پرش به محتوا

شیعه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۳٬۴۵۶ ویرایش‌ها
 
(۴۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''{{درشت|شیعه؛}}''' یکی از مذاهب اسلامی.
'''{{درشت|شیعه؛}}''' یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی با باور به امامت منصوص علی بن ابی‌طالب و فرزندان او.


==مفهوم‌شناسی ==
شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایهٔ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد.


=== معنای لغوی ===
== مفهوم‌شناسی ==
واژۀ شیعه از ریشۀ «شیع» در منابع لغوی معانی گوناگونی دارد که از جملۀ آنها می‌توان به فرقه، حزب و گروه؛ پیروان، یاران و هواداران؛ دوستان و همراهان؛ و تقویت‌کنندگان و اشاعه‌دهندگان اشاره کرد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه مفرد یا اسم جمع است و به‌طور یکسان برای مفرد مذکر، جمع و مؤنث به کار می‌رود، هرچند گاهی به صورت جمع شیع و اشیاع نیز آمده است. بر این اساس، می‌توان گفت شیعه در لغت به معنای فرد یا جماعتی است که از فرد دیگری پیروی یا او را همراهی یا با او همکاری می‌کند و باعث تقویت و موجب اشاعۀ اندیشه و آیین او می‌شود. معمولاً واژۀ شیعه به لحاظ لغوی به‌شکل مضاف به کار می‌رود؛ برای مثال گفته می‌شود: شیعۀ فلانی. این واژه و مشتقات آن در قرآن نیز به کار رفته و به‌همین معنای لغوی است. در همین راستا، واژۀ تشیّع نیز از همین ریشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوی، به‌معنای یاری‌کردن و پیروی‌نمودن جماعتی از یک شخص خاص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.</ref>  
شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم‌شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلهٔ شیعه‌شناسی، شمارهٔ ۱۱، 1384ش، ص۴۰–۴۱.</ref> در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.</ref> این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷؛ منتظری‌مقدم، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴–۴۵.</ref> از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.<ref>فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.</ref>


=== معنای اصطلاحی ===
در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172.</ref> ترابی،<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref> متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref><ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵–۴۸.</ref><ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref> در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref>
شیعه در اصطلاح بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به خلافت و امامت بی‌واسطۀ علی بن ابی‌طالب اعتقاد دارند و بر این باورند که جانشین پیامبر اسلام از طریق نص شرعی تعیین می‌شود و امامت علی بن ابی‌طالب و دیگر امامان شیعه نیز از طریق نص شرعی اثبات شده است.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.    </ref> خاستگاه این اصطلاح  به زمان حیات پیامبر اسلام بازمی‌گردد که در چند نوبت درباره حامیان علی بن ابی‌طالب اصطلاح «شیعةُ علی» را به کار برد.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷.</ref> در طول تاریخ، این کاربرد اصطلاحی با دو معنای عام و خاص تمایز یافته است:<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴-۴۵.</ref> به‌طور عام، اصطلاح شیعةُ علی به‌معنای یاران و دوستداران علی بن ابی‌طالب و فرزندان او و ناظر به پیدایش دو جریان کلی در تاریخ صدر اسلام است که بیانگر جدایی مسلمانان به دو بخش دوستداران و هواداران علی بن ابی‌طالب و رویاروی آنان است.<ref>فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.</ref> در این معنا، برخلاف معنای خاص، اعتقاد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او معیار نبوده است، بلکه اصطلاحی فراگیر است که بر کسانی تطبیق می‌یابد که در حوادث صدر اسلام، طرفدار خلافت علی بن ابی‌طالب شدند.<ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref> اصطلاح شیعة علی به‌طور خاص بر پیروان مذهب تشیع در برابر پیروان مذهب تسنن اطلاق می‌شود و ایشان کسانی هستند که معتقد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او پس از پیامبر می‌باشند.<ref name=":0" /> از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای اصطلاحی خاص تطبیق یافت و به عنوان نامی برای شیعه امامیه اثنا عشری تثبیت شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۲-۴۵.</ref>


=== اصطلاحات مترادف ===
== ادوار تاریخی شیعه ==
در طول تاریخ شیعه و در گستره مناطق گوناگون جغرافیایی که شیعیان حضور داشته‌اند، چندین اصطلاح به‌عنوان نام‌هایی جایگزین رایج گردیده است. اصطلاح علوی به‌معنای منسوب به علی بن ابی‌طالب و در اصل بیانگر نسب کسانی است که از اولاد او باشند،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172. </ref> اما‌‌‌‌ علوی در برابر اصطلاح عثمانی نیز به کار رفته و بر کسانی اطلاق می‌شود که پس از قتل عثمان، علی بن ابی‌طالب را به قتل وی متهم نکردند و به عایشه و معاویه نپیوستند.<ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> اصطلاح ترابی وصفی است که مخالفان شیعه از باب سرزنش بر شیعیان اطلاق می‌کرده‌اند<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref> و در اساس، برگرفته از لقبی بوده است که پیامبر به علی بن ابی‌طالب داده بود و زیاد بن ابیه نخستین بار شیعه علی را ترابیه نامید.<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref>اصطلاح متاوله اکنون یکی از مهم‌ترین نام‌های شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشتق از توالی به‌معنای پی‌درپی‌بودن یا از تولی به‌معنای ولای اهل بیت پیامبر است و آغاز پیدایش آن به سال ۱۱۰۰ق بازمی‌گردد. اصطلاح مشارقه نیز نامی است که ابن اثیر در گزارش حوادث ۴۰۷ق از آن یاد کرده و بر اساس آن، در مغرب (شمال آفریقا) شیعیان را مشارقه می‌نامیده‌اند و این نام در انتساب به ابو عبدالله شیعی بود که مشرقی‌الاصل بوده است.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref> همچنین اصطلاح رافضی از ریشه رفض به‌معنای ترک‌کردن گرفته شده و مخالفان شیعه آن را بر همه فرقه‌های شیعه و گاهی بر گروه خاصی از آنان اطلاق می‌نموده‌اند<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref> و با به کاربردن آن، قصد طعن و نکوهش آنان را داشته‌اند.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref>
تاریخ شکل‌گیری شیعه با تحولات سیاسی و مذهبی خاصی همراه بوده و در شکل‌گیری هویت، ساختار اجتماعی و جایگاه این مذهب در جهان اسلام نقش داشته است. در این مسیر، جامعهٔ شیعه از گرایش‌های نخستین به علی بن ابی‌طالب تا تثبیت تدریجی به‌عنوان مذهبی متمایز، مراحل مختلفی را پشت سر گذاشت:


=== اصطلاحات متقابل ===
'''دوره شکل‌گیری اولیه:''' بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر گفته شد و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸–۲۰.</ref> پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.<ref>امین، اعیان‌الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.</ref>
در برابر اصطلاحات مترادف با شیعه، برخی اصطلاحات متقابل با آن نیز در تاریخ اسلام وجود داشته است. از جمله اصطلاح اهل سنت بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند و در برابر اصطلاح اهل بدعت قرار می‌گیرد؛ نزد اهل سنت، شیعیان اهل بدعت به شمار می‌آیند.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۲، ص۶۱۴.</ref> وصف عثمانی در اصل بر کسانی اطلاق می‌شد که از نظر نسبی از اولاد عثمان بن عفان باشند، اما پس از قتل او (سال ۳۵ق) به هوادارانش که علی بن ابی‌طالب و یارانش را به قتل عثمان متهم می‌کردند، گفته شد و اهالی شام که به داعیۀ خونخواهی عثمان بر علی بن ابی‌طالب شوریدند، عثمانی خوانده شدند. این اصطلاح بعدها به‌عنوان وصفی برای مخالفان شیعه تداوم یافت و ابوعثمان جاحظ کتابی به نام عثمانیه بر ضد شیعه نگاشت. در برابر کاربرد اهانت‌آمیز رافضی، شیعیان نیز سنی‌ها را ناصبی می‌خواندند و در این وصف، این تعریض وجود داشت که اهل سنت نصب عداوت خاندان رسول را کرده‌اند، در حالی که آنان منکر این معنا هستند و می‌گویند تنها امام و خلیفه را نصب کرده‌اند. شیعیان این معنا را نیز نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند امامت ادامۀ رسالت و تعیین امام امری الهی  است.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۷-۴۸.</ref>


«شیعه» به‌معنای فرقه، گروه، امّت، پیروان، یاران و اشاعه‌دهندگان است.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1389ق، ج 5، ص405ـ407.</ref> این واژه ابتدا در معنای مطلق پیروان یک شخص خاص کاربرد داشت<ref>[https://lib.eshia.ir/10382/2/197/ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص197؛] طبری، تاریخ طبری، ج5، ص140.</ref> اما با گذشت زمان و در اثر کثرت استعمال، بدون قرینه، برای پیروان [[امام علی]] به‌کار گرفته شد.
'''دوره سکوت و مخالفت محدود:''' در دوره خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترهٔ وسیع‌تری یافت.<ref>[https://shiastudies.com/fa/شیعه-زمان-پیامبر-عصر-غیبت/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
در تعریف اصطلاحی شیعه به موارد گوناگونی، از جمله اعتقاد به برتری و تقدّم [[امام علی]] بر سایر اصحاب پیامبر خدا،<ref>رازی، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، ص259ـ260؛ [https://lib.eshia.ir/71432/1/16 اشعری، مقالات الاسلامیین، 1400ق، ص16.]</ref> [[امامت]] و ولایت بلافصل [[امام علی]] بعد از [[پیامبر اکرم]] و نفی آن از دیگران،<ref name=":0">اشعری قمی، المقالات و الفرق،1360ش، ص15؛ [https://lib.eshia.ir/10408/0/17 نوبختی، فرق الشیعه، 1355ق، ص17.]</ref> اراده الهی و تصریح [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] بر [[امامت]] [[امام علی|علی]]<ref>طوسی، تلخیص الشافی، 1383ق، ج2، ص56؛ [https://lib.eshia.ir/71442/1/169 شهرستانی، ملل و نحل،ج1، ص169]</ref> و همچنین باور به [[امامت]] فرزندان [[امام علی|علی]] و اختصاص حق جانشینی [[پیامبر اکرم]] به خاندان رسالت<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، 1388ش، ص25ـ26.</ref> اشاره شده است.


==تاریخچه==
'''دوره سرکوب و سازمان‌یابی:''' پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.<ref>[https://shiastudies.com/fa/شیعه-زمان-پیامبر-عصر-غیبت/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بوده و شیعه در همان زمان وجود داشته است.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸-۲۰.</ref> بر پایۀ این گزارش‌ها، واژۀ شیعه نخستین بار در عهد پیامبر برای نامیدن چهار تن از صحابه، یعنی ابوذر‌‌‌ غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند.<ref>امین، اعیان‌الشیعة،  ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.</ref> پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام و همسر علی بن ابی طالب، تحصن کردند. در دورۀ خلافت ابوبکر و عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دورۀ خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گستردۀ وسیع‌تری یافت. پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند. با آغاز غیبت امام دوازدهم، جامعۀ شیعه با تکیه بر میراث حدیثی و شبکۀ وکالت، به حیات خود ادامه داد و به تدریج به عنوان یک مذهب متمایز در جهان اسلام تثبیت شد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>


==فرقه‌های شیعه==
'''دوره تثبیت و تداوم شاخه‌های شیعه:''' در سده‌های بعد، شاخه‌های اصلی تشیع مسیرهای تاریخی و نهادی متفاوتی را پیمودند. امامیه با پذیرش امامت دوازده امام و اعتقاد به غیبت امام دوازدهم، در دورهٔ غیبت به گسترش نهادهای علمی و فقهی و نقش عالمان دینی تکیه کرد. زیدیه در بخش‌هایی از یمن و مناطق دیگر حضور یافت و در مقاطعی حکومت‌هایی تشکیل داد؛ اسماعیلیه نیز با شکل‌گیری حکومت فاطمیان و سپس جوامع و شاخه‌های گوناگون، در مناطق مختلف جهان اسلام گسترش پیدا کرد.<ref>جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۹، ۲۱، ۳۵–۶۵؛ [https://shiastudies.com/fa/شیعه-زمان-پیامبر-عصر-غیبت/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
درباره تعداد فرقه‌های شیعه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهش‌گران شمار آنها را تا صد فرقه گزارش کرده و مشهورترین آنها را امامیه، کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، فطحیه و غلات دانسته‌اند.<ref>خطیبی کوشک و دیگران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸.</ref> برخی تعداد آنها را هجده فرقه برشمرده‌اند.<ref>ملطی، التنبیه و الرد، ۱۴۱۳ق، ص۱۶.</ref> برخی نویسندگان اساسی‌ترین فرقه‌های شیعه را سه فرقه امامیه، کیسانیه و زیدیه دانسته‌اند.<ref>بغدادی، الفرق بین الفرق، دار الجیل، ص۳۸.</ref> برخی متکلمان آنها را در پنج فرقه امامیه، زیدیه، کیسانیه، اسماعیلیه و غلات برشمرده‌اند.<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۷۰.</ref> برخی پژوهش‌گران معاصر نیز سه فرقه امامیه، اسماعیلیه و زیدیه را به عنوان فرقه‌های اصلی شیعه معرفی کرده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71455/1/60 طباطبایی، شیعه در اسلام، 1388ش، ص60.]</ref><ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۹.</ref>‌‌ بسیاری از این فرقه‌ها منقرض شده و امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:


'''امامیه:''' امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در [[امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها [[مهدی موعود]] است.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند. [[توحید]]، [[عدل]]، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]]، اصول عقاید امامیه است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.</ref>
== فرقه‌های شیعه ==
در طول تاریخ، فرقه‌های متعددی در مذهب شیعه ظهور کرده و بسیاری از آنها نیز منقرض شده‌اند؛ اما امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:


'''زیدیه:''' گروهی از شیعیان، پس از [[امام علی]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] به امامت «زید» فرزند [[امام سجاد]] (علی بن حسین) باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] تنها به [[امامت]] [[امام علی|علی]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.</ref>
'''امامیه:''' امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در [[امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها [[مهدی موعود]] است.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.</ref> در چهار کشور ایران، آذربایجان، بحرین و عراق، شیعیان امامیه اکثر جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و در مناطقی چون خاورمیانه، شمال آفریقا، منطقه آسیا-اقیانوسیه، ترکیه، یمن، سوریه، عربستان سعودی، کشورهای مختلف اروپایی، آمریکا و کانادا نیز شیعه امامیه زندگی می‌کند.<ref>انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹، ۲۰؛ [https://urd.ac.ir/fa/36152/جغرافیای-جهان-تشیع/ «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.]</ref>


'''اسماعیلیه:''' گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای [[موسی بن جعفر]]، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر [[امام جعفر صادق]]، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46.</ref> اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46؛ ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی،1383ش، ص76.</ref>
'''زیدیه:''' گروهی از شیعیان، پس از [[امام علی]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] به امامت «زید» فرزند [[امام سجاد]] باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] تنها به [[امامت]] [[امام علی|علی]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.</ref> این گروه مذهبی بیشتر در کشور یمن زندگی می‌کنند و حدود نیمی از جمعیت بیست میلیونی این کشور را تشکیل می‌دهند؛ جمعیت پراکنده و کوچکی از آنان نیز بهدلائل سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی در خارج از یمن به سر می‌برند و در جنوب عربستان، به‌ویژه منطقه نجران، پیروان قابل توجهی دارند.<ref>فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۷ش، ص ۹۵–۱۰۱.</ref>


==جغرافیا و جمعیت==
'''اسماعیلیه:''' گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای [[موسی بن جعفر]]، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر [[امام جعفر صادق]]، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46.</ref> اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46؛ ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی،1383ش، ص76.</ref>‌اسماعیلیه در کشورهای سوریه، ایران، افغانستان، کشورهای آسیای مرکزی، هند، پاکستان، عمان و تانزانیا پراکنده‌اند. در افغانستان به مفتدی شهرت دارند و بیشترین مراکز اسماعیلیه در هند و پاکستان قرار دارد؛ گروهی از اسماعیلیان هند به بهره‌گو نامیده می‌شوند. در عمان و تانزانیا نیز شمار زیادی از اسماعیلیه سکونت دارند.<ref>مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۵۱.</ref>


بر اساس گزارش‌های موجود، جمعیت شیعیان جهان با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/361068/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D8%AA%D8%A7-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه.]</ref> بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳.۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1854316/%D8%B7%D8%A8%D9%82-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%DB%B3%DB%B4%DB%B6-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه، ایران با ۹۲.۵ درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷.۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷.۵درصد قرار دارند.<ref>[https://amarfact.com/statistic/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D9%87%D9%85-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8 «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت.]</ref>
== نظام‌های فکری و فقهی شیعه ==
نظام‌های فکری و فقهی شیعه، مبانی اعتقادی، فلسفی، عرفانی و فقهی این مذهب را دربرمی‌گیرد و در شکل‌گیری اندیشه و عمل دینی شیعیان نقش دارد. این نظام‌ها شامل اصول اعتقادی و ولایت، فلسفه و کلام، عرفان و فقه و نیز دیدگاه‌های متفاوت شاخه‌های شیعه است که در زیر معرفی شده است:


برخی منابع جغرافیا و جمعیت شیعه در بعض  از کشورهای جهان را بر اساس جدول زیر بازنمایی کرده است:
=== اصول اعتقادی ===
[[توحید]]، [[عدل]]، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]]، اصول عقاید امامیه است.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.</ref> همچنین به اعتقاد شیعه امامیه، صفات ذاتی خداوند عین ذات او است و تنها از جهت مفهومی مغایرت دارند؛ بعثت پیامبران در همه زمان‌ها واجب و عصمت آنان ضروری است؛ قرآن کریم از هرگونه تحریف و تغییر به دور است؛ نه جبر پذیرفته می‌شود و نه تفویض، بلکه امری میان این دو حاکم است؛ شفاعت و توسل به اولیای الهی جایز و شرک به‌شمار نمی‌رود؛ بداء به‌معنای آشکارشدن ارادهٔ خداوند بر پایه تغییر شرایط است، بدون آنکه در اراده الهی تغییری رخ دهد؛ امام همانند پیامبر معصوم است؛ مهدویت از مباحث ویژه شیعه امامیه است و امام دوازدهم به دنیا آمده و به سبب آماده‌نبودن شرایط ظهور، از دیده‌ها غایب است؛<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۳–۵۸۴.</ref> همچنین باور به رجعت از نشانه‌های تشیع و از باورهای ضروری مذهب شیعه شمرده شده است.<ref>حر عاملی، الإیقاظ من الهجعة، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۱.</ref> عدالت از شرایط حاکم و ولیّ امر مسلمانان است و اطاعت از حاکم غیر عادل جایز نیست و غلو دربارهٔ پیامبر و ائمه، فرد را از دایره اسلام خارج می‌کند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۳–۵۸۴.</ref> زیدیه معمولاً شش اصل را به‌عنوان اصول دین برمی‌شمارند: توحید، عدل، نبوت، امامت، منزلت بین المنزلتین و وعده و وعید. اسماعیلیه نیز هفت اصل را به‌عنوان اصول دین خود ذکر کرده‌اند: ولایت، طهارت، نماز، زکات، روزه، حج و جهاد. در برابر این تقسیم، مواردی که اسماعیلیه به‌عنوان اصول دین می‌شمارند، در امامیه بیشتر در شمار فروع دین قرار می‌گیرند.<ref>فروهی و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، 1398ش، ص۱۱–۱۴.</ref>
 
ولایت در باور شیعه مفهومی بنیادین است که در ساحت‌های فردی و اجتماعی حضور دارد و به انواع تکوینی و تشریعی، عام و خاص و مطلقه و مقیده تقسیم می‌شود. ولایت سیاسی یا تدبیری، شاخص‌ترین نوع ولایت شرعی و متصدی اداره امور مسلمانان است و در اندیشه سیاسی شیعه، ولایت فقیه استمرار حاکمیت سیاسی انبیا و ائمه تلقی می‌شود که مبانی آن بر جامعیت دین، لزوم حکومت، قاعده لطف، مقدمه واجب و ضرورت عقلی استوار است.<ref>[https://ajsm.atu.ac.ir/article_1479.html خارستانی و سیفی، «جایگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌مداری در اسلام و عوامل مؤثّر بر تحکیم آن مبتنی بر قرآن کریم و روایات معصومین(ع)»، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۳-۱۰۵.]</ref> در زندگی شیعیان، ولایت‌مداری با بصیرت، اطاعت، محبت و صبر شناخته می‌شود و حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه، حکومت قانون الهی است که حاکم در آن مقید به رعایت مصالح مسلمانان و نظارت مردم است.<ref>طاهری خرم‌آبادی، ولایت و رهبری در اسلام، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۹.</ref>
 
=== فلسفه و کلام ===
نظام فلسفی شیعه، جریانی فکری در بستر فلسفه اسلامی است که به‌ویژه از دوره صفویه و مکتب اصفهان گسترش یافت و با اندیشه‌های علمای دینی پیوندی عمیق برقرار کرد. پیش از شکل‌گیری این جریان در صورت‌بندی متأخر آن، فارابی با تبیین نسبت دین و فلسفه و طرح نظریه مدینه فاضله و ابن‌سینا با توسعه فلسفه مشائی و مباحث هستی‌شناختی، نقش مهمی در شکل‌گیری و تحول فلسفه اسلامی ایفا کردند؛<ref>مهدی، الفارابی و تأسیس الفلسفة الاسلامیة، ۲۰۰۹م، ص۷۶؛ نصر، سه حکیم مسلمان، ۱۳۹۴ش، ص۲۲.</ref> هرچند انتساب مذهبی آنان محل بحث پژوهشگران است.<ref>نعمة، فلاسفة الشیعه؛ حیاتهم و آرائهم، دار الفکر، ص۲۹۷–۳۰۱؛ ابن‌سینا، رساله الأضحویه (ترجمه)، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۷؛ امین، اعیان الشیعه، ج43، ص263.</ref> از ویژگی‌های این سنت، ارتباط فلسفه با عرفان اسلامی، تأکید بر عقل و استدلال و تلاش برای هماهنگی میان حکمت عقلی، معرفت شهودی و آموزه‌های دینی است.<ref>کربن، اسلام ایرانی، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۷۵.</ref>
 
حکمت متعالیه ملاصدرا، با تأکید بر اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، از برجسته‌ترین جلوه‌های این سنت به‌شمار می‌رود. شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی و فیض کاشانی از چهره‌های تأثیرگذار دوره صفویه بودند و پس از آنان، ملا هادی سبزواری و دیگر اندیشمندان به توسعه این جریان پرداختند. در دورهٔ معاصر نیز محمدحسین طباطبایی، مرتضی مطهری، امام خمینی، محمدتقی مصباح یزدی، عبدالله جوادی آملی و حسن حسن‌زاده آملی در تداوم و گسترش آن نقش داشته‌اند.<ref>فدایی مهربانی، ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی، ۱۳۹۱ش، ص۴۵۲؛ فدایی مهربانی، حوزه عرفانی، ۱۳۹۲ش، ص۸۹.</ref>
 
کلام امامیه بر روش استدلال عقلی و برهانی استوار است و برای تفکر عقلانی اهمیت قائل است، در حالی که کلام اهل سنت (اشعری و ماتریدی) اصالت را به ظواهر الفاظ می‌دهد و نقش عقل را محدود می‌کند. کلام شیعه هم از احادیث اهل بیت برمی‌خیزد و هم با فلسفه شیعه پیوند دارد و همین تفاوت روشی، اختلاف‌هایی را در مسائلی چون صفات ازلی خداوند، صفات خبری، حدوث و قدم کلام الهی، و خلق افعال و کسب پدیدآورده است.<ref>ربانی، گلپایگانی، مدخلی بر علم کلام، 1378ش، ص۱۸۹؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۳ش، ج3، ص91.</ref>
 
=== عرفان ===
عرفان شیعی نظام معرفتی که از آیات قرآن، سنت نبوی و سیره امامان شیعه برآمده است. خاستگاه تعلیمی و تأسیسی این عرفان امامان شیعه بوده و سید حیدر آملی آن را عرفانی اصیل و موصل به حق می‌داند که مبانی معرفتی و هستی‌شناختی خود را به‌طور مستقیم از متون وحیانی استخراج کرده است. در این نظام، سه روش نقل، عقل و کشف به کار گرفته می‌شود. روش نقل (قرآن و روایات) مصدر اولیه است و ادله عقلی و شهودی در مراتب بعد و تابع آن قرار دارند. از مبانی معرفت‌شناختی عرفان شیعی می‌توان به خاستگاه علوی، همانند کامل تشیع و تصوف حقیقی، تساوق عقل و شرع، تأویل‌گرایی و تفسیر انفسی، حجیت ظواهر، توحید وجودی و ذات‌گرایی عرفانی اشاره کرد. در این چارچوب، عرفان شیعی نه عقل‌گریز است و نه ظاهرستیز، بلکه با پایبندی به ظواهر متون دینی و پذیرش تأویل در امتداد ظاهر، نظامی منسجم از معارف دینی ارائه می‌دهد. کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار سید حیدر آملی به‌عنوان نماد این عرفان، با نگاهی انتقادی به عرفان ابن‌عربی و طراحی نظام‌مند عرفان شیعی بر مبنای وحی و نقل علوی، از آثار شاخص در این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>کاکایی و وطن‌خواه، «مبانی معرفت‌شناسی عرفان شیعی با تأکید بر جامع الاسرار سید حیدر آملی»، 1399ش، ۱۴۱–۱۴۵.</ref>
 
=== فقه ===
فقه شیعهٔ امامیه بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل‌بیت می‌داند.<ref>شرف‌الدین، المراجعات، ۱۴۰۲ق، ۶۰–۷۶.</ref> یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از احادیث اهل‌بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم می‌کند. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد.<ref>معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲–۱۸.</ref> امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل ارائه می‌شود که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند.<ref>یزدانی، «مروری بر رساله‌های عملیه»، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲.</ref> مرجع تقلید مجتهدی است که دیگران اعمال دینی خود را براساس نظریات فقهی او انجام می‌دهند (تقلید) و وجوهات شرعی خود را به او می‌پردازند.<ref>رحمان‌ستایش، «تقلید ۱»، ص۷۸۹.</ref> در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد<ref>دفتری، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ۱۳۹۳ش، ص۲۱۴.</ref> و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد.<ref>رحمتی و هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۶ش، ج۲۲، ص۹۸–۹۹.</ref> در فقه امامیه، دو جریان اصلی اخباری‌گری و اصولی‌گری شکل گرفته‌اند. اخباریان بر احادیث و روایات تأکید دارند و نقش عقل و اجتهاد اصولی را در استنباط احکام محدود می‌دانند؛ در مقابل، اصولیان با پذیرش نقش عقل و قواعد علم اصول فقه، اجتهاد را برای استنباط احکام معتبر می‌شمارند. امروزه دیدگاه اصولی در فقه شیعه امامیه غلبه دارد و مبنای اصلی فعالیت مراجع تقلید است.<ref>ثواقب و آزادبخت، «پیامدهای دو جریان اصولی گری و اخباری گری در سازمان روحانیت وتحولات دوره قاجاریه»، ۱۳۸۸ش، ص۱۰۵–۱۱۰.</ref>
 
== جغرافیا و جمعیت ==
جمعیت شیعه در جهان امروز با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/361068/جمعیت-شیعیان-جهان-از-دروغ-تا-واقعیت «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه.]</ref> بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳٫۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1854316/طبق-آخرین-تخمین-آمار-شیعیان-جهان-۳۴۶-میلیون-نفر-است «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان.]</ref> بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه، ایران با ۹۲٫۵درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷٫۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷٫۵درصد قرار دارند.<ref>[https://amarfact.com/statistic/آمار-سهم-جمعیت-شیعیان-در-کشورهای-منتخب «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت.]</ref> پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر شمار شیعیان جهان به‌ویژه در آفریقا و آسیا افزوده شده است.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.</ref>
 
جغرافیای تاریخی شیعه نشان می‌دهد که این مذهب از صدر اسلام در شبه‌جزیره عربستان، عراق، ایران، شامات، شمال و شرق آفریقا و شبه‌قاره هند گسترش یافته است. مهم‌ترین کشورها و مناطقی که شیعیان در آنها حضور تاریخی و چشمگیر داشته و مراکز علمی، فرهنگی و آیینی خود را تثبیت کرده‌اند، در جدول زیر آمده است:
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+
|+
!ردیف
!ردیف
!نام کشور
!کشور / منطقه
!جمعیت کشور
!سابقه و وضعیت تاریخی حضور شیعه
!جمعیت شیعه
!شهرها و مناطق مهم تاریخی
|-
|-
|۱
|۱
|ایران
|عربستان (شبه‌جزیره)
|۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰
|حضور از قرن اول و دوم هجری؛ مهاجرت ائمه شیعه به مدینه؛ قیام‌های زیدیه در قرن دوم؛ گسترش تشیع در حجاز در قرن چهارم
|۷۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تا ۷۶٬۰۰۰٬۰۰۰
|مدینه، مکه، نجران (جنوب عربستان)
|-
|-
|۲
|۲
|افغانستان
|عراق
|۳۳٬۶۰۹٬۹۳۷
|از نخستین کانون‌های تشیع؛ مرکز خلافت امام علی؛ پایگاه علمی و فقهی شیعه
|۶٬۷۲۱٬۹۸۷
|کوفه، نجف، کربلا، کاظمین، سامرا
|-
|-
|۳
|۳
|عربستان سعودی
|ایران
|۲۸٬۶۸۶٬۶۳۳
|حضور تشیع از اواخر قرن اول هجری شکل‌گیری و گسترش تدریجی تشیع امامی در شهرهایی مانند قم و ری و گسترش تشیع زیدی در طبرستان در قرون بعد؛ فعالیت عالمان شیعی ایرانی در دوره آل‌بویه؛ رسمی‌شدن تشیع دوازده‌امامی در دوره صفویه و گسترش آن
|۴٬۳۰۲٬۹۹۵
|قم، ری، طبرستان، اصفهان، مشهد، تهران بیرجند، قاین
|-
|-
|۴
|
|سومالی
|مصر
|۹٬۸۳۲٬۰۱۷
|تأسیس دانشگاه الازهر در دوره فاطمیان (آثار شیعه)؛ ترویج اندیشه‌های شیعی
|۹۰٬۰۰۰
|قاهره (الازهر)
|-
|
|یمن
|حضور دیرینه زیدیه؛ منطقه نجران پیش‌تر بخشی از یمن بوده است
|صنعا، مناطق شمالی یمن
|-
|
|شامات (سوریه و لبنان)
|حضور شیعیان از دوره‌های اولیه؛ حضور اسماعیلیه و نصیریه؛ نقش مهم در تحولات سیاسی
|دمشق، حلب، قلعه مصیاف، قلعه القدموس، سلمیه
|-
|-
|۵
|
|ترکیه
|ترکیه
|۷۶٬۸۰۵٬۵۲۴
|حضور علویان با جمعیت قابل توجه
|۱۵٬۳۳۰٬۳۸۳
| -
|-
|-
|۶
|
|یمن
|هند و پاکستان
|۲۳٬۸۲۲٬۷۸۳
|ورود اسلام از طریق فتوحات؛ مهاجرت سادات و شیعیان ایرانی؛ مراکز اسماعیلیه و امامیه؛ گسترش تشیع در دوره صفویه
|۱۰٬۸۴۸٬۸۹۵
|اجمیر، مرواره، راجپوتانه، کشمیر، بمبئی، بروده، کورج، لاهور، ملتان
|-
|-
|۷
|
|صحرای غربی
|افغانستان
|۴۰۵٬۲۱۰
|حضور شیعیان (به‌ویژه قوم هزاره)؛ سابقه کهن
|۹٬۰۰۰
|بلخ، بدخشان، هرات، غزنه، کابل، نورستان، جلال‌آباد، مناطق مرکزی (هزاره‌جات)
|-
|-
|۸
|
|مالدیو
|آسیای مرکزی
|۳۹۶٬۳۳۴
|حضور شیعیان در مناطق مختلف
|۱۵٬۰۰۰
|خوقند، قره‌تکین، بخارا، سمرقند
|-
|-
|۹
|
|عمان
|شمال آفریقا
|۳٬۴۱۸٬۰۸۵
|حضور فاطمیان در مصر و مغرب؛ گسترش تشیع در اندلس (اسپانیا)
|۶۸٬۳۶۲
|مناطق مختلف شمال آفریقا، اندلس (اسپانیا)
|-
|-
|۱۰
|
|عراق
|شرق آفریقا (زنگبار و تانزانیا)
|۲۸٬۹۴۵٬۶۵۷
|مهاجرت شیعیان هندی (خوجه)؛ تأسیس مراکز اسلامی؛ فعالیت‌های تبلیغی
|۱۸٬۰۹۱٬۰۳۶
|زنگبار، تانزانیا
|-
|-
|۱۱
|
|امارات متحده عربی
|عمان و مسقط
|۴٬۷۹۸٬۴۹۱
|حضور جمعیت‌های شیعه
|۷۶۷٬۷۵۹
|عمان، مسقط
|-
|-
|۱۲
|
|پاکستان
|بحرین، آذربایجان
|۱۷۶٬۲۴۲٬۹۴۹
|اکثریت جمعیت را شیعیان تشکیل می‌دهند
|۳۵٬۲۴۸٬۵۹۰
| -<ref>جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۹، ۲۱، ۳۵–۶۵. [https://www.sepehr.org/article_26239.html قریشی‌کرین و عسکری، «جغرافیای تاریخی شیعه در سده‌های نخست»،  ۱۳۹۱ش، ۵۹-۶۳]؛ [https://hawzah.net/fa/Discussion/View/71169/تشیع-ایرانیان-چرا-و-چگونه «تشیع ایرانیان چرا و چگونه؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|}
 
== قیام‌ها ==
در دورهٔ اموی، حرکت‌های اعتراضی شیعیان با قیام حجر بن عدی در ۵۱ق آغاز شد. پس از واقعه کربلا، قیام توابین در سال ۶۵ هجری به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی در کوفه و قیام مختار ثقفی در عراق با هدف خون‌خواهی امام حسین شکل گرفت. در ۱۲۰ یا ۱۲۲ق، زید بن علی در کوفه علیه حکومت اموی قیام کرد و در جریان آن کشته شد. پس از او، یحیی بن زید در ۱۲۵ق در خراسان و جوزجان به قیام برخاست. در دورهٔ عباسی، محمد بن عبدالله، مشهور به نفس زکیه، در ۱۴۵ق هجری علیه منصور عباسی قیام کرد. در همان سال، ابراهیم بن عبدالله نیز در منطقه باخمرا قیام خود را آغاز کرد. در ۱۶۹ق، حسین بن علی، مشهور به صاحب فخ، در مدینه قیام کرد و حرکت او در منطقه فخ ادامه یافت. در آغاز قرن سوم هجری، قیام محمد بن ابراهیم، مشهور به ابن طباطبا، با همراهی ابوالسرایا گسترش یافت و مناطقی از عراق، حجاز، یمن و بخش‌هایی از جنوب ایران را دربر گرفت. محمد بن قاسم نیز در ۲۱۹ق در طالقان قیام کرد. در میانه قرن سوم هجری، حرکت‌های علوی در شهرهایی چون کوفه، مدینه، مکه، ری، قزوین، زنجان و مصر گزارش شده‌اند. در همین دوره، قیام‌هایی از سوی علویان در طبرستان نیز شکل گرفت.<ref>آیینه‌وند، قیامهای شیعه در تاریخ اسلام، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۳؛ [https://hawzah.net/fa/Question/View/64623/قیام-توابین-و-قیام-های-دیگر-شیعه?CID=360 «قیام توابین و قیام‌های دیگر شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
 
== حکومت‌ها ==
حکومت‌های شیعی در طول تاریخ اسلام، از حکومت کوتاه‌مدت علی بن ابی‌طالب تا دولت‌های محلی و سلسله‌های بزرگ‌تر، در مناطق گوناگون جهان اسلام شکل گرفتند. این حکومت‌ها در برخی دوره‌ها تنها به‌عنوان دولت‌های محلی عمل کردند و در دوره‌هایی نیز توانستند قلمرو وسیع‌تری را زیر پوشش بگیرند. در ادامه، مهم‌ترین حکومت‌ها و سلسله‌های شیعی به‌صورت خلاصه در جدول زیر آمده است:
{| class="wikitable"
|+
!'''دوره'''
!'''حکومت / سلسله'''
!'''محدوده جغرافیایی'''
!'''نکات کلی'''
|-
|-
|۱۳
|سده اول قمری
|سنگال
|حکومت علی بن ابی‌طالب
|۱۳٬۷۱۱٬۵۹۷
|عراق، حجاز، شام و بخش‌هایی از ایران
|۵۴۹٬۹۰۰
|نخستین حکومت شیعی؛ مدت کوتاه حدود چهارساله<ref>زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، ۱۹۹۴م، ص۳۳؛ طبری، تاریخ الاُمَم و المُلوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۷.</ref>
|-
|-
|۱۴
|سده دوم قمری
|اردن
|ادریسیان مغرب
|۶٬۳۴۲٬۹۴۸
|مغرب (شمال آفریقا)
|۱۲۶٬۸۵۹
|تأسیس به دست ادریس بن عبدالله (۱۷۲ق)<ref>سجادی، آل‌ادریس، ۱۳۸۶ش، ص۵۶۱–۵۶۲.</ref>
|-
|-
|۱۵
|سده سوم قمری
|جمهوری آذربایجان
|علویان طبرستان
|۸٬۷۹۵٬۰۰۰
|طبرستان
|۷٬۳۵۶٬۱۳۸
|تأسیس به دست حسن بن زید (۲۵۰ق)<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۱.</ref>
|-
|-
|۱۶
|سده سوم قمری
|مصر
|بنی‌رسی
|۸۳٬۰۸۲٬۸۶۹
|یمن
|۸۳۰٬۸۲۹
|تأسیس به دست یحیی بن حسین (۲۸۰ق)<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۲.</ref>
|-
|-
|۱۷
|سده سوم قمری
|سوریه
|آل اخیضر
|۲۰٬۱۷۸٬۴۸۵
|یمامه
|۳٬۰۲۶٬۷۷۳
|تأسیس به دست محمد بن یوسف (۲۵۱ق)
|-
|-
|۱۸
|سده سوم قمری
|تاجیکستان
|بنی‌دلف
|۷٬۳۴۹٬۱۴۵
|عراق عجم
|۳۶۷٬۴۵۷
|دولت محلی (۲۱۰ق)
|-
|-
|۱۹
|سده سوم قمری
|ترکمنستان
|امارت مادرایی
|۴٬۸۸۴٬۸۸۷
|ری
|۱۸۵٬۱۲۰
|دولت محلی (۲۷۵ق)
|-
|-
|۲۰
|سده سوم قمری
|ازبکستان
|امارت بنی‌الحسن
|۲۷٬۶۰۶٬۰۰۷
|ینبع
|۱٬۳۹۳٬۹۲۰
|دولت محلی
|-
|-
|۲۱
|سده سوم قمری
|اندونزی
|دولت اسماعیلی یمن
|۲۴۰٬۲۷۱٬۵۲۲
|یمن
|۲٬۰۶۸٬۷۳۷
|تأسیس به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل (۲۶۸ق)<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%88/ «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
|-
|-
|۲۲
|سده چهارم قمری
|گینه
|آل بویه
|۱۰٬۰۵۷٬۹۷۵
|بغداد و ایران
|۲۴۲٬۲۵۰
|اختلاف‌نظر دربارهٔ گرایش مذهبی<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/قیامها-و-حکومتهای-شیعی-در-سده-سوم-هجری?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۵-۱۳۰.]</ref>
|-
|-
|۲۳
|سده چهارم تا ششم قمری
|کویت
|فاطمیان
|۲٬۶۹۱٬۱۵۸
|شمال آفریقا و مصر
|۶۸۶٬۲۴۵
|خلافت در مصر و بنیان‌گذاری قاهره (۲۹۷–۵۶۷ق)<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۵–۱۵۷.</ref>
|-
|-
|۲۴
|سده پنجم تا هفتم قمری
|بنگلادش
|اسماعیلیان الموت
|۱۵۶٬۰۵۰٬۸۸۳
|ارتفاعات شمالی ایران
|۶٬۴۸۴٬۰۷۵
|تأسیس به دست حسن صباح (۴۸۳ق) تا حمله مغول (۶۵۴ق)<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/قیامها-و-حکومتهای-شیعی-در-سده-سوم-هجری?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا دولت صفوی)، ۱۳۹۰ش، ص۶۹۴.</ref>
|-
|-
|۲۵
|سده سوم تا هفتم قمری
|بحرین
|قرامطه بحرین
|۷۲۷٬۷۸۵
|بحرین و نواحی اطراف
|۵۴۵٬۸۳۹
|از دولت‌های شیعی منطقه
|-
|-
|۲۶
|سده سوم تا هفتم قمری
|نیجر
|حمدانیان
|۱۵٬۳۰۶٬۲۵۲
|شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران
|۶۱۲٬۲۵۰
|از دولت‌های شیعی منطقه
|-
|-
|۲۷
|سده ششم تا هفتم قمری
|قطر
|آل شنسب (غوریان)
|۸۳۳٬۲۸۵
|غور، طخارستان، بامیان و شمال هند
|۱۳۳٬۳۲۶
|دو شعبه: غور با پایتخت فیروزکوه و بامیان؛ توسعه اسلام در شرق خراسان و شمال هند<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/83450/غوریان-و-خدمات-آنها-به-توسعه-فرهنگ-و-تمدن-اسلامی «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|-
|-
|۲۸
|سده هشتم و نهم قمری
|قرقیزستان
|سربداران
|۵٬۴۳۱٬۷۴۷
|خراسان
|۱۱۷٬۰۰۰
|دولت انقلابی
|-
|-
|۲۹
|سده هشتم و نهم قمری
|سودان
|جنبش ضد منکرات
|۴۱٬۰۸۷٬۸۲۵
|هرات
|۵۸۶٬۹۲۰
|جنبش مذهبی-سیاسی<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/قیامها-و-حکومتهای-شیعی-در-سده-سوم-هجری?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|-
|-
|۳۰
|سده هشتم و نهم قمری
|آلبانی
|نهضت حروفیه
|۳٬۶۳۹٬۴۵۳
|ایران و مناطق مجاور
|۵۴۰٬۰۰۰
|در برابر تیموریان
|-
|-
|۳۱
|سده هشتم و نهم قمری
|سیرالئون
|سادات مرعشی
|۶٬۴۴۰٬۰۵۳
|مازندران
|۳۰٬۸۶۴
|دولت محلی<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/قیامها-و-حکومتهای-شیعی-در-سده-سوم-هجری?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|-
|-
|۳۲
|سده دهم تا دوازدهم قمری
|لبنان
|صفویان
|۴٬۰۱۷٬۰۹۵
|ایران
|۱٬۴۴۶٬۱۵۴
|رسمیت‌بخشی به تشیع در ایران<ref>ثواقب و مروتی، «اقدامات شاه اسماعیل اول صفوی در تغییر وضعیت مذهبی و ترویج تشیع امامی در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱–۱۵ و ۳۳.</ref>
|-
|-
|۳۳
|سده دوازدهم قمری
|مالزی
|افشاریه و زندیه
|۲۵٬۷۱۵٬۸۱۹
|ایران
|۲۸۰٬۶۰۰
|تداوم تقویت تشیع<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/قیامها-و-حکومتهای-شیعی-در-سده-سوم-هجری?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
|-
|-
|۳۴
|دوره معاصر (از ۱۳۵۷ش)
|نیجریه
|جمهوری اسلامی ایران
|۱۴۹٬۲۲۹٬۰۹۰
|ایران
|۳٬۲۸۷٬۵۰۰
|نظام اسلامی بر پایه نظریه ولایت فقیه (۱۳۵۷ش)<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref>
|}
 
== نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی ==
بر پایه اسناد تاریخی، تشیع یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام بوده و در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقش داشته است. برای‌مثال در بعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی مانند فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهم داشته‌اند.<ref>مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.</ref> حوزه‌های علمی شیعی، از جمله در بغداد، نجف، قم و اصفهان، لبنان، حله، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش داشتند. در عرصهٔ فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی انجامید و تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد.<ref>پیشوایی و جعفری، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹–۱۵.</ref>
 
در حوزه زبان و ادبیات فارسی، برخی از عالمان شیعه با تألیف و ترجمه آثار دینی، اخلاقی و تفسیری به زبان فارسی و نیز با سرودن شعر، به انتقال معارف دینی و گسترش ادبیات فارسی کمک کردند. در دوره صفویه، با رسمیت یافتن تشیع در ایران، عالمانی چون محمدباقر مجلسی و آقا جمال‌الدین خوانساری در نگارش و ترجمه متون دینی به فارسی نقش داشتند. در دوره‌های بعد نیز اندیشمندان شیعه در حوزه اندیشه و ادبیات فارسی فعالیت کردند. این آثار در انتقال مفاهیم دینی و فلسفی به فارسی‌زبانان و پیوند میان میراث شیعی و فرهنگ ایرانی مؤثر بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1364230/نقش-شاعران-شیعه-عصر-صفوی-در-انتقال-فرهنگ-و-تمدن-ایرانی-در-شبه-قاره-هند-قرون-9-و-10-ه-16-و-17-م بسناس، «نقش شاعران شیعه عصر صفوی در انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی در شبه قاره هند (قرون 9 و 10 ه/ 16 و 17 م)»،  1396ش، ص۲۷۹؛] [https://sahebnews.ir/1240561/علمای-شیعه؛-نگهبانان-زبان-فارسی-و-فرهن.htm «علمای شیعه؛ نگهبانان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت صاحب‌نیوز.]</ref>
 
در حوزه هنر و معماری، تشیع در شکل‌گیری سبک‌هایی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی اثرگذار بوده است. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از این تأثیر فرهنگی به‌شمار می‌رود. در بعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید و این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.<ref>پیشوایی و جعفری، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹–۱۵.</ref>
 
در این میان، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری با حکومت شیعی، با ارائه نظام حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه، در احیای تمدن اسلامی اثر داشته و نظام اسلامی را به عاملی در بیداری مسلمانان و بازآفرینی هویت تمدنی آنان تبدیل کرده است. این نقش، افزون بر بعد سیاسی، در عرصه‌های فرهنگی، علمی و نهادی نیز قابل مشاهده است؛ زیرا جمهوری اسلامی با تأکید بر آموزه‌های شیعه، خودباوری مسلمانان، اتحاد اسلامی و مقابله با غرب‌زدگی، زمینه‌های نظری و عملی احیای تمدن اسلامی را فراهم آورده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c202_142897/حضور/ج_100/جایگاه_جمهوری_اسلامی_در_احیای_تمدن_اسلامی_با_رویکردی_بر_آراء_و_اندیشه_های_ داستانی بیرکی‏، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه‌های امام خمینی(س)»، پرتال امام خمینی.]</ref>
 
== شهرها و مکان‌های مقدس ==
شهرها و مکان‌های مقدس شیعه به مکان‌هایی گفته می‌شود که با پیامبر اسلام، اهل‌بیت و شخصیت‌های مرتبط با آنان پیوند دارند و بیشتر آنها در عربستان، عراق، ایران و برخی کشورهای دیگر قرار گرفته‌اند. در عربستان، مدینه به‌دلیل مرقد پیامبر و ائمه بقیع و مکه به‌سبب [[مسجدالحرام]] و کعبه که مقدس‌ترین مکان اسلام است، جایگاه ویژه‌ای دارند. [[مسجدالنبی]] در مدینه و [[مسجدالاقصی]] در [[فلسطین]] نیز از مساجد نخستین و مورد احترام همه مسلمانان به‌شمار می‌روند. در عراق، نجف به‌دلیل مرقد امام علی، کوفه به‌سبب مسجد جامع و اماکن مقدس، کربلا به‌دلیل مرقد امام حسین و حضرت عباس، کاظمین به‌دلیل مرقد امام کاظم و امام جواد و سامرا به‌سبب مرقد امام هادی و امام حسن عسکری از مهم‌ترین شهرهای زیارتی شیعیان‌اند. در ایران نیز مشهد به‌دلیل مرقد امام رضا، قم به سبب مرقد فاطمه معصومه و مرکز بزرگ علوم دینی و شیرازه به‌دلیل حرم حضرت احمد بن موسی (شاه‌چراغ) از شهرهای مقدس و زیارتی شیعه محسوب می‌شوند. افزون بر این، حرم حضرت زینب در دمشق نیز از دیگر مکان‌های مقدس شیعه است. این مکان‌ها هر ساله مقصد میلیون‌ها زائر شیعه از سراسر جهان هستند.<ref>[https://fa.al-shia.org/شهرهاى-مقدس-شیعه-2/ «شهرهای مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه]؛ [https://www.worldatlas.com/articles/shia-islam-s-holiest-sites.html "Shia Islam's Holiest Sites", WorldAtlas website]; [https://www.irna.ir/news/83386402/فلسفه-نامگذاری-سومین-حرم-اهل-بیت-از-نگاه-تولیت-آستان-شاهچراغ «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
 
== مناسبت‌ها و رویدادهای مهم ==
مناسبت‌ها و رویدادهای مهم شیعه در سه دسته کلی اعیاد، سوگواری‌ها و رویدادهای تاریخی نمود پیدا می‌کند. اعیاد مهم شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم و سالروز تولد فاطمه زهرا و امامان است. سوگواری‌های شیعه نیز دهه محرم و روز عاشورا، اربعین، شب‌های قدر (شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌سوم رمضان) و ایام شهادت فاطمه زهرا و امامان را در بر می‌گیرد. رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، فتح مکه، صلح حدیبیه، تغییر قبله، مباهله، جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، آغاز غیبت کبری امام زمان، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، نهضت عاشورا و شهادت امام حسین با ۷۲ تن از یارانش می‌شود.<ref>[https://www.webcal.guru/en/event_list/holidays_islamic_shia Islamic Holidays (Shia)", webcal.guru website.]</ref>
 
== نهادهای دینی ==
نهادهای دینی در شیعه، از جمله مساجد، حسینیه‌ها، حوزه‌های علمیه و مرجعیت، در آموزش و ترویج معارف دینی، انتقال سنت‌های مذهبی و شکل‌دهی به روابط اجتماعی نقش دارد. مساجد و حسینیه‌ها افزون بر کارکردهای عبادی و آیینی، در طول تاریخ شیعه از مراکز ارتباطات مردمی و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌روند. برای مثال در جریان پیروی انقلاب اسلامی ایران و جنگ ایران و عراق نیز مساجد در اطلاع‌رسانی، سازمان‌دهی اجتماعات مردمی و پشتیبانی از جبهه‌ها مشارکت داشتند.<ref>ساسان، فروغ مسجد، قم، ثقلین، ۱۳۸۷ش، ج۶، ص۶۳۰–۶۳۱.</ref> حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز آموزش و پژوهش علوم اسلامی، به تربیت عالمان و فقیهان و توسعه دانش دینی می‌پردازند. مرجعیت دینی نیز با تکیه بر دانش فقهی، از طریق تبیین احکام شرعی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی، در هدایت مذهبی شیعیان نقش دارد و در برخی مقاطع تاریخی بر تحولات اجتماعی و سیاسی تأثیر گذاشته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5387/5410/50505/جایگاه-مرجعیت-و-حوزه-های-دینی «جایگاه مرجعیت و حوزه‌های دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی.]</ref>
 
= شیعه‌شناسی =
شیعه‌شناسی به‌عنوان یک رشته دانشگاهی در ۱۳۸۴ش در وزارت علوم جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید و از آن تاریخ، تمام دانشگاه‌های کشور می‌توانند برای جذب دانشجو در این رشته اقدام کنند. این رشته در مقطع کارشناسی ارشد و در سه گرایش کلام، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان ارائه می‌شود و دانشی بین‌رشته‌ای است که در میان رشته الهیات و رشته علوم اجتماعی قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_28797.html «بررسی روند شکل‌گیری و گسترش رشته شیعه‌شناسی در ایران»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی.]</ref> همچنین فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های الهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان توسط مؤسسه شیعه‌شناسی در قم منتشر می‌شود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/ «فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های: الاهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی.]</ref> در غرب نیز با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تأثیرات آن در نظام جهانی، توجه به تشیع در مراکز دانشگاهی غربی به ضرورتی جدی تبدیل شد و حاصل آن، ایجاد ده‌ها مرکز پژوهشی و آموزش صدها شیعه‌شناس در مراکز مختلف دانشگاهی بود. جدول زیر، مهم‌ترین مراکز دانشگاهی و علمی غرب را که دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی یا دروس و پژوهش‌های مرتبط با تشیع هستند، به‌صورت خلاصه معرفی می‌کند:
{| class="wikitable"
!ردیف
!مرکز شیعه‌شناسی یا دانشگاه
!کشور
!معرفی و حوزه‌های فعالیت
|-
|-
|۳۵
|۱
|تانزانیا
|دانشگاه هاروارد
|۳۶٬۵۰۰٬۰۰۰
|آمریکا
|۱٬۰۹۵٬۰۰۰
|مطالعات حقوق اسلامی معاصر، نظام قضایی اسلام و موضوعات مرتبط با دین و حکومت.
|-
|-
|۳۶
|۲
|بورکینافاسو
|دانشگاه پرینستون
|۱۵٬۷۴۶٬۲۳۲
|آمریکا
|۲۰۸٬۵۰۰
|مطالعات اسلامی با تأکید بر تاریخ و فرهنگ خاورمیانه؛ ارائه دروس مرتبط با تشیع در دوره میانه و زیارت اماکن مقدس.
|-
|-
|۳۷
|۳
|قزاقستان
|دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس (UCLA)
|۱۵٬۳۹۹٬۴۳۷
|آمریکا
|۳۵۴٬۸۵۰
|پژوهش در مطالعات اسلامی و مسائل فرهنگی و اجتماعی خاورمیانه در چارچوب مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو فون گرونباوم.
|-
|-
|۳۸
|۴
|ساحل عاج
|دانشگاه ییل
|۲۰٬۶۱۷٬۰۶۸
|آمریکا
|۴۳۶٬۸۰۰
|آموزش و پژوهش دربارهٔ تاریخ و اندیشه شیعی، تشیع دوازده‌امامی و تحولات ایران معاصر.
|-
|-
|۳۹
|۵
|مقدونیه شمالی
|مرکز خاورمیانه و بخش زبان‌ها و تمدن‌های خاور نزدیک دانشگاه پنسیلوانیا
|۲٬۰۶۶٬۷۱۸
|آمریکا
|۶٬۳۰۰
|پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن، مرجعیت شیعه، معماری قدرت و مناسک محرم در جوامع شیعی.
|-
|-
|۴۰
|۶
|بنین
|دانشگاه ایالتی آریزونا
|۸٬۷۹۱٬۸۳۲
|آمریکا
|۵۰٬۴۰۰
|مطالعات تطبیقی ادیان، اسلام و رابطه دین و حکومت در ایران؛ پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن در پاکستان.
|-
|-
|۴۱
|۷
|غنا
|دانشگاه میشیگان
|۲۳٬۸۳۲٬۴۹۵
|آمریکا
|۱٬۱۱۸٬۰۰۰
|فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
|-
|-
|۴۲
|۸
|هند
|مرکز مطالعات علوم اسلامی دانشگاه برکلی
|۱٬۱۶۶٬۰۷۹٬۲۱۷
|آمریکا
|۲۳٬۴۳۸٬۱۹۲
|مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
|-
|-
|۴۳
|۹
|روسیه
|دانشگاه تگزاس
|۱۴۰٬۰۴۱٬۲۴۷
|آمریکا
|۱٬۲۱۲٬۰۰۰
|فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
|-
|-
|۴۴
|۱۰
|بلغارستان
|دانشگاه عبری اورشلیم
|۷٬۷۰۰٬۰۰۰
|اسرائیل
|۸۹٬۰۰۰
|دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی؛ پژوهش در کلام، فقه، ساختار سنتی تشیع و تفاسیر شیعی.
|-
|-
|۴۵
|۱۱
|اوگاندا
|دانشگاه حیفا
|۳۲٬۳۶۹٬۵۵۸
|اسرائیل
|۳۰۱٬۲۸۰
|تمرکز بر زبان و ادبیات عرب و انتشار پژوهش‌هایی دربارهٔ ایران، عراق، لبنان و شیعیان این مناطق.
|-
|-
|۴۶
|۱۲
|کنیا
|دانشگاه بارایلان
|۳۹٬۰۰۲٬۷۷۲
|اسرائیل
|۵۶۰٬۰۰۰
|پژوهش دربارهٔ ایران، حکومت شیعی، تحولات سیاسی و موضوعات مرتبط با مذهب، فلسفه و کلام.
|-
|-
|۴۷
|۱۳
|حکومت خودگردان فلسطین
|مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن
|۱۰٬۱۰۰٬۰۰۰
|انگلستان
|۲۱٬۷۶۰
|پژوهش و آموزش دربارهٔ اسلام، به‌ویژه اسماعیلیه؛ توجه به تجددگرایی و مدرنیسم و ترجمه آثار مرجع اسلامی.
|-
|-
|۴۸
|۱۴
|فرانسه
|دانشگاه بریستول
|۶۴٬۰۵۷٬۷۹۲
|انگلستان
|۳۵۸٬۸۰۰
|پژوهش دربارهٔ اندیشه کلاسیک اسلامی، فلسفه اسلامی، جنبش‌های مذهبی ایران و فرق شیعی؛ از جمله اصول فقه شیعه.
|-
|-
|۴۹
|۱۵
|مغولستان
|مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه کمبریج
|۳٬۰۴۱٬۱۴۲
|انگلستان
|۸٬۰۰۰
|دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی جان (یحیی) کوپر؛ پژوهش دربارهٔ تشیع دوازده‌امامی، تاریخ سیاسی تشیع و جوامع شیعی هند و لبنان.
|-
|-
|۵۰
|۱۶
|آلمان
|مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه شفیلد
|۸۲٬۳۲۹٬۷۵۸
|انگلستان
|۳۰۶٬۰۰۰
|تمرکز بر فقه اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
|-
|-
|۵۱
|۱۷
|بریتانیا
|مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی (SOAS)، دانشگاه لندن
|۶۱٬۱۱۳٬۲۰۵
|انگلستان
|۴۰۰٬۰۰۰
|فعالیت در مطالعات اسلامی و قرآن‌پژوهی و پژوهش دربارهٔ تشیع معاصر، عصر فاطمیان و عناصر شیعی در معماری پاکستان.
|-
|-
|۵۲
|۱۸
|کانادا
|دانشگاه منچستر
|۳۳٬۴۸۷٬۲۰۸
|انگلستان
|۶۲٬۰۰۰
|ارائه دروس مرتبط با تشیع و پژوهش دربارهٔ تاریخ تشیع، از جمله تشیع در ایران عصر صفوی.
|-
|-
|۵۳
|۱۹
|چین
|دانشگاه لنکستر
|۱٬۳۳۸٬۶۱۲٬۹۶۸
|انگلستان
|۳٬۱۲۸٬۸۸۰
|مطالعات ادیان و اسلام؛ ارائه دوره‌هایی دربارهٔ تشیع و فرقه‌های آن و بررسی شریعت و کلام در سنت‌های اسلامی.
|-
|-
|۵۴
|۲۰
|آفریقای جنوبی
|دانشگاه گلاسگو
|۴۹٬۰۵۲٬۴۸۹
|انگلستان
|۹۳٬۸۰۰
|مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با گرایش‌های شیعی و تاریخ جدایی تشیع و تسنن.
|-
|-
|۵۵
|۲۱
|برزیل
|مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل
|۱۸۴٬۲۰۰٬۰۰۰
|کانادا
|۲۷۶٬۳۰۰
|پژوهش دربارهٔ فرهنگ و تمدن اسلامی؛ ارائه دروس مرتبط با تفکر شیعی در ایران و اسلام و سیاست و انتشار آثاری دربارهٔ صفویه و محمدباقر مجلسی.
|-
|-
|۵۶
|۲۲
|آرژانتین
|دانشگاه تورنتو
|۳۸٬۶۰۰٬۰۰۰
|کانادا
|۵۰٬۰۰۰
|ارائه دروس مرتبط با اسلام شیعی، تشیع سیاسی، فاطمیان، صفویه و ایران معاصر؛ پژوهش دربارهٔ مسائل مرتبط با تشیع.
|-
|۲۳
|دانشگاه کنکوردیا
|کانادا
|پژوهش دربارهٔ حقوق شیعه در ایران، عراق و لبنان و تحولات تشیع.
|-
|-
|۵۷
|۲۴
|دانشگاه ملبورن
|استرالیا
|استرالیا
|۲۱٬۲۶۲٬۶۴۱
|مطالعات اسلامی و بررسی تشیع در چارچوب درس‌ها و مطالعات تاریخی مربوط به مذاهب اسلامی.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/877814/آشنایی-با-دانشگاه-هاو-مراکزعلمی-غربی-درحوزه-شیعه-شناسی «آشنایی با دانشگاه‌ها و مراکزعلمی غربی درحوزه شیعه‌شناسی»، خبرگزاری؛]  [https://fa.abna24.com/news/1555304/مراکز-شیعه-شناسی-در-غرب۲-نقطه-های-آغازین-برای-معرفی-شیعه-در «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۲/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»؛] [https://fa.abna24.com/news/1557080/مراکز-شیعه-شناسی-در-غرب-۳-معرفی-مراکز-دانشگاهی-شیعه-پژوهی-غرب «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۳/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»؛] [https://fa.abna24.com/news/1690992/مراکز-شیعه-شناسی-در-غرب-۴-معرفی-مراکز-و-آثار «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۴/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>
|۲۸٬۰۰۰
|-
|۵۸
|ایالات متحده آمریکا
|۳۴۹۰۰۰۰۰۰
|۳۶۸٬۶۵۴
|-
|۵۹
|ایتالیا
|۵۸٬۷۰۰٬۰۰۰
|۲٬۵۰۰<ref>[https://urd.ac.ir/fa/36152/%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9/ «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب.]</ref>
|}
|}


== حکومت‌ها ==
== منابع و کتاب‌شناسی ==
نخستین حکومت شیعیان در طول تاریخ اسلام، حکومت علوی علی بن ابی‌طالب است که به‌رغم مدت کوتاه حدود چهارساله، بسیاری از تفکرات سیاسی و سیرۀ حکومتی شیعیان را شکل داد.<ref>زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، ۱۹۹۴م، ص۳۳.</ref><ref>طبری، تاریخ الاُمَم و المُلوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۷.</ref>  گرچه این الگو دیری نپایید و پس از کشته‌شدن او، امویان قدرت را در دست گرفتند، نحوۀ مقابله و مواجهۀ امام حسن با حکومت اموی و قیام امام حسین و نهضت عاشورا نیز تفکر سیاسی شیعیان را ارتقا بخشید و زمینه را برای تشکیل دولت‌های محلی و امارت‌های شیعی در سده‌های بعد فراهم ساخت.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/989457/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B9%D9%82%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان.]</ref> در این دوره‌ها، چهار دولت علوی شیعی تأسیس شد: ادریسیان مغرب (۱۷۲ق) به دست ادریس بن عبدالله،<ref>سجادی، آل‌ادریس، ۱۳۸۶ش، ص۵۶۱-۵۶۲.</ref> علویان طبرستان (۲۵۰ق) به دست حسن بن زید،<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۱.</ref> بنی‌رسی در یمن (۲۸۰ق) به دست یحیی بن حسین و آل اخیضر در یمامه (۲۵۱ق) به دست محمد بن یوسف.<ref>جعفریان،  اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۲.</ref> همچنین چهار دولت محلی شیعه شکل گرفت: بنی‌دلف در عراق عجم (۲۱۰ق)، امارت مادرایی در ری (۲۷۵ق)، امارت بنی‌الحسن در ینبع و دولت اسماعیلی یمن (۲۶۸ق) به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل. این دولت‌ها حاکمیت دستگاه خلفا را به چالش کشیدند و با ترویج تشیع، زمینه را برای بسط حاکمیت شیعه در قرن چهارم به بغداد و مصر فراهم ساختند.<ref>[[«دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.|«دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]]</ref>
مذهب شیعه دارای منابع گوناگون فقهی، حدیثی، اعتقادی و تاریخی است که مبانی فکری و آموزه‌های آن را تشکیل می‌دهند. این منابع نقش مهمی در تبیین اصول، احکام و پیشینه تاریخی مذهب شیعه دارند که برخی از آنها در زیر آمده است:
 
* '''منابع فقهی و حدیثی:''' مانند قرآن کریم، الکافی از کلینی، من لا یحضره الفقیه از شیخ صدوق، تهذیب الاحکام و الاستبصار از شیخ طوسی، وسائل الشیعه از حر عاملی و بحارالانوار از علامه مجلسی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6487/ویژگی-ها-و-منابع-مذهب-شیعه «ویژگی‌ها و منابع مذهب شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
پس از این دوره‌ها، فساد و بیدادگری حکومت عباسیان به همراه نهضت‌های پی‌درپی علویان، ارکان حکومت عباسی را سست کرد و زمینه را برای ظهور دولت‌های انقلابی و شیعی فراهم ساخت. در قرن چهارم هجری، شیعه به‌عنوان یک مذهب معتبر در دنیای اسلام گسترش یافت، هرچند در این دوره هیچ‌یک از دولت‌ها شیعه را به‌عنوان مذهب رسمی خود اعلام نکردند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در همین قرن، آل بویه از دیلمستان برخاستند و در بغداد و ایران حکومت کردند. درخصوص مذهب آنان اختلاف‌نظر هست؛ برخی آنها را زیدی‌مذهب می‌دانند و گروهی معتقدند ابتدا زیدی بودند و بعدها به مذهب امامیه درآمدند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۵-۱۳۰.</ref> همچنین فاطمیان (۲۹۷–۵۶۷ق) سلسله‌ای با گرایش اسماعیلی بودند که ابتدا در شمال آفریقا و سپس در مصر خلافت کردند و قاهره را به عنوان پایتخت خود بنا نهادند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۵-۱۵۷.</ref> اسماعیلیان الموت نیز با تصرف قلعه الموت در سال ۴۸۳ق به دست حسن صباح، حکومت نزاری را در ارتفاعات شمالی ایران پایه‌گذاری کردند که تا حمله هلاکوخان مغول در ۶۵۴ق ادامه یافت. قرامطه بحرین و حمدانیان نیز از دیگر دولت‌های شیعی بودند که در سده‌های سوم تا هفتم هجری در نقاط گوناگون از شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران روی کار آمدند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''منابع رجالی و کتاب‌شناختی:''' مانند الذریعه الی تصانیف الشیعه از آقابزرگ تهرانی، اعیان الشیعه از سید محسن امین، معالم العلماء از ابن‌شهر آشوب، فهرست اسماء مصنفی الشیعه از نجاشی و مصنفات شیعه (ترجمه و تلخیص الذریعه).
 
* '''منابع اعتقادی و کلامی:''' مانند اصل الشیعه و اصولها از کاشف‌الغطاء، منشور عقاید امامیه از جعفر سبحانی، عقائد الامامیه از مظفر، الشیعه و الامامه از محمدحسین مظفر و تعالیم و عقاید شیعه از محمدرضا مظفر.
از قرن پنجم تا نهم هجری، شیعه به گسترش خود ادامه داد و دولت‌هایی شیعی نیز بر سر کار آمدند، اما در این برهه در هیچ‌یک از مناطق اسلامی شیعه مذهب رسمی اعلام نشد. در دورۀ مغول، تهاجم مغولان به جهان اسلام صورت گرفت و حکومت اسلامی فرو ریخت، اما حرکت اندیشمندانه جمعی پیشتازان گمنام و به دور از قدرت سیاسی توانست مغولان پیروزمند را در برابر اسلام خاضع گرداند. برای مثال خواجه نصیرالدین طوسی با نفوذ در تشکیلات مغولان، جان بسیاری از علمای جهان اسلام را نجات داد و چند شهر را از نابودی رهانید.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> سلطان محمد خدابنده مشهور به اولجایتو (حکومت ۷۰۳–۷۱۶ق)، از فرمانروایان سلسله ایلخانی، برای مدتی مذهب شیعه دوازده‌امامی را مذهب رسمی حکومتش در ایران اعلام کرد؛ اما براثر فشار تشکیلات دولتی‌اش که برپایه مذهب اهل‌سنت بود، دوباره مذهب اهل‌سنت را رسمی اعلام کرد.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا دولت صفوی)، ۱۳۹۰ش، ص۶۹۴.</ref> در قرن‌های هشتم و نهم قمری، شمال و شرق ایران شاهد به قدرت‌رسیدن دولت‌های انقلابی سربداران در خراسان، جنبش ضد منکرات در هرات، نهضت حروفیه در برابر تیموریان و سادات مرعشی در مازندران بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''منابع تاریخی و فرقه‌شناختی:''' آثاری دربارهٔ پیدایش، گسترش و فرقه‌های شیعه؛ مانند تاریخ شیعه از محمدحسن مظفر، تاریخ تشیع در ایران از رسول جعفریان، فرق الشیعه از نوبختی، تشیع در مسیر تاریخ از سیدحسین محمد جعفری و تاریخ شیعه و فرقه‌های آن تا قرن چهارم از محمدجواد مشکور.
 
* '''منابع تطبیقی و انتقادی:''' آثاری در مقایسه دیدگاه‌های شیعه و اهل سنت؛ مانند الشیعه بین الحقائق و الاوهام از سید محسن امین، شیعه در حدیث دیگران از مهدی محقق، پاسخ به شبهاتی پیرامون مکتب تشیع از عباس علی موسوی، الشیعه و المنار از سید محسن امین و تحقیقی کوتاه پیرامون رابطه تشیع و تسنن از رسول جعفریان.<ref>[https://fa.al-shia.org/کتابشناسى-موضوعى-شیعه/ «کتابشناسی موضوعی شیعه»، وب‌سایت الشیعه.]</ref>
در آغاز قرن دهم قمری، شاه اسماعیل صفوی که شیعه مذهب بود، ایران را به‌شکل یک کشور واحد درآورد و مذهب شیعه را در قلمرو حکومت خود رسمیت بخشید.<ref>ثواقب و مروتی، «اقدامات شاه اسماعیل اول صفوی در تغییر وضعیت مذهبی و ترویج تشیع امامی در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱–۱۵ و ۳۳.</ref> پس از صفویه، افشاریه و زندیه روی کار آمدند و آنان نیز در تقویت تشیع کوشیدند. در دورۀ معاصر، هجوم استعمار غرب به جهان اسلام و استبداد داخلی، نهضت‌های اسلامی را سرعت و عمق بیشتری بخشید و سرانجام همه آنها به یک حرکت انقلابی در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری تبدیل شد و کشورهای متعددی را دربرگرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/50756/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C?rcids=84832 «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در ۱۳۵۷ش، یک نظام اسلامی بر اساس نظریۀ ولایت فقیه در ایران شکل گرفت که در آن اصول مذهب و فقه شیعه دوازده‌امامی مبنا قرار گرفته است. این نظام با مشارکت ۹۸/۲درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷درصد واجدان شرایط در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش به تصویب رسید و جمهوری اسلامی ایران نام گرفت و در ۱۲ فروردین به‌طور رسمی اعلام موجودیت کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref>
 
== نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی ==
بر اساس اسناد تاریخی، تشیع به عنوان یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام، در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقشی گسترده و چندوجهی ایفا کرده است. این نقش در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی قابل مشاهده است. برای مثال در بُعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی نظیر فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهمی چشمگیر داشته‌اند. حوزه‌های علمی شیعی، به‌ویژه در بغداد، نجف، قم و اصفهان، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش مؤثری ایفا کردند. در عرصه فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی مهمی انجامید. تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، به غنای گفتمان فلسفی در جهان اسلام افزود و زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد. در حوزه هنر و معماری، تشیع الهام‌بخش شکل‌گیری سبک‌های ممتازی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی شد. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از تأثیر فرهنگی تشیع در تمدن اسلامی به شمار می‌رود. در بُعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و به شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی ماندگاری انجامیده است. آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد، و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی پایدار برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید. این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی، در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.<ref>پیشوایی و جعفری، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹-۱۵.</ref>
 
== مکان‌های مقدس شیعه ==
از مکان‌های مقدس در نزد شیعه، سه مسجد نخست است که در نزد سایر مسلمانان نیز مقدس شمرده می‌شود: مسجدالحرام در مکه که کعبه را در بر گرفته و مقدس‌ترین مکان زمین در اسلام است؛ مسجدالنبی در مدینه که محل سکونت و آرامگاه محمد است و گنبد سبز آن شهرت دارد؛ و حرم شریف در اورشلیم که شامل مسجدالاقصی است و در یهودیت و مسیحیت به کوه معبد شناخته می‌شود. پس از این سه مکان، مقدس‌ترین مکان‌های شیعه با محمد، خانواده، فرزندان، یاران و پیامبران مرتبط‌اند. مسجد امام علی در نجف، آرامگاه علی بن ابی‌طالب و از مقدس‌ترین مکان‌های ویژه شیعه است و هر سال میلیون‌ها زائر را جذب می‌کند. حرم امام حسین در کربلا نیز یادمان شهادت حسین بن علی و یارانش در نبرد کربلا در سال ۶۸۰ میلادی است و مقصد میلیون‌ها زائر شیعه در هر سال به شمار می‌رود. دیگر مکان‌های مقدس شیعه شامل بقیع در مدینه، قبرستان جنت‌المعلا در مکه، مسجد سیده زینب و قبرستان باب‌الصغیر در دمشق، حرم امام رضا در مشهد، حرم امام حسن العسکری در سامرا، حرم الکاظمیه در بغداد، حرم ابالفضل العباس و حرم سیده رقیه در کربلا و دمشق و حرم فاطمه معصومه در قم است.<ref>«Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website، April 25 2017 </ref>
 
مسجد الحرام • مسجدالنبی • بقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علی • مسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومه • حرم حضرت زینب
 
== مناسبت‌های مذهبی و رویدادهای تاریخی مهم ==
 
=== اعیاد و سوگواری‌ها ===
اعیاد شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم، عید مباهله، و تولد امامان است. همچنین شب برات و لیلةالبرات از دیگر اعیاد مهم شیعیان به شمار می‌رود.
 
سوگواری‌های شیعه شامل دهه محرم، عاشورا، اربعین، شب‌های قدر، و ایام شهادت امامان است. همچنین روز اندوه، وفات ابراهیم، وفات ام‌البنین، وفات خدیجه بنت خویلد، و وفات یزید از دیگر سوگواری‌های شیعیان است.
 
=== رویدادهای تاریخی مهم شیعه ===
رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، فتح مکه، صلح حدیبیه، هجرت، تغییر قبله، آغاز غیبت کبری محمد مهدی، ازدواج خدیجه با محمد، ازدواج فاطمه بنت محمد با علی، ورود فاطمه به خانه علی پس از ازدواج، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، حرکت حسین بن علی از مکه به کربلا، ورود حسین بن علی به کربلا، بسته شدن آب بر اردوگاه حسین بن علی، تمام شدن آب ذخیره در خیمه‌های حسین بن علی، دفن شهدای کربلا توسط بنی اسد، رسیدن اسیران کربلا به کاخ یزید در شام، حمله ابرهه به کعبه، تأسیس اولین مسجد (مسجد قبا)، نزول تورات، نزول انجیل، نزول زبور، پذیرفته شدن توبه آدم، جمعة الوداع، و دحو الارض است.


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
*«آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «آشنایی با دانشگاه‌ها و مراکزعلمی غربی درحوزه شیعه‌شناسی»، خبرگزاری حوزه، ۵ دی ۱۳۹۸ش.
*ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
* «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
*ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، 1996 م.
* آیینه‌وند، صادق، قیامهای شیعه در تاریخ اسلام، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۷ش.
*اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
* ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
*اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
* ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، رساله الأضحویه (ترجمه)، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
*امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
* ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۹۹۶ م.
*براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
* اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
*برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
* اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
*«پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
* امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
*پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلۀ‌‌ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
* انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ترجمه محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
*توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
* براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
*جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
* «بررسی روند شکل‌گیری و گسترش رشته شیعه‌شناسی در ایران»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
*جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
* برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
*«جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
* بسناس، مهری، «نقش شاعران شیعه عصر صفوی در انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی در شبه قاره هند (قرون ۹ و ۱۰ ه/ ۱۶ و ۱۷ م)»، مجلهٔ مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۶ش.
*«جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
* «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
*چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
* پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلهٔ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
*«دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
* «تشیع ایرانیان چرا و چگونه؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
*«دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
* «تفاوت فقه شیعه با مذهب اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373ش.
* توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
*رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
* ثواقب، جهان‌بحش و آزادبخت، سروش، «پیامدهای دو جریان اصولی گری و اخباری گری در سازمان روحانیت وتحولات دوره قاجاریه»، مجلهٔ علمی-تخصصی تاریخ ایران و اسلام، شماره ۵، ۱۳۸۸ش.
*ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
* «جایگاه مرجعیت و حوزه‌های دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
*رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
* جعفریان، رسول، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۱ش.
*روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
* جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
*زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
* جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
*زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
* «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
*سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
* «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
*سبحانی تبریزی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
* چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
*سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
* خارستانی، اسماعیل و سیفی، فاطمه، «جایگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌مداری در اسلام و عوامل مؤثّر بر تحکیم آن مبتنی بر قرآن کریم و روایات معصومین (ع)»، مجله سراج منیر، شماره ۱۷، ۱۳۹۳ش.
*«سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
* داستانی بیرکی‏، علی، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه‌های امام خمینی (س)»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
*شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
* دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
*«شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
* «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
*صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
* «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
*صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1377ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
*صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
* رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
*طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
* ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
*طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، 1417ق.
* ربانی، گلپایگانی، علی، مدخلی بر علم کلام، قم، دارالفکر، ۱۳۷۸ش.
*طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
* رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید ۱»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
*«طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
* رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
*طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
* رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
*عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
*فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1406ق.
* زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
*مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
* زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
*مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
* ساسان، جعفر، «نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی»، ''فروغ مسجد''، ثقلین، قم، ۱۳۸۷ش.
*مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
* سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
*مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.
* سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
*منتظری‌مقدم، حامد، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، مجلۀ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
* سبحانی، جعفر، منشور عقاید امامیه، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۸ش.
*منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش.
* سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
*نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
* «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
*یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
* شرف‌الدین موسوی، عبدالحسین، المراجعات، تحقیق حسین الراضی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
*«Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website، April 25 2017
* شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
* «شهرهای مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ش.
* «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
* صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، ۱۳۷۷ش.
* صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
* طاهری خرم‌آبادی، سید حسن، ولایت و رهبری در اسلام، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
* طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
* «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
* طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
* عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
* «علمای شیعه؛ نگهبانان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۷۸ش.
* فدایی مهربانی، مهدی، ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۱ش.
* فدایی مهربانی، مهدی، حوزه عرفانی، ماهنامه فرهنگی-تحلیلی سوره اندیشه، شماره ۶۸–۶۹، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۲ش.
* فرمانیان، مهدی، آشنایی با فرق تشیع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۷ش.
* فروهی، ناصر و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، مجلهٔ تحقیقات کلامی، دوره ۷، شماره ۲۶، پاییز ۱۳۹۸ش.
* «فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های: الاهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
* «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
* فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
* قریشی کرین، سید حسن و عسکری، سعید، «جغرافیای تاریخی شیعه در سده‌های نخست»، فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی، شمارهٔ ۸۳، ۱۳۹۱ش.
* «قیام توابین و قیام‌های دیگر شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۵ش.
* کاکایی، قاسم و وطن‌خواه، علی‌رضا، «مبانی معرفت‌شناسی عرفان شیعی با تأکید بر جامع الاسرار سید حیدر آملی»، مجلهٔ پژوهشنامه عرفان، شماره ۲۳، ۱۳۹۹ش.
* «کتابشناسی موضوعی شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۰ش.
* کربن، هانری، اسلام ایرانی، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، انتشارات سوفیا، ۱۳۹۱ش.
* گرجی، دکتر ابو القاسم، تاریخ فقه و فقها، انتشارات سمت، ۱۳۷۹ش.
* «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۲/ نقطه‌های آغازین برای معرفی شیعه در غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۳/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۴/ معرفی مراکز و آثار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
* مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
* مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه‌چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
* مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۳ش.
* معرفت، محمدهادی، «مصاحبه علمی؛ فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(۱)»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۱۰، ۱۳۸۴ش.
* مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
*منتظری‌مقدم، حامد، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، مجلهٔ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
* منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون، مطبعة المدنی، ۱۳۸۲ش.
* مهدی، محسن، الفارابی و تأسیس الفلسفة الاسلامیة، بیروت، دار الفارابی، ۲۰۰۹م.
* نصر، سیدحسین، «فلسفه»، ایران، تاریخ فرهنگ هنر، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
* نعمة، عبدالله، فلاسفة الشیعه؛ حیاتهم و آرائهم، بیروت، دار الفکر،
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
* «ویژگی‌ها و منابع مذهب شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۸۵ش.
* یزدانی، عباس، «مروری بر رساله‌های عملیه(۲)»، کاوشی نو در فقه، ش۱۵و۱۶، ۱۳۷۷ش.
* یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
* Islamic Holidays (Shia)", webcal.guru website, October 8, 2026.
* «Shia Islam's Holiest Sites", WorldAtlas website, April 25 2017


{{شیعه-افقی}}
{{شیعه-افقی}}
{{اسلام}}
{{اسلام}}
{{دین}}
{{دین}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۷ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۳

شیعه؛ یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی با باور به امامت منصوص علی بن ابی‌طالب و فرزندان او.

شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایهٔ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.[۱] این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.[۲] در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.[۳] این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.[۴] از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.[۵]

در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،[۶] ترابی،[۷] متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،[۸][۹] ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.[۱۰][۱۱] در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.[۱۲]

ادوار تاریخی شیعه

تاریخ شکل‌گیری شیعه با تحولات سیاسی و مذهبی خاصی همراه بوده و در شکل‌گیری هویت، ساختار اجتماعی و جایگاه این مذهب در جهان اسلام نقش داشته است. در این مسیر، جامعهٔ شیعه از گرایش‌های نخستین به علی بن ابی‌طالب تا تثبیت تدریجی به‌عنوان مذهبی متمایز، مراحل مختلفی را پشت سر گذاشت:

دوره شکل‌گیری اولیه: بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر گفته شد و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند.[۱۳] پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.[۱۴]

دوره سکوت و مخالفت محدود: در دوره خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترهٔ وسیع‌تری یافت.[۱۵]

دوره سرکوب و سازمان‌یابی: پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.[۱۶]

دوره تثبیت و تداوم شاخه‌های شیعه: در سده‌های بعد، شاخه‌های اصلی تشیع مسیرهای تاریخی و نهادی متفاوتی را پیمودند. امامیه با پذیرش امامت دوازده امام و اعتقاد به غیبت امام دوازدهم، در دورهٔ غیبت به گسترش نهادهای علمی و فقهی و نقش عالمان دینی تکیه کرد. زیدیه در بخش‌هایی از یمن و مناطق دیگر حضور یافت و در مقاطعی حکومت‌هایی تشکیل داد؛ اسماعیلیه نیز با شکل‌گیری حکومت فاطمیان و سپس جوامع و شاخه‌های گوناگون، در مناطق مختلف جهان اسلام گسترش پیدا کرد.[۱۷]

فرقه‌های شیعه

در طول تاریخ، فرقه‌های متعددی در مذهب شیعه ظهور کرده و بسیاری از آنها نیز منقرض شده‌اند؛ اما امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:

امامیه: امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در امام علی، امام حسن، امام حسین و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها مهدی موعود است.[۱۸] از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند.[۱۹] در چهار کشور ایران، آذربایجان، بحرین و عراق، شیعیان امامیه اکثر جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و در مناطقی چون خاورمیانه، شمال آفریقا، منطقه آسیا-اقیانوسیه، ترکیه، یمن، سوریه، عربستان سعودی، کشورهای مختلف اروپایی، آمریکا و کانادا نیز شیعه امامیه زندگی می‌کند.[۲۰]

زیدیه: گروهی از شیعیان، پس از امام علی، امام حسن و امام حسین به امامت «زید» فرزند امام سجاد باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، پیامبر خدا تنها به امامت علی، حسن و حسین، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.[۲۱] این گروه مذهبی بیشتر در کشور یمن زندگی می‌کنند و حدود نیمی از جمعیت بیست میلیونی این کشور را تشکیل می‌دهند؛ جمعیت پراکنده و کوچکی از آنان نیز بهدلائل سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی در خارج از یمن به سر می‌برند و در جنوب عربستان، به‌ویژه منطقه نجران، پیروان قابل توجهی دارند.[۲۲]

اسماعیلیه: گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای موسی بن جعفر، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر امام جعفر صادق، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است.[۲۳] اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.[۲۴]‌اسماعیلیه در کشورهای سوریه، ایران، افغانستان، کشورهای آسیای مرکزی، هند، پاکستان، عمان و تانزانیا پراکنده‌اند. در افغانستان به مفتدی شهرت دارند و بیشترین مراکز اسماعیلیه در هند و پاکستان قرار دارد؛ گروهی از اسماعیلیان هند به بهره‌گو نامیده می‌شوند. در عمان و تانزانیا نیز شمار زیادی از اسماعیلیه سکونت دارند.[۲۵]

نظام‌های فکری و فقهی شیعه

نظام‌های فکری و فقهی شیعه، مبانی اعتقادی، فلسفی، عرفانی و فقهی این مذهب را دربرمی‌گیرد و در شکل‌گیری اندیشه و عمل دینی شیعیان نقش دارد. این نظام‌ها شامل اصول اعتقادی و ولایت، فلسفه و کلام، عرفان و فقه و نیز دیدگاه‌های متفاوت شاخه‌های شیعه است که در زیر معرفی شده است:

اصول اعتقادی

توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، اصول عقاید امامیه است.[۲۶] همچنین به اعتقاد شیعه امامیه، صفات ذاتی خداوند عین ذات او است و تنها از جهت مفهومی مغایرت دارند؛ بعثت پیامبران در همه زمان‌ها واجب و عصمت آنان ضروری است؛ قرآن کریم از هرگونه تحریف و تغییر به دور است؛ نه جبر پذیرفته می‌شود و نه تفویض، بلکه امری میان این دو حاکم است؛ شفاعت و توسل به اولیای الهی جایز و شرک به‌شمار نمی‌رود؛ بداء به‌معنای آشکارشدن ارادهٔ خداوند بر پایه تغییر شرایط است، بدون آنکه در اراده الهی تغییری رخ دهد؛ امام همانند پیامبر معصوم است؛ مهدویت از مباحث ویژه شیعه امامیه است و امام دوازدهم به دنیا آمده و به سبب آماده‌نبودن شرایط ظهور، از دیده‌ها غایب است؛[۲۷] همچنین باور به رجعت از نشانه‌های تشیع و از باورهای ضروری مذهب شیعه شمرده شده است.[۲۸] عدالت از شرایط حاکم و ولیّ امر مسلمانان است و اطاعت از حاکم غیر عادل جایز نیست و غلو دربارهٔ پیامبر و ائمه، فرد را از دایره اسلام خارج می‌کند.[۲۹] زیدیه معمولاً شش اصل را به‌عنوان اصول دین برمی‌شمارند: توحید، عدل، نبوت، امامت، منزلت بین المنزلتین و وعده و وعید. اسماعیلیه نیز هفت اصل را به‌عنوان اصول دین خود ذکر کرده‌اند: ولایت، طهارت، نماز، زکات، روزه، حج و جهاد. در برابر این تقسیم، مواردی که اسماعیلیه به‌عنوان اصول دین می‌شمارند، در امامیه بیشتر در شمار فروع دین قرار می‌گیرند.[۳۰]

ولایت در باور شیعه مفهومی بنیادین است که در ساحت‌های فردی و اجتماعی حضور دارد و به انواع تکوینی و تشریعی، عام و خاص و مطلقه و مقیده تقسیم می‌شود. ولایت سیاسی یا تدبیری، شاخص‌ترین نوع ولایت شرعی و متصدی اداره امور مسلمانان است و در اندیشه سیاسی شیعه، ولایت فقیه استمرار حاکمیت سیاسی انبیا و ائمه تلقی می‌شود که مبانی آن بر جامعیت دین، لزوم حکومت، قاعده لطف، مقدمه واجب و ضرورت عقلی استوار است.[۳۱] در زندگی شیعیان، ولایت‌مداری با بصیرت، اطاعت، محبت و صبر شناخته می‌شود و حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه، حکومت قانون الهی است که حاکم در آن مقید به رعایت مصالح مسلمانان و نظارت مردم است.[۳۲]

فلسفه و کلام

نظام فلسفی شیعه، جریانی فکری در بستر فلسفه اسلامی است که به‌ویژه از دوره صفویه و مکتب اصفهان گسترش یافت و با اندیشه‌های علمای دینی پیوندی عمیق برقرار کرد. پیش از شکل‌گیری این جریان در صورت‌بندی متأخر آن، فارابی با تبیین نسبت دین و فلسفه و طرح نظریه مدینه فاضله و ابن‌سینا با توسعه فلسفه مشائی و مباحث هستی‌شناختی، نقش مهمی در شکل‌گیری و تحول فلسفه اسلامی ایفا کردند؛[۳۳] هرچند انتساب مذهبی آنان محل بحث پژوهشگران است.[۳۴] از ویژگی‌های این سنت، ارتباط فلسفه با عرفان اسلامی، تأکید بر عقل و استدلال و تلاش برای هماهنگی میان حکمت عقلی، معرفت شهودی و آموزه‌های دینی است.[۳۵]

حکمت متعالیه ملاصدرا، با تأکید بر اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، از برجسته‌ترین جلوه‌های این سنت به‌شمار می‌رود. شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی و فیض کاشانی از چهره‌های تأثیرگذار دوره صفویه بودند و پس از آنان، ملا هادی سبزواری و دیگر اندیشمندان به توسعه این جریان پرداختند. در دورهٔ معاصر نیز محمدحسین طباطبایی، مرتضی مطهری، امام خمینی، محمدتقی مصباح یزدی، عبدالله جوادی آملی و حسن حسن‌زاده آملی در تداوم و گسترش آن نقش داشته‌اند.[۳۶]

کلام امامیه بر روش استدلال عقلی و برهانی استوار است و برای تفکر عقلانی اهمیت قائل است، در حالی که کلام اهل سنت (اشعری و ماتریدی) اصالت را به ظواهر الفاظ می‌دهد و نقش عقل را محدود می‌کند. کلام شیعه هم از احادیث اهل بیت برمی‌خیزد و هم با فلسفه شیعه پیوند دارد و همین تفاوت روشی، اختلاف‌هایی را در مسائلی چون صفات ازلی خداوند، صفات خبری، حدوث و قدم کلام الهی، و خلق افعال و کسب پدیدآورده است.[۳۷]

عرفان

عرفان شیعی نظام معرفتی که از آیات قرآن، سنت نبوی و سیره امامان شیعه برآمده است. خاستگاه تعلیمی و تأسیسی این عرفان امامان شیعه بوده و سید حیدر آملی آن را عرفانی اصیل و موصل به حق می‌داند که مبانی معرفتی و هستی‌شناختی خود را به‌طور مستقیم از متون وحیانی استخراج کرده است. در این نظام، سه روش نقل، عقل و کشف به کار گرفته می‌شود. روش نقل (قرآن و روایات) مصدر اولیه است و ادله عقلی و شهودی در مراتب بعد و تابع آن قرار دارند. از مبانی معرفت‌شناختی عرفان شیعی می‌توان به خاستگاه علوی، همانند کامل تشیع و تصوف حقیقی، تساوق عقل و شرع، تأویل‌گرایی و تفسیر انفسی، حجیت ظواهر، توحید وجودی و ذات‌گرایی عرفانی اشاره کرد. در این چارچوب، عرفان شیعی نه عقل‌گریز است و نه ظاهرستیز، بلکه با پایبندی به ظواهر متون دینی و پذیرش تأویل در امتداد ظاهر، نظامی منسجم از معارف دینی ارائه می‌دهد. کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار سید حیدر آملی به‌عنوان نماد این عرفان، با نگاهی انتقادی به عرفان ابن‌عربی و طراحی نظام‌مند عرفان شیعی بر مبنای وحی و نقل علوی، از آثار شاخص در این حوزه به‌شمار می‌رود.[۳۸]

فقه

فقه شیعهٔ امامیه بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل‌بیت می‌داند.[۳۹] یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از احادیث اهل‌بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم می‌کند. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد.[۴۰] امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل ارائه می‌شود که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند.[۴۱] مرجع تقلید مجتهدی است که دیگران اعمال دینی خود را براساس نظریات فقهی او انجام می‌دهند (تقلید) و وجوهات شرعی خود را به او می‌پردازند.[۴۲] در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد[۴۳] و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد.[۴۴] در فقه امامیه، دو جریان اصلی اخباری‌گری و اصولی‌گری شکل گرفته‌اند. اخباریان بر احادیث و روایات تأکید دارند و نقش عقل و اجتهاد اصولی را در استنباط احکام محدود می‌دانند؛ در مقابل، اصولیان با پذیرش نقش عقل و قواعد علم اصول فقه، اجتهاد را برای استنباط احکام معتبر می‌شمارند. امروزه دیدگاه اصولی در فقه شیعه امامیه غلبه دارد و مبنای اصلی فعالیت مراجع تقلید است.[۴۵]

جغرافیا و جمعیت

جمعیت شیعه در جهان امروز با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است.[۴۶] بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳٫۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند.[۴۷] بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه، ایران با ۹۲٫۵درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷٫۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷٫۵درصد قرار دارند.[۴۸] پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر شمار شیعیان جهان به‌ویژه در آفریقا و آسیا افزوده شده است.[۴۹]

جغرافیای تاریخی شیعه نشان می‌دهد که این مذهب از صدر اسلام در شبه‌جزیره عربستان، عراق، ایران، شامات، شمال و شرق آفریقا و شبه‌قاره هند گسترش یافته است. مهم‌ترین کشورها و مناطقی که شیعیان در آنها حضور تاریخی و چشمگیر داشته و مراکز علمی، فرهنگی و آیینی خود را تثبیت کرده‌اند، در جدول زیر آمده است:

ردیف کشور / منطقه سابقه و وضعیت تاریخی حضور شیعه شهرها و مناطق مهم تاریخی
۱ عربستان (شبه‌جزیره) حضور از قرن اول و دوم هجری؛ مهاجرت ائمه شیعه به مدینه؛ قیام‌های زیدیه در قرن دوم؛ گسترش تشیع در حجاز در قرن چهارم مدینه، مکه، نجران (جنوب عربستان)
۲ عراق از نخستین کانون‌های تشیع؛ مرکز خلافت امام علی؛ پایگاه علمی و فقهی شیعه کوفه، نجف، کربلا، کاظمین، سامرا
۳ ایران حضور تشیع از اواخر قرن اول هجری شکل‌گیری و گسترش تدریجی تشیع امامی در شهرهایی مانند قم و ری و گسترش تشیع زیدی در طبرستان در قرون بعد؛ فعالیت عالمان شیعی ایرانی در دوره آل‌بویه؛ رسمی‌شدن تشیع دوازده‌امامی در دوره صفویه و گسترش آن قم، ری، طبرستان، اصفهان، مشهد، تهران بیرجند، قاین
مصر تأسیس دانشگاه الازهر در دوره فاطمیان (آثار شیعه)؛ ترویج اندیشه‌های شیعی قاهره (الازهر)
یمن حضور دیرینه زیدیه؛ منطقه نجران پیش‌تر بخشی از یمن بوده است صنعا، مناطق شمالی یمن
شامات (سوریه و لبنان) حضور شیعیان از دوره‌های اولیه؛ حضور اسماعیلیه و نصیریه؛ نقش مهم در تحولات سیاسی دمشق، حلب، قلعه مصیاف، قلعه القدموس، سلمیه
ترکیه حضور علویان با جمعیت قابل توجه -
هند و پاکستان ورود اسلام از طریق فتوحات؛ مهاجرت سادات و شیعیان ایرانی؛ مراکز اسماعیلیه و امامیه؛ گسترش تشیع در دوره صفویه اجمیر، مرواره، راجپوتانه، کشمیر، بمبئی، بروده، کورج، لاهور، ملتان
افغانستان حضور شیعیان (به‌ویژه قوم هزاره)؛ سابقه کهن بلخ، بدخشان، هرات، غزنه، کابل، نورستان، جلال‌آباد، مناطق مرکزی (هزاره‌جات)
آسیای مرکزی حضور شیعیان در مناطق مختلف خوقند، قره‌تکین، بخارا، سمرقند
شمال آفریقا حضور فاطمیان در مصر و مغرب؛ گسترش تشیع در اندلس (اسپانیا) مناطق مختلف شمال آفریقا، اندلس (اسپانیا)
شرق آفریقا (زنگبار و تانزانیا) مهاجرت شیعیان هندی (خوجه)؛ تأسیس مراکز اسلامی؛ فعالیت‌های تبلیغی زنگبار، تانزانیا
عمان و مسقط حضور جمعیت‌های شیعه عمان، مسقط
بحرین، آذربایجان اکثریت جمعیت را شیعیان تشکیل می‌دهند -[۵۰]

قیام‌ها

در دورهٔ اموی، حرکت‌های اعتراضی شیعیان با قیام حجر بن عدی در ۵۱ق آغاز شد. پس از واقعه کربلا، قیام توابین در سال ۶۵ هجری به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی در کوفه و قیام مختار ثقفی در عراق با هدف خون‌خواهی امام حسین شکل گرفت. در ۱۲۰ یا ۱۲۲ق، زید بن علی در کوفه علیه حکومت اموی قیام کرد و در جریان آن کشته شد. پس از او، یحیی بن زید در ۱۲۵ق در خراسان و جوزجان به قیام برخاست. در دورهٔ عباسی، محمد بن عبدالله، مشهور به نفس زکیه، در ۱۴۵ق هجری علیه منصور عباسی قیام کرد. در همان سال، ابراهیم بن عبدالله نیز در منطقه باخمرا قیام خود را آغاز کرد. در ۱۶۹ق، حسین بن علی، مشهور به صاحب فخ، در مدینه قیام کرد و حرکت او در منطقه فخ ادامه یافت. در آغاز قرن سوم هجری، قیام محمد بن ابراهیم، مشهور به ابن طباطبا، با همراهی ابوالسرایا گسترش یافت و مناطقی از عراق، حجاز، یمن و بخش‌هایی از جنوب ایران را دربر گرفت. محمد بن قاسم نیز در ۲۱۹ق در طالقان قیام کرد. در میانه قرن سوم هجری، حرکت‌های علوی در شهرهایی چون کوفه، مدینه، مکه، ری، قزوین، زنجان و مصر گزارش شده‌اند. در همین دوره، قیام‌هایی از سوی علویان در طبرستان نیز شکل گرفت.[۵۱]

حکومت‌ها

حکومت‌های شیعی در طول تاریخ اسلام، از حکومت کوتاه‌مدت علی بن ابی‌طالب تا دولت‌های محلی و سلسله‌های بزرگ‌تر، در مناطق گوناگون جهان اسلام شکل گرفتند. این حکومت‌ها در برخی دوره‌ها تنها به‌عنوان دولت‌های محلی عمل کردند و در دوره‌هایی نیز توانستند قلمرو وسیع‌تری را زیر پوشش بگیرند. در ادامه، مهم‌ترین حکومت‌ها و سلسله‌های شیعی به‌صورت خلاصه در جدول زیر آمده است:

دوره حکومت / سلسله محدوده جغرافیایی نکات کلی
سده اول قمری حکومت علی بن ابی‌طالب عراق، حجاز، شام و بخش‌هایی از ایران نخستین حکومت شیعی؛ مدت کوتاه حدود چهارساله[۵۲]
سده دوم قمری ادریسیان مغرب مغرب (شمال آفریقا) تأسیس به دست ادریس بن عبدالله (۱۷۲ق)[۵۳]
سده سوم قمری علویان طبرستان طبرستان تأسیس به دست حسن بن زید (۲۵۰ق)[۵۴]
سده سوم قمری بنی‌رسی یمن تأسیس به دست یحیی بن حسین (۲۸۰ق)[۵۵]
سده سوم قمری آل اخیضر یمامه تأسیس به دست محمد بن یوسف (۲۵۱ق)
سده سوم قمری بنی‌دلف عراق عجم دولت محلی (۲۱۰ق)
سده سوم قمری امارت مادرایی ری دولت محلی (۲۷۵ق)
سده سوم قمری امارت بنی‌الحسن ینبع دولت محلی
سده سوم قمری دولت اسماعیلی یمن یمن تأسیس به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل (۲۶۸ق)[۵۶]
سده چهارم قمری آل بویه بغداد و ایران اختلاف‌نظر دربارهٔ گرایش مذهبی[۵۷]
سده چهارم تا ششم قمری فاطمیان شمال آفریقا و مصر خلافت در مصر و بنیان‌گذاری قاهره (۲۹۷–۵۶۷ق)[۵۸]
سده پنجم تا هفتم قمری اسماعیلیان الموت ارتفاعات شمالی ایران تأسیس به دست حسن صباح (۴۸۳ق) تا حمله مغول (۶۵۴ق)[۵۹]
سده سوم تا هفتم قمری قرامطه بحرین بحرین و نواحی اطراف از دولت‌های شیعی منطقه
سده سوم تا هفتم قمری حمدانیان شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران از دولت‌های شیعی منطقه
سده ششم تا هفتم قمری آل شنسب (غوریان) غور، طخارستان، بامیان و شمال هند دو شعبه: غور با پایتخت فیروزکوه و بامیان؛ توسعه اسلام در شرق خراسان و شمال هند[۶۰]
سده هشتم و نهم قمری سربداران خراسان دولت انقلابی
سده هشتم و نهم قمری جنبش ضد منکرات هرات جنبش مذهبی-سیاسی[۶۱]
سده هشتم و نهم قمری نهضت حروفیه ایران و مناطق مجاور در برابر تیموریان
سده هشتم و نهم قمری سادات مرعشی مازندران دولت محلی[۶۲]
سده دهم تا دوازدهم قمری صفویان ایران رسمیت‌بخشی به تشیع در ایران[۶۳]
سده دوازدهم قمری افشاریه و زندیه ایران تداوم تقویت تشیع[۶۴]
دوره معاصر (از ۱۳۵۷ش) جمهوری اسلامی ایران ایران نظام اسلامی بر پایه نظریه ولایت فقیه (۱۳۵۷ش)[۶۵]

نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی

بر پایه اسناد تاریخی، تشیع یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام بوده و در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقش داشته است. برای‌مثال در بعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی مانند فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهم داشته‌اند.[۶۶] حوزه‌های علمی شیعی، از جمله در بغداد، نجف، قم و اصفهان، لبنان، حله، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش داشتند. در عرصهٔ فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی انجامید و تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد.[۶۷]

در حوزه زبان و ادبیات فارسی، برخی از عالمان شیعه با تألیف و ترجمه آثار دینی، اخلاقی و تفسیری به زبان فارسی و نیز با سرودن شعر، به انتقال معارف دینی و گسترش ادبیات فارسی کمک کردند. در دوره صفویه، با رسمیت یافتن تشیع در ایران، عالمانی چون محمدباقر مجلسی و آقا جمال‌الدین خوانساری در نگارش و ترجمه متون دینی به فارسی نقش داشتند. در دوره‌های بعد نیز اندیشمندان شیعه در حوزه اندیشه و ادبیات فارسی فعالیت کردند. این آثار در انتقال مفاهیم دینی و فلسفی به فارسی‌زبانان و پیوند میان میراث شیعی و فرهنگ ایرانی مؤثر بودند.[۶۸]

در حوزه هنر و معماری، تشیع در شکل‌گیری سبک‌هایی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی اثرگذار بوده است. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از این تأثیر فرهنگی به‌شمار می‌رود. در بعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید و این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.[۶۹]

در این میان، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری با حکومت شیعی، با ارائه نظام حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه، در احیای تمدن اسلامی اثر داشته و نظام اسلامی را به عاملی در بیداری مسلمانان و بازآفرینی هویت تمدنی آنان تبدیل کرده است. این نقش، افزون بر بعد سیاسی، در عرصه‌های فرهنگی، علمی و نهادی نیز قابل مشاهده است؛ زیرا جمهوری اسلامی با تأکید بر آموزه‌های شیعه، خودباوری مسلمانان، اتحاد اسلامی و مقابله با غرب‌زدگی، زمینه‌های نظری و عملی احیای تمدن اسلامی را فراهم آورده است.[۷۰]

شهرها و مکان‌های مقدس

شهرها و مکان‌های مقدس شیعه به مکان‌هایی گفته می‌شود که با پیامبر اسلام، اهل‌بیت و شخصیت‌های مرتبط با آنان پیوند دارند و بیشتر آنها در عربستان، عراق، ایران و برخی کشورهای دیگر قرار گرفته‌اند. در عربستان، مدینه به‌دلیل مرقد پیامبر و ائمه بقیع و مکه به‌سبب مسجدالحرام و کعبه که مقدس‌ترین مکان اسلام است، جایگاه ویژه‌ای دارند. مسجدالنبی در مدینه و مسجدالاقصی در فلسطین نیز از مساجد نخستین و مورد احترام همه مسلمانان به‌شمار می‌روند. در عراق، نجف به‌دلیل مرقد امام علی، کوفه به‌سبب مسجد جامع و اماکن مقدس، کربلا به‌دلیل مرقد امام حسین و حضرت عباس، کاظمین به‌دلیل مرقد امام کاظم و امام جواد و سامرا به‌سبب مرقد امام هادی و امام حسن عسکری از مهم‌ترین شهرهای زیارتی شیعیان‌اند. در ایران نیز مشهد به‌دلیل مرقد امام رضا، قم به سبب مرقد فاطمه معصومه و مرکز بزرگ علوم دینی و شیرازه به‌دلیل حرم حضرت احمد بن موسی (شاه‌چراغ) از شهرهای مقدس و زیارتی شیعه محسوب می‌شوند. افزون بر این، حرم حضرت زینب در دمشق نیز از دیگر مکان‌های مقدس شیعه است. این مکان‌ها هر ساله مقصد میلیون‌ها زائر شیعه از سراسر جهان هستند.[۷۱]

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم شیعه در سه دسته کلی اعیاد، سوگواری‌ها و رویدادهای تاریخی نمود پیدا می‌کند. اعیاد مهم شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم و سالروز تولد فاطمه زهرا و امامان است. سوگواری‌های شیعه نیز دهه محرم و روز عاشورا، اربعین، شب‌های قدر (شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌سوم رمضان) و ایام شهادت فاطمه زهرا و امامان را در بر می‌گیرد. رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، فتح مکه، صلح حدیبیه، تغییر قبله، مباهله، جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، آغاز غیبت کبری امام زمان، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، نهضت عاشورا و شهادت امام حسین با ۷۲ تن از یارانش می‌شود.[۷۲]

نهادهای دینی

نهادهای دینی در شیعه، از جمله مساجد، حسینیه‌ها، حوزه‌های علمیه و مرجعیت، در آموزش و ترویج معارف دینی، انتقال سنت‌های مذهبی و شکل‌دهی به روابط اجتماعی نقش دارد. مساجد و حسینیه‌ها افزون بر کارکردهای عبادی و آیینی، در طول تاریخ شیعه از مراکز ارتباطات مردمی و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌روند. برای مثال در جریان پیروی انقلاب اسلامی ایران و جنگ ایران و عراق نیز مساجد در اطلاع‌رسانی، سازمان‌دهی اجتماعات مردمی و پشتیبانی از جبهه‌ها مشارکت داشتند.[۷۳] حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز آموزش و پژوهش علوم اسلامی، به تربیت عالمان و فقیهان و توسعه دانش دینی می‌پردازند. مرجعیت دینی نیز با تکیه بر دانش فقهی، از طریق تبیین احکام شرعی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی، در هدایت مذهبی شیعیان نقش دارد و در برخی مقاطع تاریخی بر تحولات اجتماعی و سیاسی تأثیر گذاشته است.[۷۴]

شیعه‌شناسی

شیعه‌شناسی به‌عنوان یک رشته دانشگاهی در ۱۳۸۴ش در وزارت علوم جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید و از آن تاریخ، تمام دانشگاه‌های کشور می‌توانند برای جذب دانشجو در این رشته اقدام کنند. این رشته در مقطع کارشناسی ارشد و در سه گرایش کلام، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان ارائه می‌شود و دانشی بین‌رشته‌ای است که در میان رشته الهیات و رشته علوم اجتماعی قرار می‌گیرد.[۷۵] همچنین فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های الهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان توسط مؤسسه شیعه‌شناسی در قم منتشر می‌شود.[۷۶] در غرب نیز با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تأثیرات آن در نظام جهانی، توجه به تشیع در مراکز دانشگاهی غربی به ضرورتی جدی تبدیل شد و حاصل آن، ایجاد ده‌ها مرکز پژوهشی و آموزش صدها شیعه‌شناس در مراکز مختلف دانشگاهی بود. جدول زیر، مهم‌ترین مراکز دانشگاهی و علمی غرب را که دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی یا دروس و پژوهش‌های مرتبط با تشیع هستند، به‌صورت خلاصه معرفی می‌کند:

ردیف مرکز شیعه‌شناسی یا دانشگاه کشور معرفی و حوزه‌های فعالیت
۱ دانشگاه هاروارد آمریکا مطالعات حقوق اسلامی معاصر، نظام قضایی اسلام و موضوعات مرتبط با دین و حکومت.
۲ دانشگاه پرینستون آمریکا مطالعات اسلامی با تأکید بر تاریخ و فرهنگ خاورمیانه؛ ارائه دروس مرتبط با تشیع در دوره میانه و زیارت اماکن مقدس.
۳ دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس (UCLA) آمریکا پژوهش در مطالعات اسلامی و مسائل فرهنگی و اجتماعی خاورمیانه در چارچوب مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو فون گرونباوم.
۴ دانشگاه ییل آمریکا آموزش و پژوهش دربارهٔ تاریخ و اندیشه شیعی، تشیع دوازده‌امامی و تحولات ایران معاصر.
۵ مرکز خاورمیانه و بخش زبان‌ها و تمدن‌های خاور نزدیک دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن، مرجعیت شیعه، معماری قدرت و مناسک محرم در جوامع شیعی.
۶ دانشگاه ایالتی آریزونا آمریکا مطالعات تطبیقی ادیان، اسلام و رابطه دین و حکومت در ایران؛ پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن در پاکستان.
۷ دانشگاه میشیگان آمریکا فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
۸ مرکز مطالعات علوم اسلامی دانشگاه برکلی آمریکا مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
۹ دانشگاه تگزاس آمریکا فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
۱۰ دانشگاه عبری اورشلیم اسرائیل دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی؛ پژوهش در کلام، فقه، ساختار سنتی تشیع و تفاسیر شیعی.
۱۱ دانشگاه حیفا اسرائیل تمرکز بر زبان و ادبیات عرب و انتشار پژوهش‌هایی دربارهٔ ایران، عراق، لبنان و شیعیان این مناطق.
۱۲ دانشگاه بارایلان اسرائیل پژوهش دربارهٔ ایران، حکومت شیعی، تحولات سیاسی و موضوعات مرتبط با مذهب، فلسفه و کلام.
۱۳ مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن انگلستان پژوهش و آموزش دربارهٔ اسلام، به‌ویژه اسماعیلیه؛ توجه به تجددگرایی و مدرنیسم و ترجمه آثار مرجع اسلامی.
۱۴ دانشگاه بریستول انگلستان پژوهش دربارهٔ اندیشه کلاسیک اسلامی، فلسفه اسلامی، جنبش‌های مذهبی ایران و فرق شیعی؛ از جمله اصول فقه شیعه.
۱۵ مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه کمبریج انگلستان دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی جان (یحیی) کوپر؛ پژوهش دربارهٔ تشیع دوازده‌امامی، تاریخ سیاسی تشیع و جوامع شیعی هند و لبنان.
۱۶ مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه شفیلد انگلستان تمرکز بر فقه اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
۱۷ مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی (SOAS)، دانشگاه لندن انگلستان فعالیت در مطالعات اسلامی و قرآن‌پژوهی و پژوهش دربارهٔ تشیع معاصر، عصر فاطمیان و عناصر شیعی در معماری پاکستان.
۱۸ دانشگاه منچستر انگلستان ارائه دروس مرتبط با تشیع و پژوهش دربارهٔ تاریخ تشیع، از جمله تشیع در ایران عصر صفوی.
۱۹ دانشگاه لنکستر انگلستان مطالعات ادیان و اسلام؛ ارائه دوره‌هایی دربارهٔ تشیع و فرقه‌های آن و بررسی شریعت و کلام در سنت‌های اسلامی.
۲۰ دانشگاه گلاسگو انگلستان مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با گرایش‌های شیعی و تاریخ جدایی تشیع و تسنن.
۲۱ مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل کانادا پژوهش دربارهٔ فرهنگ و تمدن اسلامی؛ ارائه دروس مرتبط با تفکر شیعی در ایران و اسلام و سیاست و انتشار آثاری دربارهٔ صفویه و محمدباقر مجلسی.
۲۲ دانشگاه تورنتو کانادا ارائه دروس مرتبط با اسلام شیعی، تشیع سیاسی، فاطمیان، صفویه و ایران معاصر؛ پژوهش دربارهٔ مسائل مرتبط با تشیع.
۲۳ دانشگاه کنکوردیا کانادا پژوهش دربارهٔ حقوق شیعه در ایران، عراق و لبنان و تحولات تشیع.
۲۴ دانشگاه ملبورن استرالیا مطالعات اسلامی و بررسی تشیع در چارچوب درس‌ها و مطالعات تاریخی مربوط به مذاهب اسلامی.[۷۷]

منابع و کتاب‌شناسی

مذهب شیعه دارای منابع گوناگون فقهی، حدیثی، اعتقادی و تاریخی است که مبانی فکری و آموزه‌های آن را تشکیل می‌دهند. این منابع نقش مهمی در تبیین اصول، احکام و پیشینه تاریخی مذهب شیعه دارند که برخی از آنها در زیر آمده است:

  • منابع فقهی و حدیثی: مانند قرآن کریم، الکافی از کلینی، من لا یحضره الفقیه از شیخ صدوق، تهذیب الاحکام و الاستبصار از شیخ طوسی، وسائل الشیعه از حر عاملی و بحارالانوار از علامه مجلسی.[۷۸]
  • منابع رجالی و کتاب‌شناختی: مانند الذریعه الی تصانیف الشیعه از آقابزرگ تهرانی، اعیان الشیعه از سید محسن امین، معالم العلماء از ابن‌شهر آشوب، فهرست اسماء مصنفی الشیعه از نجاشی و مصنفات شیعه (ترجمه و تلخیص الذریعه).
  • منابع اعتقادی و کلامی: مانند اصل الشیعه و اصولها از کاشف‌الغطاء، منشور عقاید امامیه از جعفر سبحانی، عقائد الامامیه از مظفر، الشیعه و الامامه از محمدحسین مظفر و تعالیم و عقاید شیعه از محمدرضا مظفر.
  • منابع تاریخی و فرقه‌شناختی: آثاری دربارهٔ پیدایش، گسترش و فرقه‌های شیعه؛ مانند تاریخ شیعه از محمدحسن مظفر، تاریخ تشیع در ایران از رسول جعفریان، فرق الشیعه از نوبختی، تشیع در مسیر تاریخ از سیدحسین محمد جعفری و تاریخ شیعه و فرقه‌های آن تا قرن چهارم از محمدجواد مشکور.
  • منابع تطبیقی و انتقادی: آثاری در مقایسه دیدگاه‌های شیعه و اهل سنت؛ مانند الشیعه بین الحقائق و الاوهام از سید محسن امین، شیعه در حدیث دیگران از مهدی محقق، پاسخ به شبهاتی پیرامون مکتب تشیع از عباس علی موسوی، الشیعه و المنار از سید محسن امین و تحقیقی کوتاه پیرامون رابطه تشیع و تسنن از رسول جعفریان.[۷۹]

پانویس

  1. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.
  2. ↑ آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم‌شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلهٔ شیعه‌شناسی، شمارهٔ ۱۱، 1384ش، ص۴۰–۴۱.
  3. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.
  4. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷؛ منتظری‌مقدم، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴–۴۵.
  5. ↑ فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.
  6. ↑ دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172.
  7. ↑ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.
  8. ↑ صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.
  9. ↑ ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.
  10. ↑ منتظری‌مقدم، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵–۴۸.
  11. ↑ منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.
  12. ↑ صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷
  13. ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸–۲۰.
  14. ↑ امین، اعیان‌الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.
  15. ↑ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  16. ↑ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  17. ↑ جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۹، ۲۱، ۳۵–۶۵؛ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  18. ↑ شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.
  19. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.
  20. ↑ انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ۱۳۹۳ش، ص۱۹، ۲۰؛ «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.
  21. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.
  22. ↑ فرمانیان، آشنایی با فرق تشیع، ۱۳۸۷ش، ص ۹۵–۱۰۱.
  23. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46.
  24. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46؛ ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی،1383ش، ص76.
  25. ↑ مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۲ش، ص۵۱.
  26. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.
  27. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۳–۵۸۴.
  28. ↑ حر عاملی، الإیقاظ من الهجعة، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۱.
  29. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۳–۵۸۴.
  30. ↑ فروهی و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، 1398ش، ص۱۱–۱۴.
  31. ↑ خارستانی و سیفی، «جایگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌مداری در اسلام و عوامل مؤثّر بر تحکیم آن مبتنی بر قرآن کریم و روایات معصومین(ع)»، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۳-۱۰۵.
  32. ↑ طاهری خرم‌آبادی، ولایت و رهبری در اسلام، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۹.
  33. ↑ مهدی، الفارابی و تأسیس الفلسفة الاسلامیة، ۲۰۰۹م، ص۷۶؛ نصر، سه حکیم مسلمان، ۱۳۹۴ش، ص۲۲.
  34. ↑ نعمة، فلاسفة الشیعه؛ حیاتهم و آرائهم، دار الفکر، ص۲۹۷–۳۰۱؛ ابن‌سینا، رساله الأضحویه (ترجمه)، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۷؛ امین، اعیان الشیعه، ج43، ص263.
  35. ↑ کربن، اسلام ایرانی، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۷۵.
  36. ↑ فدایی مهربانی، ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی، ۱۳۹۱ش، ص۴۵۲؛ فدایی مهربانی، حوزه عرفانی، ۱۳۹۲ش، ص۸۹.
  37. ↑ ربانی، گلپایگانی، مدخلی بر علم کلام، 1378ش، ص۱۸۹؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۳ش، ج3، ص91.
  38. ↑ کاکایی و وطن‌خواه، «مبانی معرفت‌شناسی عرفان شیعی با تأکید بر جامع الاسرار سید حیدر آملی»، 1399ش، ۱۴۱–۱۴۵.
  39. ↑ شرف‌الدین، المراجعات، ۱۴۰۲ق، ۶۰–۷۶.
  40. ↑ معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲–۱۸.
  41. ↑ یزدانی، «مروری بر رساله‌های عملیه»، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲.
  42. ↑ رحمان‌ستایش، «تقلید ۱»، ص۷۸۹.
  43. ↑ دفتری، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ۱۳۹۳ش، ص۲۱۴.
  44. ↑ رحمتی و هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۶ش، ج۲۲، ص۹۸–۹۹.
  45. ↑ ثواقب و آزادبخت، «پیامدهای دو جریان اصولی گری و اخباری گری در سازمان روحانیت وتحولات دوره قاجاریه»، ۱۳۸۸ش، ص۱۰۵–۱۱۰.
  46. ↑ «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه.
  47. ↑ «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان.
  48. ↑ «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت.
  49. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.
  50. ↑ جعفریان، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، ۱۳۷۱ش، ص۹، ۲۱، ۳۵–۶۵. قریشی‌کرین و عسکری، «جغرافیای تاریخی شیعه در سده‌های نخست»، ۱۳۹۱ش، ۵۹-۶۳؛ «تشیع ایرانیان چرا و چگونه؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  51. ↑ آیینه‌وند، قیامهای شیعه در تاریخ اسلام، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۳؛ «قیام توابین و قیام‌های دیگر شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  52. ↑ زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، ۱۹۹۴م، ص۳۳؛ طبری، تاریخ الاُمَم و المُلوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۷.
  53. ↑ سجادی، آل‌ادریس، ۱۳۸۶ش، ص۵۶۱–۵۶۲.
  54. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۱.
  55. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۲.
  56. ↑ «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  57. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۵-۱۳۰.
  58. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۵–۱۵۷.
  59. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا دولت صفوی)، ۱۳۹۰ش، ص۶۹۴.
  60. ↑ «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  61. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  62. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  63. ↑ ثواقب و مروتی، «اقدامات شاه اسماعیل اول صفوی در تغییر وضعیت مذهبی و ترویج تشیع امامی در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱–۱۵ و ۳۳.
  64. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  65. ↑ روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.
  66. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.
  67. ↑ پیشوایی و جعفری، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹–۱۵.
  68. ↑ بسناس، «نقش شاعران شیعه عصر صفوی در انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی در شبه قاره هند (قرون 9 و 10 ه/ 16 و 17 م)»، 1396ش، ص۲۷۹؛ «علمای شیعه؛ نگهبانان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت صاحب‌نیوز.
  69. ↑ پیشوایی و جعفری، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹–۱۵.
  70. ↑ داستانی بیرکی‏، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه‌های امام خمینی(س)»، پرتال امام خمینی.
  71. ↑ «شهرهای مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه؛ "Shia Islam's Holiest Sites", WorldAtlas website; «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا.
  72. ↑ Islamic Holidays (Shia)", webcal.guru website.
  73. ↑ ساسان، فروغ مسجد، قم، ثقلین، ۱۳۸۷ش، ج۶، ص۶۳۰–۶۳۱.
  74. ↑ «جایگاه مرجعیت و حوزه‌های دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی.
  75. ↑ «بررسی روند شکل‌گیری و گسترش رشته شیعه‌شناسی در ایران»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی.
  76. ↑ «فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های: الاهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی.
  77. ↑ «آشنایی با دانشگاه‌ها و مراکزعلمی غربی درحوزه شیعه‌شناسی»، خبرگزاری؛ «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۲/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»؛ «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۳/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»؛ «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۴/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»، خبرگزاری ایبنا.
  78. ↑ «ویژگی‌ها و منابع مذهب شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  79. ↑ «کتابشناسی موضوعی شیعه»، وب‌سایت الشیعه.

منابع

  • «آشنایی با دانشگاه‌ها و مراکزعلمی غربی درحوزه شیعه‌شناسی»، خبرگزاری حوزه، ۵ دی ۱۳۹۸ش.
  • «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • آیینه‌وند، صادق، قیامهای شیعه در تاریخ اسلام، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۷ش.
  • ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
  • ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، رساله الأضحویه (ترجمه)، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
  • ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۹۹۶ م.
  • اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
  • اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
  • انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ترجمه محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
  • «بررسی روند شکل‌گیری و گسترش رشته شیعه‌شناسی در ایران»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
  • برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
  • بسناس، مهری، «نقش شاعران شیعه عصر صفوی در انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی در شبه قاره هند (قرون ۹ و ۱۰ ه/ ۱۶ و ۱۷ م)»، مجلهٔ مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۶ش.
  • «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلهٔ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
  • «تشیع ایرانیان چرا و چگونه؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
  • «تفاوت فقه شیعه با مذهب اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
  • توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • ثواقب، جهان‌بحش و آزادبخت، سروش، «پیامدهای دو جریان اصولی گری و اخباری گری در سازمان روحانیت وتحولات دوره قاجاریه»، مجلهٔ علمی-تخصصی تاریخ ایران و اسلام، شماره ۵، ۱۳۸۸ش.
  • «جایگاه مرجعیت و حوزه‌های دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
  • جعفریان، رسول، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۱ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
  • «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
  • «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
  • چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
  • خارستانی، اسماعیل و سیفی، فاطمه، «جایگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌مداری در اسلام و عوامل مؤثّر بر تحکیم آن مبتنی بر قرآن کریم و روایات معصومین (ع)»، مجله سراج منیر، شماره ۱۷، ۱۳۹۳ش.
  • داستانی بیرکی‏، علی، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه‌های امام خمینی (س)»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
  • «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
  • رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
  • ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
  • ربانی، گلپایگانی، علی، مدخلی بر علم کلام، قم، دارالفکر، ۱۳۷۸ش.
  • رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید ۱»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
  • رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
  • روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
  • زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
  • زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
  • ساسان، جعفر، «نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی»، فروغ مسجد، ثقلین، قم، ۱۳۸۷ش.
  • سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
  • سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
  • سبحانی، جعفر، منشور عقاید امامیه، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۸ش.
  • سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  • «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • شرف‌الدین موسوی، عبدالحسین، المراجعات، تحقیق حسین الراضی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
  • شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
  • «شهرهای مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
  • صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، ۱۳۷۷ش.
  • صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
  • طاهری خرم‌آبادی، سید حسن، ولایت و رهبری در اسلام، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۰ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
  • طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
  • «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
  • عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
  • «علمای شیعه؛ نگهبانان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۷۸ش.
  • فدایی مهربانی، مهدی، ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۱ش.
  • فدایی مهربانی، مهدی، حوزه عرفانی، ماهنامه فرهنگی-تحلیلی سوره اندیشه، شماره ۶۸–۶۹، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۲ش.
  • فرمانیان، مهدی، آشنایی با فرق تشیع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۷ش.
  • فروهی، ناصر و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، مجلهٔ تحقیقات کلامی، دوره ۷، شماره ۲۶، پاییز ۱۳۹۸ش.
  • «فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های: الاهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
  • «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
  • فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • قریشی کرین، سید حسن و عسکری، سعید، «جغرافیای تاریخی شیعه در سده‌های نخست»، فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی، شمارهٔ ۸۳، ۱۳۹۱ش.
  • «قیام توابین و قیام‌های دیگر شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۵ش.
  • کاکایی، قاسم و وطن‌خواه، علی‌رضا، «مبانی معرفت‌شناسی عرفان شیعی با تأکید بر جامع الاسرار سید حیدر آملی»، مجلهٔ پژوهشنامه عرفان، شماره ۲۳، ۱۳۹۹ش.
  • «کتابشناسی موضوعی شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۰ش.
  • کربن، هانری، اسلام ایرانی، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، انتشارات سوفیا، ۱۳۹۱ش.
  • گرجی، دکتر ابو القاسم، تاریخ فقه و فقها، انتشارات سمت، ۱۳۷۹ش.
  • «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۲/ نقطه‌های آغازین برای معرفی شیعه در غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۳/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۴/ معرفی مراکز و آثار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
  • مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
  • مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه‌چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
  • مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۳ش.
  • معرفت، محمدهادی، «مصاحبه علمی؛ فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(۱)»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۱۰، ۱۳۸۴ش.
  • مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
  • منتظری‌مقدم، حامد، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، مجلهٔ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
  • منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون، مطبعة المدنی، ۱۳۸۲ش.
  • مهدی، محسن، الفارابی و تأسیس الفلسفة الاسلامیة، بیروت، دار الفارابی، ۲۰۰۹م.
  • نصر، سیدحسین، «فلسفه»، ایران، تاریخ فرهنگ هنر، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
  • نعمة، عبدالله، فلاسفة الشیعه؛ حیاتهم و آرائهم، بیروت، دار الفکر،
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
  • «ویژگی‌ها و منابع مذهب شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۸۵ش.
  • یزدانی، عباس، «مروری بر رساله‌های عملیه(۲)»، کاوشی نو در فقه، ش۱۵و۱۶، ۱۳۷۷ش.
  • یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
  • Islamic Holidays (Shia)", webcal.guru website, October 8, 2026.
  • «Shia Islam's Holiest Sites", WorldAtlas website, April 25 2017
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شیعه&oldid=96896»