، برای برپایی مراسم مختلف از آن‌ها استفاده می‌کردند. این کارکرد چنان مهم بود که اگر در محله‌ای چنین بنایی وجود نداشت، تکیه موقت برپا می‌شد. در معماری تکیه‌های ثابت، به عناصر گوناگونی توجه می‌شد، ازجمله: سکویی در میان فضای داخلی با دو ردیف پلکان در دو سمت؛ گذرگاهی در اطراف سکو برای حضور اسب‌ها؛ جایگاهی مخصوص تماشاگران پیرامون گذرگاه و غرفه‌ای به‌عنوان رختکن برای بازیگران شبیه‌خوانی. همچنین، هر تکیه دارای چند مدخل برای ورود و خروج تماشاگران و شتران و اسبان تعزیه بوده است. تکیه‌های فاقد سقف، هنگام اجرای تعزیه با چادری پوشانده می‌شدند.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۱.</ref> طاق‌نماهایی ویژه نیز در ساختمان تکیه وجود داشت که برخی از آن‌ها مخصوص بزرگان محل و یکی از آن‌ها نیز مخصوص سَردَم بستن بودند. طاق‌نمای سردم بسته‌شده، جایی بود که با [[کشکول]]، [[بوق]]، [[تسبیح]]، جنگ‌افزارهای کهن، [[چلچراغ]]، [[قالی ایرانی|قالی]]، [[قالیچه]] و نشانه‌های دیگر آراسته می‌شد و یک نفر در آن نشسته و به خواندن اشعار مذهبی، به‌خصوص [[ترکیب‌بند محتشم کاشانی]]، مشغول می‌شد.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۷۱ش، ج1، ص301.</ref> سکوی تکیه‌ نیز متناسب با شکل و ابعاد زمین و نیز شرایط فضای داخلی ساختمان، طراحی می‌شد. بیشتر سکوها به‌صورت گرد طراحی می‌شدند. سکوهای نعل‌اسبی، سه‌گوش و متحرک نیز گاهی در طراحی تکیه، مورد توجه بود.<ref>فلاح‌زاده، تاریخ اجتماعی ـ سیاسی تئاتر در ایران (تعزیه)، ۱۳۸۴ش، ص۲۰۵؛{{سخ}}

در دههٔ اول [[ماه محرم|محرم]]، شمار فراوانی از تکایای موقت در نواحی شهری و روستایی ایران برپا می‌شود. فرایند احداث این تکایا، معروف به [[تکیه‌بستن]]، شامل محصورکردن محدوده‌هایی در مجاورت معابر و نصب دیوارهای موقت است. بر این دیوارها، تصاویر مذهبی، پارچه‌نوشته‌های حاوی متون [[دعا]]، [[زیارتنامه|زیارتنامه‌ها]]، احادیث و مراثی که مشهورترین آنها ترکیب‌بند محتشم کاشانی است، نصب و کف محوطه نیز فرش می‌شود. در این تکایای موقت، بسته به سطح تمایل و توان مالی برگزارکنندگان، نشانه‌ها و ادوات آیینی از قبیل علم، کتل و ظروف پذیرایی قرار داده می‌شود. دسته‌های سینه‌زنی و عزاداری در مسیر حرکت، لحظاتی در مجاورت یا درون این تکایا توقف می‌کنند. همچنین ساکنان محله، نذوراتی مانند غذا، [[شربت]] و [[چای]] را میان عزاداران توزیع می‌کنند.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>  

در استان یزد، تکیه‌ها به‌دلیل پیوند با دیگر فضاهای شهری و همچنین حفظ عناصر معماری مذهبی کهن [[ایران]]، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۸۶–۳۸۷.</ref> از جمله این تکیه‌ها می‌توان به تکیهٔ شاه‌ولی در تفت و [[تکیه امیرچخماق|تکیهٔ امیرچخماق]] اشاره کرد. برخلاف تکیهٔ دولت [[تهران]] و مشابه تکایای شمال ایران، نقشهٔ کف این بناها به‌طور معمول به شکل چهارگوش یا هشت‌ضلعی است. تکیهٔ امیرچخماق دارای [[مناره]] و [[طاق‌نما|طاق‌نماهای]] دو طبقه‌ای است که به‌عنوان الگو و نمونه‌ای برای ساخت دیگر تکایای شهر مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>توسلی، «حسینیه‌ها، تکایا، مصلی‌ها»، ۱۳۶۶ش، ص۸۱–۸۳؛</ref>

== تکیه در افغانستان ==

تکیه در افغانستان نیز سابقهٔ زیادی دارد و تکیه‌خانه نامیده می‌شود. [[بلخ]] و [[هرات]] از مراکز مهم تکیه و خانقاه محسوب می‌شد و حضور شخصیت‌هایی چون [[پیر هرات|خواجه عبداللّه انصاری]] از عوامل مؤثر در گسترش فرهنگ تکیه بوده است. در این منطقه [[تیموریان]]، به‌ویژه تیمور، شاهرخ، حسین بایقرا و وزیر صوفی‌مسلک او، امیر علی‌شیر نوایی، در بنای تکیه و خانقاه اهتمام داشتند.<ref>هاشمی گلپایگانی، بوی جوی مولیان: ابنیه و آثار تاریخی اسلام در ماوراءالنهر، 1379ش؛ سمرقندی، قندیّه و سمریّه، 1368ش، ص36؛ گلمبک، معماری تیموری در ایران و توران، 1375ش، ج1، ص310 و 314؛ بلز و بلوم، هنر و معماری اسلامی، 1391ش، ص45.</ref>

 

در افغانستان بیش‌تر تکیه‌خانه‌ها به‌نام مؤسس یا صاحب و بنیانگذار یا به‌نام منطقه و محل مشهور است. مانند تکیه‌خانه آقای حجت؛ یا تکیه‌خانه غزنی‌چی‌ها، کشمیری‌ها، تکیه‌خانه میرزا جان، تکیه‌خانهٔ عمومی، تکیه‌خانهٔ [[چنداول]]، تکیه‌خانهٔ قلعهٔ شاده.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref>

 

سازهٔ تکیه‌خانه‌ها در افغانستان اغلب دارای معماری متمایزی از سایر بناها است. تکیه‌خانه به تناسب جمعیت منطقه، بزرگ بوده و اغلب دارای دو یا چندین درب ورودی در دو سمت برای مردان و زنان است. تکایا را در برخی مناطق با پرده به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم می‌کنند و در برخی موارد نیز قسمت مردانه و زنانه کاملاً مجزا است.<ref>رهیاب، بلخاب: تاریخ، فرهنگ و اجتماع، 1401ش، ج2، ص298؛ انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص151.</ref>

 

برخی از تکیه‌خانه‌های قدیمی دارای حیاط، شبستان، [[کتابخانه]]، مطبخ و غسالخانه بودند. امروزه به‌خصوص در شهرها برخی از تکیه‌خانه‌ها دارای کتابخانه، پارکینگ، مطبخ ([[آشپزخانه]])، مسلخ (کشتارگاه) و تحویل‌خانه (انبار) هستند.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص110.</ref>

 

تشکیلات داخلی تکیه‌متشکل از پنج رکن اصلی است:

# تکیه‌دار که از شخصیت‌های معتبر محل بوده و مسئولیت استقبال از عزاداران را بر عهده دارد؛

# فراشان به سرپرستی سرفراش که امور اجرایی از جمله تزیین فضای تکیه، پذیرایی، تأمین امنیت و هماهنگی مراسم را مدیریت می‌کنند؛

# ذاکران تحت هدایت سرذاکر که برنامه‌های [[روضه‌خوانی]] و نوحه‌سرایی را اجرا می‌کنند؛

# خاتم‌مجلس که به‌عنوان سخنران پایانی، اختتامیه مراسم را انجام می‌دهد. این ساختار منسجم، امکان برگزاری منظم و باشکوه آیین‌های مذهبی را فراهم می‌سازد.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص117.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در برخی از تکایا، روزها مجالس زنانه‌خوانی برگزار می‌شود. سرذاکر با ذکر [[صلوات]] جلسه را آغاز کرده و پس از آن، دختران نوحه‌خوان به ترتیب سن و رتبهٔ خود نوحه می‌خوانند و در پایان یک خانم سخنرانی کرده و مجلس ختم می‌شود.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref>

==== صلوات‌خوانی ====

در بین سخنان دو سخنران یا پیش از آغاز خاتم مجلس، فرد یا افرادی برخاسته و با خواندن چند بیت شعر جمعیت را به فرستادن [[صلوات]] ترغیب می‌کنند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref>

==== مجرایی ====

در قدیم از شب هفتم به بعد، دسته‌های سینه‌زن از تکیه‌ای به تکیه دیگر رفته و در آن‌جا برنامه سینه‌زنی و عزاداری اجرا می‌کردند که در [[کابل]] به آن «مجرایی» می‌گویند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref>

==== عَلَم‌کَشی ====

علم‌کشی در شب هفتم برگزار می‌شود. علم را در بیرون از تکیه‌خانه آماده کرده و به آن گُل و گلاب می‌زنند. سپس طی مراسمی، علم را به نزدیکی تکیه می‌آورند. علم را با ذکر «این علم از کیست که بی‌صاحب است / این علم از عباس ماه بنی‌هاشم است» وارد مجلس کرده و آن را در جای مخصوص خود در وسط تکیه‌خانه، قرار می‌دهند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص151.</ref>

 

 

==== جمع کردن تکیه ====

جمع کردن تکیه، عملی نمادین است که اغلب در پایان مراسم در شب سیزدهم انجام می‌گیرد. فراشان و عزاداران علَم را از جایگاه خود به محل دیگری (علم‌خانه) انتقال داده و به‌جای آن، علَم کوچک‌تری در کنار منبر قرار می‌دهند. در روز سیزدهم، فراشان تکیه‌خانه اقدام به جمع‌آوری سیاه‌پارچه‌ها و پارچه‌نوشته‌ها از تکیه می‌کنند. این کار همراه با مراسم [[روضه‌خوانی]] است و در پایان، تمام فراشان توسط صاحب تکیه اطعام می‌شوند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص149.</ref>

 

 

بر اساس نقل قولی از گابوریو، تکیه در هند ممکن است به مکان‌های کوچک [[عبادت]] صوفیان اشاره داشته باشد، هرچند این موضوع با تردید بیان شده است. در متون فارسی مربوط به شبه‌قاره گاهی به واژهٔ تکیه اشاره شده است. برای نمونه، سرحدی در توصیف درأ کرم (پاراچنار) از وجود صدها [[حسینیه]] و تکیه در روستاهای این منطقه یاد کرده است. با این حال، اصطلاح تکیه در شبه‌قاره رواج ندارد و تنها در آثار متأثر از ادبیات فارسی به کار رفته است. در این منطقه، به‌طور معمول به جای تکیه از عبارت «امامباره» استفاده می‌شود.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

=== آلبانی و یونان ===

در آلبانی و یونان، اصطلاح «تکیه» به‌طور عمده به آرامگاه اولیا و صالحان اطلاق می‌شود. این بناها در مناطقی که گروه‌های اخوت (تصوف) فعالیت دارند، به‌عنوان مکان‌های زیارتی و [[عبادت]] مورد استفاده قرار می‌گیرند و نقش مهمی در حفظ آیین‌های مذهبی محلی دارد.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

=== ترکیه ===

در ترکیه، اگرچه قوانین محدودکننده‌ای از دورهٔ جمهوریت بر فعالیت تکایا حاکم است، برگزاری مراسم سماع طریقت مولویه به‌عنوان بخشی از جذب جهانگردان و حفظ میراث فرهنگی می‌شود. این مراسم، اگرچه گاه با اهداف اقتصادی همراه است، اما نشان‌دهندهٔ تداوم سنت‌های صوفیانه در زندگی مدرن ترکی است.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

در گذشته تکیه‌ها در سرزمین‌های عربی تحت حکومت عثمانی، اقامتگاه صوفیان، به‌عنوان مهمانپذیر برای مسافران (ابن‌سبیل) نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند. نمونه شاخص آن، تکیه سلطان سلیم در دمشق بوده که از نظر معماری عثمانی در جهان عرب حائز اهمیت است.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

==== فلسطین ====

در فلسطین، تکیه‌ها با پشتیبانی مالی حکام عثمانی و شخصیت‌های برجسته (مانند خاصکی سلطان و فاطمه خاتون) احداث شد و موقوفات گسترده‌ای به آنها اختصاص یافت. این بناها در شهرهای قدس، صفد، [[نوار غزه|غزه]]، حمص و حلب به‌عنوان مراکز صوفیانه، مهمان‌پذیر و محل برگزاری مراسم مذهبی (مانند سماع و نواختن دف و طبل) فعال بود.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

در شامات (سوریه و [[لبنان]])، تکیه‌های باشکوهی مانند تکیهٔ سلطان سلیم در دمشق و تکیهٔ مولویه در طرابلس (معروف به «الدرویشیه») احداث شد. این بناها علاوه‌بر کارکرد مذهبی، گاه به عنوان کاروانسرا نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

==== عراق ====

در عراق، تکیه‌ها به‌عنوان مراکز پذیرایی از زائران مزارات ائمه (مانند نجف و کربلا) فعالیت داشتند. برای مثال، تکیه بکتاشی در نجف به زائران حرم [[امام علی]] خدمات ارائه می‌داد و درویشان ساکن در تکیه مجاور حرم [[امام حسین]]، مسئول روشنایی بقعه بودند.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

در حال‌حاضر، تکایا و حسینیه‌های عراق با ساماندهی هزاران هیئت مردمی، نقش اساسی در مدیریت مراسم [[اربعین]] و برپایی موکب‌های مختلف دارد. این نهادها مسئولیت هماهنگی و پشتیبانی لجستیکی برای ارائه خدمات به میلیون‌ها زائر پیاده را بر عهده دارند. بر اساس گزارش‌های رسمی، این هیئت‌ها امکانات گسترده‌ای از جمله اسکان، تغذیه و خدمات درمانی را برای زائران فراهم می‌سازند. فعالیت منسجم این شبکهٔ عظیم، نشان‌دهندهٔ ظرفیت بی‌نظیر تکایای عراق در بسیج مردمی و تقویت پیوندهای مذهبی و اجتماعی در منطقه است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/363735/بیش-از-۷۶۰۰-هیأت-پذیرای-زائران-اربعین-بودند «بیش از ۷۶۰۰ هیئت پذیرای زائران اربعین بودند»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

 

در قاهره پایتخت مصر تکیه‌های متعددی با موقوفات گسترده وجود داشت که به‌طور عمده به صوفیان ایرانی و ترک اختصاص داشتند. تمایز اصلی تکیه‌های قاهره نسبت به خانقاه‌ها، وجود آرامگاه دراویش در آنها بود. همچنین، این تکیه‌ها بیشتر همراه با [[مسجد]] و [[سقاخانه]] (سبیل) ساخته می‌شد و به‌عنوان کانون‌های فرهنگی-مذهبی در زندگی شهری قاهره عمل می‌کرد.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>

 

 

 

حسینیه‌های معاصر نیز به‌عنوان میراث‌داران تکایای سنتی، کانون اصلی فعالیت هیئت‌های مذهبی و برگزاری آیین‌های سوگواری محسوب‌شود. این اماکن نه تنها فضای [[عزاداری]]، که نقش مهمی در انسجام بخشی اجتماعی و تقویت هویت مذهبی جوامع شیعی دارند.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>