شیعه

شیعه؛ یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی با باور به امامت منصوص علی بن ابی‌طالب و فرزندان او.

شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایهٔ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود. این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است. در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد. این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند. از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.

در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی، ترابی، متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد، ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد. در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.

ادوار تاریخی شیعه

تاریخ شکل‌گیری شیعه با تحولات سیاسی و مذهبی خاصی همراه بوده و در شکل‌گیری هویت، ساختار اجتماعی و جایگاه این مذهب در جهان اسلام نقش داشته است. در این مسیر، جامعهٔ شیعه از گرایش‌های نخستین به علی بن ابی‌طالب تا تثبیت تدریجی به‌عنوان مذهبی متمایز، مراحل مختلفی را پشت سر گذاشت:

دوره شکل‌گیری اولیه: بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر گفته شد و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند. پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.

دوره سکوت و مخالفت محدود: در دوره خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترهٔ وسیع‌تری یافت.

دوره سرکوب و سازمان‌یابی: پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.

دوره تثبیت و تداوم شاخه‌های شیعه: در سده‌های بعد، شاخه‌های اصلی تشیع مسیرهای تاریخی و نهادی متفاوتی را پیمودند. امامیه با پذیرش امامت دوازده امام و اعتقاد به غیبت امام دوازدهم، در دورهٔ غیبت به گسترش نهادهای علمی و فقهی و نقش عالمان دینی تکیه کرد. زیدیه در بخش‌هایی از یمن و مناطق دیگر حضور یافت و در مقاطعی حکومت‌هایی تشکیل داد؛ اسماعیلیه نیز با شکل‌گیری حکومت فاطمیان و سپس جوامع و شاخه‌های گوناگون، در مناطق مختلف جهان اسلام گسترش پیدا کرد.

فرقه‌های شیعه

در طول تاریخ، فرقه‌های متعددی در مذهب شیعه ظهور کرده و بسیاری از آنها نیز منقرض شده‌اند؛ اما امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:

امامیه: امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در امام علی، امام حسن، امام حسین و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها مهدی موعود است. از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند. در چهار کشور ایران، آذربایجان، بحرین و عراق، شیعیان امامیه اکثر جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند و در مناطقی چون خاورمیانه، شمال آفریقا، منطقه آسیا-اقیانوسیه، ترکیه، یمن، سوریه، عربستان سعودی، کشورهای مختلف اروپایی، آمریکا و کانادا نیز شیعه امامیه زندگی می‌کند.

زیدیه: گروهی از شیعیان، پس از امام علی، امام حسن و امام حسین به امامت «زید» فرزند امام سجاد باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، پیامبر خدا تنها به امامت علی، حسن و حسین، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند. این گروه مذهبی بیشتر در کشور یمن زندگی می‌کنند و حدود نیمی از جمعیت بیست میلیونی این کشور را تشکیل می‌دهند؛ جمعیت پراکنده و کوچکی از آنان نیز بهدلائل سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی در خارج از یمن به سر می‌برند و در جنوب عربستان، به‌ویژه منطقه نجران، پیروان قابل توجهی دارند.

اسماعیلیه: گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای موسی بن جعفر، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر امام جعفر صادق، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است. اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.‌اسماعیلیه در کشورهای سوریه، ایران، افغانستان، کشورهای آسیای مرکزی، هند، پاکستان، عمان و تانزانیا پراکنده‌اند. در افغانستان به مفتدی شهرت دارند و بیشترین مراکز اسماعیلیه در هند و پاکستان قرار دارد؛ گروهی از اسماعیلیان هند به بهره‌گو نامیده می‌شوند. در عمان و تانزانیا نیز شمار زیادی از اسماعیلیه سکونت دارند.

نظام‌های فکری و فقهی شیعه

نظام‌های فکری و فقهی شیعه، مبانی اعتقادی، فلسفی، عرفانی و فقهی این مذهب را دربرمی‌گیرد و در شکل‌گیری اندیشه و عمل دینی شیعیان نقش دارد. این نظام‌ها شامل اصول اعتقادی و ولایت، فلسفه و کلام، عرفان و فقه و نیز دیدگاه‌های متفاوت شاخه‌های شیعه است که در زیر معرفی شده است:

اصول اعتقادی

توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، اصول عقاید امامیه است. همچنین به اعتقاد شیعه امامیه، صفات ذاتی خداوند عین ذات او است و تنها از جهت مفهومی مغایرت دارند؛ بعثت پیامبران در همه زمان‌ها واجب و عصمت آنان ضروری است؛ قرآن کریم از هرگونه تحریف و تغییر به دور است؛ نه جبر پذیرفته می‌شود و نه تفویض، بلکه امری میان این دو حاکم است؛ شفاعت و توسل به اولیای الهی جایز و شرک به‌شمار نمی‌رود؛ بداء به‌معنای آشکارشدن ارادهٔ خداوند بر پایه تغییر شرایط است، بدون آنکه در اراده الهی تغییری رخ دهد؛ امام همانند پیامبر معصوم است؛ مهدویت از مباحث ویژه شیعه امامیه است و امام دوازدهم به دنیا آمده و به سبب آماده‌نبودن شرایط ظهور، از دیده‌ها غایب است؛ همچنین باور به رجعت از نشانه‌های تشیع و از باورهای ضروری مذهب شیعه شمرده شده است. عدالت از شرایط حاکم و ولیّ امر مسلمانان است و اطاعت از حاکم غیر عادل جایز نیست و غلو دربارهٔ پیامبر و ائمه، فرد را از دایره اسلام خارج می‌کند. زیدیه معمولاً شش اصل را به‌عنوان اصول دین برمی‌شمارند: توحید، عدل، نبوت، امامت، منزلت بین المنزلتین و وعده و وعید. اسماعیلیه نیز هفت اصل را به‌عنوان اصول دین خود ذکر کرده‌اند: ولایت، طهارت، نماز، زکات، روزه، حج و جهاد. در برابر این تقسیم، مواردی که اسماعیلیه به‌عنوان اصول دین می‌شمارند، در امامیه بیشتر در شمار فروع دین قرار می‌گیرند.

ولایت در باور شیعه مفهومی بنیادین است که در ساحت‌های فردی و اجتماعی حضور دارد و به انواع تکوینی و تشریعی، عام و خاص و مطلقه و مقیده تقسیم می‌شود. ولایت سیاسی یا تدبیری، شاخص‌ترین نوع ولایت شرعی و متصدی اداره امور مسلمانان است و در اندیشه سیاسی شیعه، ولایت فقیه استمرار حاکمیت سیاسی انبیا و ائمه تلقی می‌شود که مبانی آن بر جامعیت دین، لزوم حکومت، قاعده لطف، مقدمه واجب و ضرورت عقلی استوار است. در زندگی شیعیان، ولایت‌مداری با بصیرت، اطاعت، محبت و صبر شناخته می‌شود و حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه، حکومت قانون الهی است که حاکم در آن مقید به رعایت مصالح مسلمانان و نظارت مردم است.

فلسفه و کلام

نظام فلسفی شیعه، جریانی فکری در بستر فلسفه اسلامی است که به‌ویژه از دوره صفویه و مکتب اصفهان گسترش یافت و با اندیشه‌های علمای دینی پیوندی عمیق برقرار کرد. پیش از شکل‌گیری این جریان در صورت‌بندی متأخر آن، فارابی با تبیین نسبت دین و فلسفه و طرح نظریه مدینه فاضله و ابن‌سینا با توسعه فلسفه مشائی و مباحث هستی‌شناختی، نقش مهمی در شکل‌گیری و تحول فلسفه اسلامی ایفا کردند؛ هرچند انتساب مذهبی آنان محل بحث پژوهشگران است. از ویژگی‌های این سنت، ارتباط فلسفه با عرفان اسلامی، تأکید بر عقل و استدلال و تلاش برای هماهنگی میان حکمت عقلی، معرفت شهودی و آموزه‌های دینی است.

حکمت متعالیه ملاصدرا، با تأکید بر اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، از برجسته‌ترین جلوه‌های این سنت به‌شمار می‌رود. شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی و فیض کاشانی از چهره‌های تأثیرگذار دوره صفویه بودند و پس از آنان، ملا هادی سبزواری و دیگر اندیشمندان به توسعه این جریان پرداختند. در دورهٔ معاصر نیز محمدحسین طباطبایی، مرتضی مطهری، امام خمینی، محمدتقی مصباح یزدی، عبدالله جوادی آملی و حسن حسن‌زاده آملی در تداوم و گسترش آن نقش داشته‌اند.

کلام امامیه بر روش استدلال عقلی و برهانی استوار است و برای تفکر عقلانی اهمیت قائل است، در حالی که کلام اهل سنت (اشعری و ماتریدی) اصالت را به ظواهر الفاظ می‌دهد و نقش عقل را محدود می‌کند. کلام شیعه هم از احادیث اهل بیت برمی‌خیزد و هم با فلسفه شیعه پیوند دارد و همین تفاوت روشی، اختلاف‌هایی را در مسائلی چون صفات ازلی خداوند، صفات خبری، حدوث و قدم کلام الهی، و خلق افعال و کسب پدیدآورده است.

عرفان

عرفان شیعی نظام معرفتی که از آیات قرآن، سنت نبوی و سیره امامان شیعه برآمده است. خاستگاه تعلیمی و تأسیسی این عرفان امامان شیعه بوده و سید حیدر آملی آن را عرفانی اصیل و موصل به حق می‌داند که مبانی معرفتی و هستی‌شناختی خود را به‌طور مستقیم از متون وحیانی استخراج کرده است. در این نظام، سه روش نقل، عقل و کشف به کار گرفته می‌شود. روش نقل (قرآن و روایات) مصدر اولیه است و ادله عقلی و شهودی در مراتب بعد و تابع آن قرار دارند. از مبانی معرفت‌شناختی عرفان شیعی می‌توان به خاستگاه علوی، همانند کامل تشیع و تصوف حقیقی، تساوق عقل و شرع، تأویل‌گرایی و تفسیر انفسی، حجیت ظواهر، توحید وجودی و ذات‌گرایی عرفانی اشاره کرد. در این چارچوب، عرفان شیعی نه عقل‌گریز است و نه ظاهرستیز، بلکه با پایبندی به ظواهر متون دینی و پذیرش تأویل در امتداد ظاهر، نظامی منسجم از معارف دینی ارائه می‌دهد. کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار سید حیدر آملی به‌عنوان نماد این عرفان، با نگاهی انتقادی به عرفان ابن‌عربی و طراحی نظام‌مند عرفان شیعی بر مبنای وحی و نقل علوی، از آثار شاخص در این حوزه به‌شمار می‌رود.

فقه

فقه شیعهٔ امامیه بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل‌بیت می‌داند. یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از احادیث اهل‌بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم می‌کند. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد. امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل ارائه می‌شود که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند. مرجع تقلید مجتهدی است که دیگران اعمال دینی خود را براساس نظریات فقهی او انجام می‌دهند (تقلید) و وجوهات شرعی خود را به او می‌پردازند. در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد. در فقه امامیه، دو جریان اصلی اخباری‌گری و اصولی‌گری شکل گرفته‌اند. اخباریان بر احادیث و روایات تأکید دارند و نقش عقل و اجتهاد اصولی را در استنباط احکام محدود می‌دانند؛ در مقابل، اصولیان با پذیرش نقش عقل و قواعد علم اصول فقه، اجتهاد را برای استنباط احکام معتبر می‌شمارند. امروزه دیدگاه اصولی در فقه شیعه امامیه غلبه دارد و مبنای اصلی فعالیت مراجع تقلید است.

جغرافیا و جمعیت

جمعیت شیعه در جهان امروز با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است. بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳٫۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند. بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه، ایران با ۹۲٫۵درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷٫۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷٫۵درصد قرار دارند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر شمار شیعیان جهان به‌ویژه در آفریقا و آسیا افزوده شده است.

جغرافیای تاریخی شیعه نشان می‌دهد که این مذهب از صدر اسلام در شبه‌جزیره عربستان، عراق، ایران، شامات، شمال و شرق آفریقا و شبه‌قاره هند گسترش یافته است. مهم‌ترین کشورها و مناطقی که شیعیان در آنها حضور تاریخی و چشمگیر داشته و مراکز علمی، فرهنگی و آیینی خود را تثبیت کرده‌اند، در جدول زیر آمده است:

ردیف	کشور / منطقه	سابقه و وضعیت تاریخی حضور شیعه	شهرها و مناطق مهم تاریخی
۱	عربستان (شبه‌جزیره)	حضور از قرن اول و دوم هجری؛ مهاجرت ائمه شیعه به مدینه؛ قیام‌های زیدیه در قرن دوم؛ گسترش تشیع در حجاز در قرن چهارم	مدینه، مکه، نجران (جنوب عربستان)
۲	عراق	از نخستین کانون‌های تشیع؛ مرکز خلافت امام علی؛ پایگاه علمی و فقهی شیعه	کوفه، نجف، کربلا، کاظمین، سامرا
۳	ایران	حضور تشیع از اواخر قرن اول هجری شکل‌گیری و گسترش تدریجی تشیع امامی در شهرهایی مانند قم و ری و گسترش تشیع زیدی در طبرستان در قرون بعد؛ فعالیت عالمان شیعی ایرانی در دوره آل‌بویه؛ رسمی‌شدن تشیع دوازده‌امامی در دوره صفویه و گسترش آن	قم، ری، طبرستان، اصفهان، مشهد، تهران بیرجند، قاین
	مصر	تأسیس دانشگاه الازهر در دوره فاطمیان (آثار شیعه)؛ ترویج اندیشه‌های شیعی	قاهره (الازهر)
	یمن	حضور دیرینه زیدیه؛ منطقه نجران پیش‌تر بخشی از یمن بوده است	صنعا، مناطق شمالی یمن
	شامات (سوریه و لبنان)	حضور شیعیان از دوره‌های اولیه؛ حضور اسماعیلیه و نصیریه؛ نقش مهم در تحولات سیاسی	دمشق، حلب، قلعه مصیاف، قلعه القدموس، سلمیه
	ترکیه	حضور علویان با جمعیت قابل توجه	-
	هند و پاکستان	ورود اسلام از طریق فتوحات؛ مهاجرت سادات و شیعیان ایرانی؛ مراکز اسماعیلیه و امامیه؛ گسترش تشیع در دوره صفویه	اجمیر، مرواره، راجپوتانه، کشمیر، بمبئی، بروده، کورج، لاهور، ملتان
	افغانستان	حضور شیعیان (به‌ویژه قوم هزاره)؛ سابقه کهن	بلخ، بدخشان، هرات، غزنه، کابل، نورستان، جلال‌آباد، مناطق مرکزی (هزاره‌جات)
	آسیای مرکزی	حضور شیعیان در مناطق مختلف	خوقند، قره‌تکین، بخارا، سمرقند
	شمال آفریقا	حضور فاطمیان در مصر و مغرب؛ گسترش تشیع در اندلس (اسپانیا)	مناطق مختلف شمال آفریقا، اندلس (اسپانیا)
	شرق آفریقا (زنگبار و تانزانیا)	مهاجرت شیعیان هندی (خوجه)؛ تأسیس مراکز اسلامی؛ فعالیت‌های تبلیغی	زنگبار، تانزانیا
	عمان و مسقط	حضور جمعیت‌های شیعه	عمان، مسقط
	بحرین، آذربایجان	اکثریت جمعیت را شیعیان تشکیل می‌دهند	-

قیام‌ها

در دورهٔ اموی، حرکت‌های اعتراضی شیعیان با قیام حجر بن عدی در ۵۱ق آغاز شد. پس از واقعه کربلا، قیام توابین در سال ۶۵ هجری به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی در کوفه و قیام مختار ثقفی در عراق با هدف خون‌خواهی امام حسین شکل گرفت. در ۱۲۰ یا ۱۲۲ق، زید بن علی در کوفه علیه حکومت اموی قیام کرد و در جریان آن کشته شد. پس از او، یحیی بن زید در ۱۲۵ق در خراسان و جوزجان به قیام برخاست. در دورهٔ عباسی، محمد بن عبدالله، مشهور به نفس زکیه، در ۱۴۵ق هجری علیه منصور عباسی قیام کرد. در همان سال، ابراهیم بن عبدالله نیز در منطقه باخمرا قیام خود را آغاز کرد. در ۱۶۹ق، حسین بن علی، مشهور به صاحب فخ، در مدینه قیام کرد و حرکت او در منطقه فخ ادامه یافت. در آغاز قرن سوم هجری، قیام محمد بن ابراهیم، مشهور به ابن طباطبا، با همراهی ابوالسرایا گسترش یافت و مناطقی از عراق، حجاز، یمن و بخش‌هایی از جنوب ایران را دربر گرفت. محمد بن قاسم نیز در ۲۱۹ق در طالقان قیام کرد. در میانه قرن سوم هجری، حرکت‌های علوی در شهرهایی چون کوفه، مدینه، مکه، ری، قزوین، زنجان و مصر گزارش شده‌اند. در همین دوره، قیام‌هایی از سوی علویان در طبرستان نیز شکل گرفت.

حکومت‌ها

حکومت‌های شیعی در طول تاریخ اسلام، از حکومت کوتاه‌مدت علی بن ابی‌طالب تا دولت‌های محلی و سلسله‌های بزرگ‌تر، در مناطق گوناگون جهان اسلام شکل گرفتند. این حکومت‌ها در برخی دوره‌ها تنها به‌عنوان دولت‌های محلی عمل کردند و در دوره‌هایی نیز توانستند قلمرو وسیع‌تری را زیر پوشش بگیرند. در ادامه، مهم‌ترین حکومت‌ها و سلسله‌های شیعی به‌صورت خلاصه در جدول زیر آمده است:

دوره	حکومت / سلسله	محدوده جغرافیایی	نکات کلی
سده اول قمری	حکومت علی بن ابی‌طالب	عراق، حجاز، شام و بخش‌هایی از ایران	نخستین حکومت شیعی؛ مدت کوتاه حدود چهارساله
سده دوم قمری	ادریسیان مغرب	مغرب (شمال آفریقا)	تأسیس به دست ادریس بن عبدالله (۱۷۲ق)
سده سوم قمری	علویان طبرستان	طبرستان	تأسیس به دست حسن بن زید (۲۵۰ق)
سده سوم قمری	بنی‌رسی	یمن	تأسیس به دست یحیی بن حسین (۲۸۰ق)
سده سوم قمری	آل اخیضر	یمامه	تأسیس به دست محمد بن یوسف (۲۵۱ق)
سده سوم قمری	بنی‌دلف	عراق عجم	دولت محلی (۲۱۰ق)
سده سوم قمری	امارت مادرایی	ری	دولت محلی (۲۷۵ق)
سده سوم قمری	امارت بنی‌الحسن	ینبع	دولت محلی
سده سوم قمری	دولت اسماعیلی یمن	یمن	تأسیس به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل (۲۶۸ق)
سده چهارم قمری	آل بویه	بغداد و ایران	اختلاف‌نظر دربارهٔ گرایش مذهبی
سده چهارم تا ششم قمری	فاطمیان	شمال آفریقا و مصر	خلافت در مصر و بنیان‌گذاری قاهره (۲۹۷–۵۶۷ق)
سده پنجم تا هفتم قمری	اسماعیلیان الموت	ارتفاعات شمالی ایران	تأسیس به دست حسن صباح (۴۸۳ق) تا حمله مغول (۶۵۴ق)
سده سوم تا هفتم قمری	قرامطه بحرین	بحرین و نواحی اطراف	از دولت‌های شیعی منطقه
سده سوم تا هفتم قمری	حمدانیان	شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران	از دولت‌های شیعی منطقه
سده ششم تا هفتم قمری	آل شنسب (غوریان)	غور، طخارستان، بامیان و شمال هند	دو شعبه: غور با پایتخت فیروزکوه و بامیان؛ توسعه اسلام در شرق خراسان و شمال هند
سده هشتم و نهم قمری	سربداران	خراسان	دولت انقلابی
سده هشتم و نهم قمری	جنبش ضد منکرات	هرات	جنبش مذهبی-سیاسی
سده هشتم و نهم قمری	نهضت حروفیه	ایران و مناطق مجاور	در برابر تیموریان
سده هشتم و نهم قمری	سادات مرعشی	مازندران	دولت محلی
سده دهم تا دوازدهم قمری	صفویان	ایران	رسمیت‌بخشی به تشیع در ایران
سده دوازدهم قمری	افشاریه و زندیه	ایران	تداوم تقویت تشیع
دوره معاصر (از ۱۳۵۷ش)	جمهوری اسلامی ایران	ایران	نظام اسلامی بر پایه نظریه ولایت فقیه (۱۳۵۷ش)

نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی

بر پایه اسناد تاریخی، تشیع یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام بوده و در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقش داشته است. برای‌مثال در بعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی مانند فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهم داشته‌اند. حوزه‌های علمی شیعی، از جمله در بغداد، نجف، قم و اصفهان، لبنان، حله، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش داشتند. در عرصهٔ فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی انجامید و تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد.

در حوزه زبان و ادبیات فارسی، برخی از عالمان شیعه با تألیف و ترجمه آثار دینی، اخلاقی و تفسیری به زبان فارسی و نیز با سرودن شعر، به انتقال معارف دینی و گسترش ادبیات فارسی کمک کردند. در دوره صفویه، با رسمیت یافتن تشیع در ایران، عالمانی چون محمدباقر مجلسی و آقا جمال‌الدین خوانساری در نگارش و ترجمه متون دینی به فارسی نقش داشتند. در دوره‌های بعد نیز اندیشمندان شیعه در حوزه اندیشه و ادبیات فارسی فعالیت کردند. این آثار در انتقال مفاهیم دینی و فلسفی به فارسی‌زبانان و پیوند میان میراث شیعی و فرهنگ ایرانی مؤثر بودند.

در حوزه هنر و معماری، تشیع در شکل‌گیری سبک‌هایی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی اثرگذار بوده است. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از این تأثیر فرهنگی به‌شمار می‌رود. در بعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید و این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.

در این میان، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری با حکومت شیعی، با ارائه نظام حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه، در احیای تمدن اسلامی اثر داشته و نظام اسلامی را به عاملی در بیداری مسلمانان و بازآفرینی هویت تمدنی آنان تبدیل کرده است. این نقش، افزون بر بعد سیاسی، در عرصه‌های فرهنگی، علمی و نهادی نیز قابل مشاهده است؛ زیرا جمهوری اسلامی با تأکید بر آموزه‌های شیعه، خودباوری مسلمانان، اتحاد اسلامی و مقابله با غرب‌زدگی، زمینه‌های نظری و عملی احیای تمدن اسلامی را فراهم آورده است.

شهرها و مکان‌های مقدس

شهرها و مکان‌های مقدس شیعه به مکان‌هایی گفته می‌شود که با پیامبر اسلام، اهل‌بیت و شخصیت‌های مرتبط با آنان پیوند دارند و بیشتر آنها در عربستان، عراق، ایران و برخی کشورهای دیگر قرار گرفته‌اند. در عربستان، مدینه به‌دلیل مرقد پیامبر و ائمه بقیع و مکه به‌سبب مسجدالحرام و کعبه که مقدس‌ترین مکان اسلام است، جایگاه ویژه‌ای دارند. مسجدالنبی در مدینه و مسجدالاقصی در فلسطین نیز از مساجد نخستین و مورد احترام همه مسلمانان به‌شمار می‌روند. در عراق، نجف به‌دلیل مرقد امام علی، کوفه به‌سبب مسجد جامع و اماکن مقدس، کربلا به‌دلیل مرقد امام حسین و حضرت عباس، کاظمین به‌دلیل مرقد امام کاظم و امام جواد و سامرا به‌سبب مرقد امام هادی و امام حسن عسکری از مهم‌ترین شهرهای زیارتی شیعیان‌اند. در ایران نیز مشهد به‌دلیل مرقد امام رضا، قم به سبب مرقد فاطمه معصومه و مرکز بزرگ علوم دینی و شیرازه به‌دلیل حرم حضرت احمد بن موسی (شاه‌چراغ) از شهرهای مقدس و زیارتی شیعه محسوب می‌شوند. افزون بر این، حرم حضرت زینب در دمشق نیز از دیگر مکان‌های مقدس شیعه است. این مکان‌ها هر ساله مقصد میلیون‌ها زائر شیعه از سراسر جهان هستند.

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم شیعه در سه دسته کلی اعیاد، سوگواری‌ها و رویدادهای تاریخی نمود پیدا می‌کند. اعیاد مهم شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم و سالروز تولد فاطمه زهرا و امامان است. سوگواری‌های شیعه نیز دهه محرم و روز عاشورا، اربعین، شب‌های قدر (شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌سوم رمضان) و ایام شهادت فاطمه زهرا و امامان را در بر می‌گیرد. رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، فتح مکه، صلح حدیبیه، تغییر قبله، مباهله، جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، آغاز غیبت کبری امام زمان، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، نهضت عاشورا و شهادت امام حسین با ۷۲ تن از یارانش می‌شود.

نهادهای دینی

نهادهای دینی در شیعه، از جمله مساجد، حسینیه‌ها، حوزه‌های علمیه و مرجعیت، در آموزش و ترویج معارف دینی، انتقال سنت‌های مذهبی و شکل‌دهی به روابط اجتماعی نقش دارد. مساجد و حسینیه‌ها افزون بر کارکردهای عبادی و آیینی، در طول تاریخ شیعه از مراکز ارتباطات مردمی و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی به‌شمار می‌روند. برای مثال در جریان پیروی انقلاب اسلامی ایران و جنگ ایران و عراق نیز مساجد در اطلاع‌رسانی، سازمان‌دهی اجتماعات مردمی و پشتیبانی از جبهه‌ها مشارکت داشتند. حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز آموزش و پژوهش علوم اسلامی، به تربیت عالمان و فقیهان و توسعه دانش دینی می‌پردازند. مرجعیت دینی نیز با تکیه بر دانش فقهی، از طریق تبیین احکام شرعی و پاسخ‌گویی به مسائل دینی، در هدایت مذهبی شیعیان نقش دارد و در برخی مقاطع تاریخی بر تحولات اجتماعی و سیاسی تأثیر گذاشته است.

شیعه‌شناسی

شیعه‌شناسی به‌عنوان یک رشته دانشگاهی در ۱۳۸۴ش در وزارت علوم جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید و از آن تاریخ، تمام دانشگاه‌های کشور می‌توانند برای جذب دانشجو در این رشته اقدام کنند. این رشته در مقطع کارشناسی ارشد و در سه گرایش کلام، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان ارائه می‌شود و دانشی بین‌رشته‌ای است که در میان رشته الهیات و رشته علوم اجتماعی قرار می‌گیرد. همچنین فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های الهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان توسط مؤسسه شیعه‌شناسی در قم منتشر می‌شود. در غرب نیز با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تأثیرات آن در نظام جهانی، توجه به تشیع در مراکز دانشگاهی غربی به ضرورتی جدی تبدیل شد و حاصل آن، ایجاد ده‌ها مرکز پژوهشی و آموزش صدها شیعه‌شناس در مراکز مختلف دانشگاهی بود. جدول زیر، مهم‌ترین مراکز دانشگاهی و علمی غرب را که دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی یا دروس و پژوهش‌های مرتبط با تشیع هستند، به‌صورت خلاصه معرفی می‌کند:

ردیف	مرکز شیعه‌شناسی یا دانشگاه	کشور	معرفی و حوزه‌های فعالیت
۱	دانشگاه هاروارد	آمریکا	مطالعات حقوق اسلامی معاصر، نظام قضایی اسلام و موضوعات مرتبط با دین و حکومت.
۲	دانشگاه پرینستون	آمریکا	مطالعات اسلامی با تأکید بر تاریخ و فرهنگ خاورمیانه؛ ارائه دروس مرتبط با تشیع در دوره میانه و زیارت اماکن مقدس.
۳	دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس (UCLA)	آمریکا	پژوهش در مطالعات اسلامی و مسائل فرهنگی و اجتماعی خاورمیانه در چارچوب مرکز مطالعات خاور نزدیک گوستاو فون گرونباوم.
۴	دانشگاه ییل	آمریکا	آموزش و پژوهش دربارهٔ تاریخ و اندیشه شیعی، تشیع دوازده‌امامی و تحولات ایران معاصر.
۵	مرکز خاورمیانه و بخش زبان‌ها و تمدن‌های خاور نزدیک دانشگاه پنسیلوانیا	آمریکا	پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن، مرجعیت شیعه، معماری قدرت و مناسک محرم در جوامع شیعی.
۶	دانشگاه ایالتی آریزونا	آمریکا	مطالعات تطبیقی ادیان، اسلام و رابطه دین و حکومت در ایران؛ پژوهش دربارهٔ تشیع و تسنن در پاکستان.
۷	دانشگاه میشیگان	آمریکا	فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
۸	مرکز مطالعات علوم اسلامی دانشگاه برکلی	آمریکا	مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
۹	دانشگاه تگزاس	آمریکا	فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با شیعه‌شناسی.
۱۰	دانشگاه عبری اورشلیم	اسرائیل	دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی؛ پژوهش در کلام، فقه، ساختار سنتی تشیع و تفاسیر شیعی.
۱۱	دانشگاه حیفا	اسرائیل	تمرکز بر زبان و ادبیات عرب و انتشار پژوهش‌هایی دربارهٔ ایران، عراق، لبنان و شیعیان این مناطق.
۱۲	دانشگاه بارایلان	اسرائیل	پژوهش دربارهٔ ایران، حکومت شیعی، تحولات سیاسی و موضوعات مرتبط با مذهب، فلسفه و کلام.
۱۳	مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن	انگلستان	پژوهش و آموزش دربارهٔ اسلام، به‌ویژه اسماعیلیه؛ توجه به تجددگرایی و مدرنیسم و ترجمه آثار مرجع اسلامی.
۱۴	دانشگاه بریستول	انگلستان	پژوهش دربارهٔ اندیشه کلاسیک اسلامی، فلسفه اسلامی، جنبش‌های مذهبی ایران و فرق شیعی؛ از جمله اصول فقه شیعه.
۱۵	مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه کمبریج	انگلستان	دارای کرسی تخصصی شیعه‌شناسی جان (یحیی) کوپر؛ پژوهش دربارهٔ تشیع دوازده‌امامی، تاریخ سیاسی تشیع و جوامع شیعی هند و لبنان.
۱۶	مرکز مطالعات اسلامی دانشگاه شفیلد	انگلستان	تمرکز بر فقه اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با تشیع.
۱۷	مدرسه مطالعات آسیایی و آفریقایی (SOAS)، دانشگاه لندن	انگلستان	فعالیت در مطالعات اسلامی و قرآن‌پژوهی و پژوهش دربارهٔ تشیع معاصر، عصر فاطمیان و عناصر شیعی در معماری پاکستان.
۱۸	دانشگاه منچستر	انگلستان	ارائه دروس مرتبط با تشیع و پژوهش دربارهٔ تاریخ تشیع، از جمله تشیع در ایران عصر صفوی.
۱۹	دانشگاه لنکستر	انگلستان	مطالعات ادیان و اسلام؛ ارائه دوره‌هایی دربارهٔ تشیع و فرقه‌های آن و بررسی شریعت و کلام در سنت‌های اسلامی.
۲۰	دانشگاه گلاسگو	انگلستان	مطالعات اسلامی و پژوهش‌های مرتبط با گرایش‌های شیعی و تاریخ جدایی تشیع و تسنن.
۲۱	مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل	کانادا	پژوهش دربارهٔ فرهنگ و تمدن اسلامی؛ ارائه دروس مرتبط با تفکر شیعی در ایران و اسلام و سیاست و انتشار آثاری دربارهٔ صفویه و محمدباقر مجلسی.
۲۲	دانشگاه تورنتو	کانادا	ارائه دروس مرتبط با اسلام شیعی، تشیع سیاسی، فاطمیان، صفویه و ایران معاصر؛ پژوهش دربارهٔ مسائل مرتبط با تشیع.
۲۳	دانشگاه کنکوردیا	کانادا	پژوهش دربارهٔ حقوق شیعه در ایران، عراق و لبنان و تحولات تشیع.
۲۴	دانشگاه ملبورن	استرالیا	مطالعات اسلامی و بررسی تشیع در چارچوب درس‌ها و مطالعات تاریخی مربوط به مذاهب اسلامی.

منابع و کتاب‌شناسی

مذهب شیعه دارای منابع گوناگون فقهی، حدیثی، اعتقادی و تاریخی است که مبانی فکری و آموزه‌های آن را تشکیل می‌دهند. این منابع نقش مهمی در تبیین اصول، احکام و پیشینه تاریخی مذهب شیعه دارند که برخی از آنها در زیر آمده است:

• منابع فقهی و حدیثی: مانند قرآن کریم، الکافی از کلینی، من لا یحضره الفقیه از شیخ صدوق، تهذیب الاحکام و الاستبصار از شیخ طوسی، وسائل الشیعه از حر عاملی و بحارالانوار از علامه مجلسی.
• منابع رجالی و کتاب‌شناختی: مانند الذریعه الی تصانیف الشیعه از آقابزرگ تهرانی، اعیان الشیعه از سید محسن امین، معالم العلماء از ابن‌شهر آشوب، فهرست اسماء مصنفی الشیعه از نجاشی و مصنفات شیعه (ترجمه و تلخیص الذریعه).
• منابع اعتقادی و کلامی: مانند اصل الشیعه و اصولها از کاشف‌الغطاء، منشور عقاید امامیه از جعفر سبحانی، عقائد الامامیه از مظفر، الشیعه و الامامه از محمدحسین مظفر و تعالیم و عقاید شیعه از محمدرضا مظفر.
• منابع تاریخی و فرقه‌شناختی: آثاری دربارهٔ پیدایش، گسترش و فرقه‌های شیعه؛ مانند تاریخ شیعه از محمدحسن مظفر، تاریخ تشیع در ایران از رسول جعفریان، فرق الشیعه از نوبختی، تشیع در مسیر تاریخ از سیدحسین محمد جعفری و تاریخ شیعه و فرقه‌های آن تا قرن چهارم از محمدجواد مشکور.
• منابع تطبیقی و انتقادی: آثاری در مقایسه دیدگاه‌های شیعه و اهل سنت؛ مانند الشیعه بین الحقائق و الاوهام از سید محسن امین، شیعه در حدیث دیگران از مهدی محقق، پاسخ به شبهاتی پیرامون مکتب تشیع از عباس علی موسوی، الشیعه و المنار از سید محسن امین و تحقیقی کوتاه پیرامون رابطه تشیع و تسنن از رسول جعفریان.

منابع

• «آشنایی با دانشگاه‌ها و مراکزعلمی غربی درحوزه شیعه‌شناسی»، خبرگزاری حوزه، ۵ دی ۱۳۹۸ش.
• «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• آیینه‌وند، صادق، قیامهای شیعه در تاریخ اسلام، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۷ش.
• ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
• ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، رساله الأضحویه (ترجمه)، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴ش.
• ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۹۹۶ م.
• اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
• اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
• انجمن دین و زندگی عمومی پیو، نقشه جمعیت مسلمانان جهان، ترجمه محمود تقی‌زاده داوری، قم، انتشارات شیعه‌شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
• «بررسی روند شکل‌گیری و گسترش رشته شیعه‌شناسی در ایران»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
• برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
• بسناس، مهری، «نقش شاعران شیعه عصر صفوی در انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی در شبه قاره هند (قرون ۹ و ۱۰ ه/ ۱۶ و ۱۷ م)»، مجلهٔ مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۶ش.
• «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
• پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد؛ نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلهٔ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
• «تشیع ایرانیان چرا و چگونه؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۳۹۸ش.
• «تفاوت فقه شیعه با مذهب اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۶ش.
• توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• ثواقب، جهان‌بحش و آزادبخت، سروش، «پیامدهای دو جریان اصولی گری و اخباری گری در سازمان روحانیت وتحولات دوره قاجاریه»، مجلهٔ علمی-تخصصی تاریخ ایران و اسلام، شماره ۵، ۱۳۸۸ش.
• «جایگاه مرجعیت و حوزه‌های دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• جعفریان، رسول، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۱ش.
• جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
• «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
• چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
• خارستانی، اسماعیل و سیفی، فاطمه، «جایگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌مداری در اسلام و عوامل مؤثّر بر تحکیم آن مبتنی بر قرآن کریم و روایات معصومین (ع)»، مجله سراج منیر، شماره ۱۷، ۱۳۹۳ش.
• داستانی بیرکی‏، علی، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه‌های امام خمینی (س)»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
• دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
• «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
• رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
• ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
• ربانی، گلپایگانی، علی، مدخلی بر علم کلام، قم، دارالفکر، ۱۳۷۸ش.
• رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید ۱»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
• رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
• رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
• روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
• زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
• زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
• ساسان، جعفر، «نقش مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی»، فروغ مسجد، ثقلین، قم، ۱۳۸۷ش.
• سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
• سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
• سبحانی، جعفر، منشور عقاید امامیه، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۸۸ش.
• سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
• شرف‌الدین موسوی، عبدالحسین، المراجعات، تحقیق حسین الراضی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
• شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
• «شهرهای مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ش.
• «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
• صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
• صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، ۱۳۷۷ش.
• صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
• طاهری خرم‌آبادی، سید حسن، ولایت و رهبری در اسلام، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۰ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
• طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
• «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
• طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
• عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
• «علمای شیعه؛ نگهبانان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی»، وب‌سایت صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
• «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۷۸ش.
• فدایی مهربانی، مهدی، ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۱ش.
• فدایی مهربانی، مهدی، حوزه عرفانی، ماهنامه فرهنگی-تحلیلی سوره اندیشه، شماره ۶۸–۶۹، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۲ش.
• فرمانیان، مهدی، آشنایی با فرق تشیع، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۷ش.
• فروهی، ناصر و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، مجلهٔ تحقیقات کلامی، دوره ۷، شماره ۲۶، پاییز ۱۳۹۸ش.
• «فصلنامه علمی پژوهشی شیعه‌شناسی با گرایش‌های: الاهیات، تاریخ و جامعه‌شناسی شیعیان جهان»، وب‌سایت فصلنامه شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ش.
• «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
• فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
• قریشی کرین، سید حسن و عسکری، سعید، «جغرافیای تاریخی شیعه در سده‌های نخست»، فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی، شمارهٔ ۸۳، ۱۳۹۱ش.
• «قیام توابین و قیام‌های دیگر شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۵ش.
• کاکایی، قاسم و وطن‌خواه، علی‌رضا، «مبانی معرفت‌شناسی عرفان شیعی با تأکید بر جامع الاسرار سید حیدر آملی»، مجلهٔ پژوهشنامه عرفان، شماره ۲۳، ۱۳۹۹ش.
• «کتابشناسی موضوعی شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۰ش.
• کربن، هانری، اسلام ایرانی، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، انتشارات سوفیا، ۱۳۹۱ش.
• گرجی، دکتر ابو القاسم، تاریخ فقه و فقها، انتشارات سمت، ۱۳۷۹ش.
• «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۲/ نقطه‌های آغازین برای معرفی شیعه در غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۳/ معرفی مراکز دانشگاهی شیعه‌پژوهی غرب»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مراکز شیعه‌شناسی در غرب ۴/ معرفی مراکز و آثار»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
• مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
• مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمه کاظم مدیر شانه‌چی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
• مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۳ش.
• معرفت، محمدهادی، «مصاحبه علمی؛ فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(۱)»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۱۰، ۱۳۸۴ش.
• مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
• منتظری‌مقدم، حامد، «واژه‌شناسی شیعه و تشیع»، مجلهٔ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
• منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون، مطبعة المدنی، ۱۳۸۲ش.
• مهدی، محسن، الفارابی و تأسیس الفلسفة الاسلامیة، بیروت، دار الفارابی، ۲۰۰۹م.
• نصر، سیدحسین، «فلسفه»، ایران، تاریخ فرهنگ هنر، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
• نعمة، عبدالله، فلاسفة الشیعه؛ حیاتهم و آرائهم، بیروت، دار الفکر،
• نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
• «ویژگی‌ها و منابع مذهب شیعه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۳۸۵ش.
• یزدانی، عباس، «مروری بر رساله‌های عملیه(۲)»، کاوشی نو در فقه، ش۱۵و۱۶، ۱۳۷۷ش.
• یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
• Islamic Holidays (Shia)", webcal.guru website, October 8, 2026.
• «Shia Islam's Holiest Sites", WorldAtlas website, April 25 2017