تفکیک جنسیتی: تفاوت میان نسخه‌ها

تفکیک جنسیتی در ایران پس از انقلاب اسلامی، موجب اختصاص فضاهای فراونی به زنان شد. با این حال برخی سیاست‌های تفکیک جنسیتی در ایران، به‌طور کامل اجرا نشده است و این نقصان موجب می‌شود که موافقان به آثار مثبت تفکیک جنسیتی استناد کنند و مخالفان به پیامدهای منفی آن توجه کنند.<ref>- قمشیان، «تحلیل سیاست تفکیک جنسیتی دانشگاه‌ها از منظر علم سیاستگذاری»، 1393ش، ص102.</ref> برخی بر این باورند که اگر تفکیک بدون انعطاف و فراهم‌شدن زمینه‌های مناسب انجام شود، دارای تبعات منفی است. همچنین باید در فرایند تفکیک تغییر شرایط زمانی و مکانی و نیازمندی اعضای جامعه در نظر گرفته شود.<ref>- ایمانی و نرسیسیانس، «تفکیک جنسیتی فضای شهری و روابط صمیمانه بین جنیسیتی: مطالعه مقایسه‌ای تفکیک منعطف و غیر منعطف»، 1400ش، ص227.</ref> بر این اساس همراه با تفکیک در محیط‌های تحصیلی و شغلی، فرهنگ‌سازی لازم است و رسانه‌ها نقش مؤثری در نهادینه‌سازی آن دارند.<ref>- صدیقی و نیکوییان، «تأملی در تفکیک جنسیتی آموزش و مشاغل بانوان»، 1389ش، ص129.</ref> برخی دیگر تأثیر تفکیک بر آزادی زنان از سلطه مردان را مورد بررسی قرار داده‌اند. از منظر ایشان، صرف تفکیک تأثیر مهمی ندارد و کنترل، رؤیت‌پذیری و هنجارسازی از اهمیت بیشتری برخوردار هستند. به‌گمان این گروه تأکید و سرمایه‌گذاری بر تفکیک تأثیر مهمی بر بهبود وضعیت زنان در جامعه ندارد،<ref>- توانا و شعیفی، «تفکیک جنسیتی در فضای شهری: مطالعه بوستان شهر مادران تهران»، 1394ش، ص133.</ref> چراکه موقعیت‌زنان در ساختار اجتماعی و سیستم ارزشی انسان‌ها با تفکیک جنسیتی ارتباط دارد و تفکیک جنسیتی غیراصولی منجر به تشدید نابرابری شغلی خواهد شد.<ref>- مختاری و فاضلی، «تفکیک جنسیتی شغلی در میان کارکنان نهاد کنابخانه‌های عمومی اهواز»، 1395ش، ص82.</ref>

مکان‌های تجاری به محیط‌هایی از قبیل مجتمع‌های خرید، مراکز کسب‌وکار و محدوده‌های خرده‌فروشی، اطلاق می‌شود و بخشی از فضای شهری است.<ref>[https://urbstudies.uok.ac.ir/article_55755.html عزیزی و اسدی، «تحلیلی بر ریختشناسی مجتمع‌های تجاری  مطالعه موردی: مجتمع تجاری کوروش، منطقه 5 تهران»، 1396ش.ص56.]</ref> مراد از فضای شهری، فضای مادی با ابعاد اجتماعی و روان‌شناسی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/477445/fa#downloadbottom کلانتری خلیل‌آباد و دیگران، «برنامه‌ریزی فضاهای امن شهری مبتنی برتفکیک جنسیتی با رویکرد CPTED (نمونه موردی: محله فرهنگیان، شهر بناب)»، 1392ش، ص16.]</ref> فضا به خودی خود جنسیت ندارد، اما مکان‌ها و فضاها می‌توانند حامل نشانه‌ها، کدها و حتی جایگاه‌های متفاوتی برای زنان و مردان باشند.<ref>[http://dialecticalspace.com/urban-space-gender/ کامل، «فضاهای شهری و جنسیت»، وب‌سایت فضا و دیالیکتیک.]</ref> جنسیت و فضا ارتباط متقابل دارند؛ تفاوت‌های جنسیتی بر فضا تأثیر می‌گذارد و جنسیت نیز متأثر از فضا است. نحوه استفاده زنان و مردان از اماکن تجاری متأثر از فرهنگ حاکم بر جامعه است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/396943/fa#downloadbottom خرمی‌روز و دیگران، «خوانش مؤلفه‌های جنسیتی در طراحی مراکز خرید شهر تهران (مطالعه موردی: مرکز خرید پالادیوم، مرکز خرید کوروش، مرکز خرید تیراژه 2، پاساژ کویتی‌های رضا)»، 1399ش، ص64.]</ref> فضا محصول روابط تجربهٔ استفاده‌کنندگان محیط با فضای ذهنی متخصصان و محیط فیزیکی است. همان‌گونه که حضور زنان در [[بازار]]، بر شکل‌دهی آن تأثیر می‌گذارد، محیط بازار نیز تجربه زنان از فضاها را متأثر می‌سازد. منظور از جنسیت‌دار شدن فضا، تخصیص محدوده‌های آن برای حضور جنسیت خاص است، برخی فضاها به‌طور خنثی توسط هر دو [[جنس]] استفاده می‌شوند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100465.html بیدار و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، 1398ش، ص57-58.]</ref>

بر مبنای گزارش‌های علمی؛ ساختار مغزی زنان و مردان متفاوت است. نیم‌کره سمت چپ مغز بیش‌تر برای مسایل منطقی استفاده می‌شود؛ اما نیم‌کره سمت راست بیش‌تر با مفاهیم بصری و احساسات درگیر است. زنان در حین تصمیم خرید هر دو نیم‌کره مغزشان درگیر است و مردان بیش‌تر از نیم‌کره سمت چپ مغز خود استفاده می‌کنند. این تفاوت ساختاری در مغز به هنگام تصمیم خرید موجب می‌شود، مردان خرید را بیش‌تر به‌صورت یک فعالیت هدف‌دار دنبال کرده و آن را یک وظیفه تلقی کنند؛ اما خرید برای زنان یک فرایند لذت‌بخش است و می‌خواهند با پرس‌وجو و تحقیق به نتیجه بهتری برسند.<ref>[https://www.jgeoqeshm.ir/article_186993.html سهراب‌زاده و دیگران، «بررسی نقش جنسیت در ادراک طراحی معماری مجتمع‌های تجاری در حوزه جغرافیایی چابهار»، 1401ش، ص829-828.]</ref>

مردان می‌دانند چه چیزی می‌خواهند و وقت زیادی را صرف نگاه کردن به اجناس مغازه نکرده و سریع تصمیم می‌گیرند؛ اما زنان با احساس خرید می‌کنند، آمارها نشان می‌دهد که خریدهای بیش از نیمی از زنان متأثر از دوستان و صاحب‌نظرانی است که به آنها اعتماد دارند و اگر او از خرید خود راضی باشد این تجربه را با دوستان خود نیز در میان می‌گذارد. اصولاً مردان خیلی نگران قیمت جنس نیستند. ولی زنان توجه بیشتری روی قیمت دارند. زنان، خریداران کار کشته‌ای هستند؛ آنها ممکن است به خریدهای اضافی هم بپردازند، مثلاً اگر قصد خرید یک سرویس غذاخوری را داشته باشند، یک قالیچه و رومیزی هم می‌خرند و تزئینات جدیدی را نیز انجام می‌دهند تا فضا و محیط را از همه نظر کامل کنند. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، زنان بزرگ‌ترین جمعیت خریداران هستند چون نه‌تنها برای خود که برای خانواده خود نیز خرید می‌کنند؛ لذا بسیاری از فروشندگان با هدف جذب خریداران زن، بازاریابی خود را عمدتاً معطوف به زنان می‌کنند.<ref>[https://khooyeh.ir/نقش-جنسیت-خریداران-در-فرآیند-فروش/ دگانگ، «نقش جنسیت خریداران در فرایند فروش»، وب‌سایت خویه.]</ref>

به اعتقاد محققین؛ زن امروزی تنها یک زن خانه‌دار نیست بلکه یک فروشنده و بازاریاب باهوش نیز هستکه مشتریان را با زیرکی راهنمایی و ترغیب به خرید می‌کند؛<ref>[https://khooyeh.ir/نقش-جنسیت-خریداران-در-فرآیند-فروش/ دگانگ، «نقش جنسیت خریداران در فرایند فروش»، وب‌سایت خویه.]</ref> لذا اشتغال زنان در فضاهای تجاری همانند پاساژها و کافی‌شاپ‌ها رو به افزایش است. پاساژ، صحنه نمایشی از فعالیت‌های اجتماعی زنان و مردان است. بر مبنای تحقیقات انجام شده، زنانی که در پاساژها به‌عنوان فروشنده مشغول به کار می‌شوند اکثراً از طبقات پایین جامعه هستند که برای تأمین معیشت خود مجبور به کار هستند. گروهی دیگر برای کسب وجهه اجتماعی، استقلال مالی و دور شدن از فضای محدود خانه و خانواده ترجیح می‌دهند که در جایی مشغول به کار شوند. گروه کثیری به‌عنوان فعالیت اقتصادی به این شغل‌ها روی می‌آورند. برخی محققین؛ مزایای اشتغال زنان را افزایش سرمایه اجتماعی و اعتمادبه‌نفس زنان دانسته و در ارتباط با پیامدهای فردی و اجتماعی آن به دستمزد کم، خشونت جنسی و جسمی، نگرش منفی مردم و کاهش اشتغال مردان اشاره می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83684208/اما-و-اگرهای-اشتغال-زنان-در-مراکز-تجاری طهمورثی، « اما و اگرهای اشتغال زنان در مراکز تجاری»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

بر اساس تحقیقات انجام شده؛ زنان در بازارها و پاساژها نه به‌عنوان فعالیت تجاری؛ بلکه عمدتاً برای گذران اوقات فراغت حضور می‌یابند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400022617876/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%AD-%D9%85%D «چرا زنان محیط‌های تجاری را به همه جا ترجیح می‌دهند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> بنا بر یافته‌های پژوهشگران علوم اجتماعی، اکنون فضاهای خرید چندمنظوره با اهدافی به‌جز خرید توسط زنان استفاده می‌شوند. نتایج آمار سال ۱۳۸۳ش نشان می‌دهد که در بازار تهران، حدود ۱۱٫۷٪ از مراجعان زنان هستند. همچنین بر مبنای نتایج یک پیمایش دربارهٔ فرهنگ خرید شهروندان تهرانی ۷٪ صرفاً برای تفریح، ۳۷٪ برای خرید تفریحی و ۵۳٪ برای خرید ضروری به بازار تهران مراجعه کرده بودند. مشاهدات عینی پژوهشگران در این بازار و نتایج این پیمایش نشانگر این واقعیت است که بازار و اماکن تجاری امروزه برای مخاطبانش فقط در امر خریدوفروش خلاصه نمی‌شود که گستره‌ای از فعالیت‌های ضروری و غیر ضروری در آن به وقوع می‌پیوندد.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100465.html بیدار و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، 1398ش، ص56-57.]</ref>

با توجه به تحقیقات انجام شده؛ امروزه حضور زنان در بازارها نسبت به سابق به‌گونه‌ای چشم‌گیری افزایش یافته و فضاها در حال تبدیل شدن به فضاهای زنانه هستند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_29482.html پوراحمد و سالاروندیان، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تاکنون در شهر تهران»، 1391ش، ص70.]</ref> کیفیت حضور زنان در اماکن تجاری نیز با گذشته متفاوت شده است و برخی از این فضاها هنوز حضور زنان را محدود می‌کند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100465.html بیدار و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، 1398ش، ص55.]</ref>

زنان، از حضور در فضاهای عمومی ترس داشته و فکر می‌کنند که دیده‌شدن در این اماکن ممکن است برای‌شان مشکل‌ساز باشد. شرایط کالبدی بازارها نیز به‌گونه‌ای است که آنها نمی‌توانند در جایی رفع خستگی کنند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100465.html بیدار و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، 1398ش، ص72.]</ref> چنین محدویتی معمولاً برای مردها احساس نشده و آنها به‌راحتی در جایی نشسته یا به میله‌ها تکیه می‌دهند. اگر زنان بخواهند مانند مردها رفع خستگی کنند، نگاه‌های خیره مردانه موجب ناراحتی و آزار آنها می‌شود.<ref>بی[https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100465.html دار  و دیگران، «تعامل جنسیت و فضا در بازار تهران، مورد پژوهش: فضاهای سبزه‌میدان و مشیر خلوت»، 1398ش، ص66.]</ref>

ضرورت آموزش منفک، ناشی از تفاوت‌های طبیعی زنان و مردان است؛ از نظر افلاطون؛ عقلانیت در مردان و احساس در زنان غالب است؛ ارسطو؛ مرد را منشأ روح و [[زن]] را منشأ جسم می‌داند؛ روسو؛ به قدرت استدلال، جسارت جنسی و گستاخی مرد اشاره کرده و تأکید بر سرشت فریبندگی، شرمساری و مقاومت زن دارد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/304989/آیا-باید-جنسیت-در-آموزش-رسمی-لحاظ-شود جیریایی، «آیا باید جنسیت در آموزش رسمی لحاظ شود؟»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

زیست‌شناسی نیز تفاوت‌های جسمی فراوانی را میان زن و مرد اثبات می‌کند.<ref>'''.''' [http://mohsenzade.com/zm/ravanshenasi_3/ غلامی، «زن، مرد؛ تفاوت‌ها»، وب‌سایت حجت‌الاسلام محسن‌زاده.]</ref> زنان و مردان به‌تبع تفاوت‌های فیزیکی دارای دستگاه‌های نسبتاً متفاوت روانی،<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج‏19، ص184.</ref> ادراکی و [[هویت جنسیتی]] هستند؛<ref>محبی، «صورت‌بندی مفهوم جنسیت در انگاره اسلامی»، 1403ش، ص78.</ref> لذا آموزش تک‌جنسیتی ضروری دانسته می‌شود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/304989/آیا-باید-جنسیت-در-آموزش-رسمی-لحاظ-شود جیریایی، «آیا باید جنسیت در آموزش رسمی لحاظ شود؟»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

برخی به منظور رهایی دختران از سیطرهٔ نظام آموزشی مردانه، خواهان مکان‌های جداگانه آموزشی هستند.<ref>[https://journals.iau.ir/article_689946_ae8b6dd72277f8ac30470fede4cd35b9.pdf خاکسار و دیگران، «جنسیت و آموزش، رویکرد نظام‌های آموزش عمومی به موضوع جنسیت»، 1400ش، ص48.]</ref> به اعتقاد محققین؛ جذابیت‌های فضای آموزشی نیز برای دختران و پسران متفاوت بوده و هرکدام به امور خاصی علاقه‌مند هستند؛ دختران بیشتر از پسران از رنگ‌ها استفاده می‌کنند. دختران به رنگ‌های گرم و پسران به رنگ‌های سرد گرایش بیشتری دارند. پسران رزمی و دختران بزمی بوده و حیاط مدرسه باید متناسب با نیازهای دخترانه و پسرانه طراحی شود.<ref>[https://jria.iust.ac.ir/article-1-1548-fa.pdf یگانه و دیگران، «تأثیر جنسیت کودکان بر طراحی فضای باز مهدکودک و پیش‌دبستانی براساس آموزه‌های اسلامی«، 1400ش، ص115- 114.]</ref>

تفکیک جنسیت از موضوعات مورد توجه [[فمینیسم]] است؛ برخی فیمنیست‌ها، ایجاد اماکن تفریحی برای بانوان را موجب همبستگی بیشتر و تقویت تفکرات فمینیستی در آنان می‌دانند. دیدگاه دوم؛ تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی و وارد کردن زنان به [[حوزه خصوصی در امر جنسی|عرصهٔ خصوصی]] را باعث فاصله‌گرفتن آنها از [[حوزه عمومی در امر جنسی|عرصه‌های عمومی]] دانسته و معتقدند؛ در هیچ مکان عمومی نباید جداسازی صورت گیرد؛ چرا که باعث کاهش حضور زنان در فضای عمومی و مردانه‌شدن هرچه بیشتر این فضا می‌شود؛<ref>[https://jsoa.sbu.ac.ir/article_99214_435271cb9c1f6e8ac7469d3bf90e909d.pdf تولایی و دیگران، «بررسی رضایت‌مندی از تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی )با تکیه بر پارکها)»، 1394ش، ص40-41.]</ref> آنها؛ تفکیک [[جنسیت]] در اماکن تفریحی را بازتابی از نگاه مردسالارانه در نهاد [[خانواده]] می‌دانند که منجر به بازتولید آن در حوزه‌های عمومی می‌شود و نشانه‌های آن را در توجیهات طرفداران تفکیک جنسیت جست‌وجو می‌کنند.<ref>[http://www.isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/378-گزارش-نشست-جامعه‌شناسی-زنان-و-جنسیت/3740-تفکیک-جنسیتی-در-عرصه-عمومی اعزازی، «تفکیک جنسیتی در عرصه عمومی»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران.]</ref>

کریستین میران و آلما یانگ؛ تفکیک جنسیت در اماکن تفریحی را از این جهت مطلوب می‌دانند که فضای مختلط را مردانه و تهدیدی برای زنان دانسته و معتقدند که زندگی زنان در فضاهای شهری عمدتاً توسط مرزهای رویت‌پذیر و نامرئی که با ساختارهای جداکنندهٔ شهر به لحاظ جنسیتی مربوط می‌شوند، شکل می‌پذیرند. [[خشونت علیه زنان|خشونت در برابر زنان]] یکی از مکانیزم‌های این دوگانگی به‌شمار می‌رود؛ زیرا زنان را در فضاهای عمومی درگیر ترس کرده و به مردها اجازه اعمال خشونت می‌دهد. زنانی که وارد فضاهای عمومی با غلبه مردان می‌شوند، ممکن است محدودیت‌های بیشتری را تجربه کنند.<ref>[https://upk.guilan.ac.ir/article_3280_05ddca7eb6ee61a0fceeca75f343e902.pdf اسدی محل‌چالی و دیگران، «بیین فرهنگ جنسیتی فضا در گذرهای شهر اسلامی- ایرانی»، 1398ش، ص22.]</ref>

== پانویس ==

== منابع ==

* قرآن کریم

{{جنسیت}}