اذان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''اذان'''}}؛ اعلام وقت نمازهای پنج‌گانه مسلمانان با اذکار ویژه.

اذان، به‌ معنی اعلام وقت [[نماز]] با اذکار ویژه است و از شاخص‌ترین شعائر اسلامی به‌شمار می‌رود. این سنت از دو سال نخست هجرت، پس از تغییر [[قبله]]، به دستور [[حضرت محمد|پیامبر]] آغاز شد و بلال بن ریاح، نخستین مؤذن بود. اذان، علاوه‌بر اعلام نماز، در موقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی همچون ولادت نوزاد، [[زایمان]] زنان و مناسبت‌های مهم نیز کاربرد داشته است. بانگ اذان با آواز خوش و دستگاه‌های [[موسیقی]] خاص اجرا می‌شود و مؤذن، شخصی عادل و خوش‌صدا، جایگاهی ویژه در فرهنگ مردم دارد. در ادبیات و فرهنگ عامه، اذان حضور پررنگ دارد و با تعابیر، امثال و حکایات گوناگون همراه شده است. از مؤذنان برجستۀ تاریخ معاصر ایران، رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی با صدای دلنشین و تسلط بر دستگاه بیات ترک، محبوبیت فراوان یافته است.

اذان، به‌ معنی آگاهی، آگاهی دادن و خبر کردن است. در اصطلاح [[مسلمانان]]، اذان به‌ معنی اعلام وقت نماز با اذکار ویژه است. این مجموعه اذکار، از شاخص‌ترین شعائر اسلامی است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اذان-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اذان.]</ref>

== واژه‌شناسی ==

اذان، از ریشه «اَذِنَ» گرفته شده است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه اذان.</ref> اذان را در [[زبان فارسی|فارسی]]، بانگ نماز نیز گفته‌اند؛ «بانگ» برگرفته از واژۀ «وانگ» در متون پهلوی و به‌ معنی آوای بلند است. مسلمانان معتقدند که اذان باید با آوای بلند ادا شود.<ref>«یادگار زریران»، متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص۵۱ و ۲۰۴؛ معین، حاشیه بر برهان قاطع، ج1، ۱۳۳۰ش، ص229؛ مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ۱۳۸۳ش، ص۱۹۳.</ref>

ورود اذان به شریعت، پس از تغییر قبلهٔ مسلمانان از [[بیت‌المقدس]] به‌سمت [[مکه]]، در دو سال ابتدایی هجرت، صورت گرفت.<ref>ابوداوود سجستانی، سنن، ج1، ۱۴۰۱ق، ص348.</ref> بلال بن ریاح، نخستین کسی بود که به‌دستور پیامبر خدا، اذان گفت.<ref>بخاری، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص150؛ مسلم بن حجاج، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص258.</ref> از سده‌های نخستین هجرت، ساخت گلدسته و [[مناره]] در [[مساجد]]، برای گفتن اذان، رواج یافت.<ref>شنیکف، «معماری مسجد ابن طولون»، ۱۳۷۷ش، ص۵۲؛ مسجد جامع اصفهان، ۱۳۵۸ش، ص۴۲.</ref>

* ۴ مرتبه «الله اکبر»؛

* ۲ مرتبه «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا ٱللَّه»؛

* ۲ مرتبه «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّهِ»؛

* ۲ مرتبه «أَشْهَدُ أَنَّ عَلیَّاً وَلّی الله»: این عبارت تنها توسط شیعیان خوانده می‌شود؛

* ۲ مرتبه «حیّ علی الصلاة»؛

* ۲ مرتبه «حیّ علی الفلاح»؛

* ۲ مرتبه «حیّ علی خیر العمل»: این عبارت تنها توسط شیعیان خوانده می‌شود؛

* ۲ مرتبه «الله أکبر»؛

* ۲ مرتبه «لَا إِلهَ إِلَّا ٱللَّه».

اهل‌سنت، به‌هنگام نماز صبح، جمله «الصلوة خیر من النّوم» به‌ معنی «نماز از خواب بهتر است» را در اذان می‌خوانند.

== کارکردهای اجتماعی ==

کارکرد اصلی اذان، آگاه کردن [[مسلمانان]] از وقت [[نماز]] است. علاوه‌بر آن، گاهی هنگام وقوع حادثه‌ای پیش‌بینی نشده و بااهمیت، اذان می‌گفتند. همچنین گاهی به‌منظور اعلام مرگ افراد یا دادخواهی، اذان بی‌وقت سر می‌دادند.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ۱۳۶۹ش، ص۶۵–۶۹؛ امین، ظهر الاسلام، ج1، ۱۳۸۸ق، ص32-33؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ج1، بی‌تا، ص325.</ref> در برخی نقاط [[ایران]]، هنگام [[زایمان]] سخت زنان، اذان می‌گفتند و با این روش از دیگران درخواست [[دعا]] برای زائو می‌کردند.<ref>بلوکباشی، «زایمان»، ۱۳۴۴ش، ص۶۵؛ شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص195؛ پولاک، سفرنامه (ایران و ایرانیان)، ۱۳۶۱ش، ص154.</ref> در مناطق مختلفی از ایران، اذان گفتن پسربچهٔ نابالغ به‌منظور زودتر فارغ شدن زائو بوده است.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۷۸ش، ص۴۶–۴۷؛ ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص301.</ref> همچنین ایرانیان مسلمان، در گوش نوزاد، اذان می‌گویند. پیشینۀ این سنت به اذان گفتن [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] در گوش نوه‌اش، بازمی‌گردد.<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج11، بی‌تا، ص122-123؛ احمد بن حنبل، مسند، ج6، ۱۳۱۳ق، ص9 و 361 و 392.</ref> اذان گفتن در گوش نوزاد، نمادی از ورود به [[دین]] [[اسلام]] و آشنایی با ندای اسلام است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ج2، ۱۳۷۱ش، ص254.</ref> در ماه [[رمضان]]، اهمیت اذان برای مسلمانان، دو چندان می‌شود. در گذشته، به‌هنگام اوقات شرعی، مردم با شنیدن صدای مؤذن، اذان می‌گفتند تا صدای اذان به گوش همگان برسد.<ref>طباطبایی‌فر، روستای قاطول در گذر زمان (مونوگرافی)، ۱۳۸۱ش، ص۲۴ و ۱۱۷ و ۲۴۱؛ وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۳۹ و ۴۵؛ شاه‌حسینی، خوار و میراث کهن آن، ۱۳۸۵ش، ص۲۰۶؛ پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۷۳–۱۷۴.</ref>

خروس در بندهش، پرنده‌ای دانسته شده که به‌منظور دشمنی با [[جن]] و دیو، خلق شده است.<ref>بندهش، ۱۳۸۰ش، ص103.</ref> آواز بامدادی خروس در باور ایرانیان باستان، به‌ معنی اعلام آغاز [[زندگی]] و کار روزمره بود.<ref>آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، ۱۳۸۰ش، ص۴۰.</ref> این باور در دوران اسلامی با هنگام وقت سحر و اذان، پیوند یافت.<ref>جاحظ، الحیوان، ۱۴۱۶ق، ص۲۹۳–۲۹۴؛ مقدسی، کشف الاسرار عن حکم الطیور و الازهار، ۱۴۱۵ق، ص۶۳.</ref> خروس در فرهنگ عامه، موجود اذان‌گو است و در برخی مناطق ایران، از آواز خروس برای تشخیص زمان اذان استفاده می‌کردند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۴۸.</ref>

شنیدن یا گفتن اذان در [[خواب]]، از دید خواب‌گزارها، معانی متفاوتی دارد. در مجموع، بانگ اذان در خواب، نشانه‌ای نیک است اما مکان اذان گفتن، در خواب، نشان‌دهندهٔ [[سعد و نحس ایام|سعد یا نحس]] بودن آن است. برای مثال، اذان گفتن در خانه، کوه، زیرزمین [[خانه]]، [[بازار]]، خیمه و باغ و بستان، نشان از زیان و آسیبی برای شخص دارد. در برخی نقاط [[ایران]]، اذان گفتن در خواب را نشانه‌ای از [[حج]] رفتن فرد در آیندهٔ نزدیک می‌دانند.