مادری

مادری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مادری؛ ایفای نقش‌های مادرانه در مراقبت و پرورش فرزند.

مادری در کنار نقش همسری از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در خانواده و یکی از مهم‌ترین منابع هویت زنانه به‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای مانند؛ فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و گرایش به مراقبت از فرزند استوار است، ویژگی‌های که در سرشت زنان نهاده شده‌اند و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌های که در جامعه‌شناسی «نقش مادری» خوانده می‌شوند آماده می‌سازند. این نقش‌ها بسته به تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع، صورت‌بندی‌‌های نسبتا متفاوتی می‌یابند. نقش‌های مادری با وظایف سایر اعضای خانواده رابطه‌ای متقابل دارد و در شکل‌گیری نقش‌های متناظر برای آنان نیز مؤثر است. مفهوم مادری یکی از موضوعات مهم مطالعات جنسیت و جامعه‌شناسی خانواده بوده و بازتاب گسترده در ادبیات و هنر نیز یافته است. تقویت جایگاه مادری، نقش محوری، در تحکیم خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

مادری مفهوم مرتبط با مفهوم مادر است؛ در منابع لغوی، مادر به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. مفهوم مادری در رویکرد سنتی، امر بدیهی تلقی می‌شد؛ اما در رویکردهای معاصر، نگرش‌های متفاوتی نسبت به مفهوم مادری وجود دارد؛ در برخی رویکردها، نقش مادری ویژگی ذاتی برای زن دانسته می‌شود؛ اما در رویکرد فمینیستی، مفهوم مادری برساخته اجتماعی به‌شمار می‌آید؛ برای نمونه، حالت تهوع زنان در زمان بارداری، در این رویکرد به‌مثابه نوعی طغیان بدن علیه پذیرش فرزند، تفسیر می‌شود. در رویکرد سنتی مادری مهم‌ترین نقش مادر بیولوژیک است که شامل مراقبت و تربیت کودک شده و زن از طریق ایفای این نقش‌ها به کمال می‌رسد؛ اما در رویکرد برساخت اجتماعی، مادری امر اجتماعی و شامل پرورش و مراقبت از کودک دانسته می‌شود. در ادبیات مربوط به مادری دو مفهوم عمده؛ «ایدئولوژی مادری» و «تجربه مادری» مطرح است، مفهوم اولی ناظر به تعاریف سنتی، عام‌گرایانه و رایج از مادری و ویژگی‌های نوعی یک «مادر شایسته» از منظر جامعه است؛ ولی تجربۀ مادری به تفاوت ایفای نقش مادری در واقعیت زندگی پرداخته و تجربه‌های متفاوت مادری در میان زنان روستایی، شهری، عشایری، طبقات اجتماعی، زنان شاغل و تحصیل کرده را بازتاب می‌هد. برپایه این دو مفهوم تعاریف مختلفی از مادری ارائه شده است که وجه مشترک اغلب آنها زنانه بودن این نقش است با این تفاوت که تأکید بر زن در نقش «زاینده فرزند»، مادرانگی طبیعی مطرح است و در تأکید بر زن به‌عنوان «پرورش دهنده فرزند» مادرانگی اجتماعی مدنظر است. در رویکرد فمینیستی تعدیل شده، مادری امری سیال تلقی می‌شود، نهاد مادری از تجربه مادری تفکیک شده و بر این امر تأکید می‌شود که زنان با بازتعریف نقش‌ مادری می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند؛ اما مادری در رویکرد سنتی و دینی، شامل نقش‌های تکوینی و کنشی مقدس است که زنان از طریق ایفای آنها، استعدادهای خود را به ظهور رسانده و بستر رشد فرزند را فراهم می‌کند.

تاریخچه و تحول مفهوم مادری

مادر شدن و ایفای نقش مادری از آغاز حیات انسانی امری مقدس و بنیادین شمرده می‌شد. تا دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا، مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت. با این حال، در پایان هزاره‌ی دوم میلادی و به‌دنبال تحولات بی‌سابقۀ فکری و اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی و ورود جوامع بشری به دنیای مدرن، مفهوم مادری به‌تدریج دستخوش تحولی بنیادین شد. برخی پژوهشگران، سیر تحول مفهوم مادری را در چهار مرحله‌ی زیر صورت‌بندی کرده‌اند:

• مادری اثیری: مادری که در آن، شناخت زن از فرزندآوری بی‌واسطه و برخاسته از تجربۀ زیسته‌ی بدن اوست. در این مرحله، مادر شدن معادل با هستی‌بخشیدن به شبکۀ نسبی است و هویت مادر به‌طور کامل در هویت گروه خویشاوندی حل می‌شود. زن، همانند اثیر (ماده بی‌رنگ و نامرئی که موجب ادامه حیات کره زمین است)، در فضای اندرونی و پنهان از دید قرار می‌گیرد، اما در عین حال حیات‌بخش کل شبکه‌ی خانوادگی است.
• مادری گذار (پیشرانه): مرحله‌ای میانی از تحول مفهوم مادری است که با ورود نهادهای بهداشتی و پزشکی (نظیر خانه‌های بهداشت و بیمارستان‌ها) در فرآیند زایمان، زنان با مفاهیم نوظهوری مانند ضدعفونی کردن محل زایمان و استفاده از ابزار بهداشتی، شناخت جدیدی از فرزندآوری کسب می‌کنند. مادری در این دوره کنشی «تجربی-آموزشی» در خدمت بقای خانواده است، و ساختار خانواده به‌سوی الگویی چندهسته‌ای و نیمه‌مستقل حرکت می‌کند.
• مادری ترازمند: در مرحله‌ ترازمند، بارداری به پدیده‌ای «خطرآفرین» و نیازمند نظارت تخصصی بازتعریف می‌شود (با طرح مفاهیمی چون دیابت بارداری و فشارخون بارداری). هم‌زمان با رشد سواد و افزایش مشارکت اجتماعی زنان، مادری به کنشی «کنترل‌شده و آگاهانه» بدل می‌شود که هدف آن ایجاد تعادل میان آرزوهای فردی و مسئولیت‌های مادرانه و ارتقای کیفیت زندگی بوده و خانواده ساختاری هسته‌ای و مستقل می‌یابد.
• مادری ارادی: این مرحله‌ مادری با بیمارستانی‌شدن کامل فرآیند زایمان و به‌رسمیت‌شناختن حق انتخاب فردی زنان، شکل می‌گیرد. در این مرحله، هویت مادری دیگر بر پایه‌ی ذات و جنسیت استوار نیست، بلکه بر خردگرایی و اراده‌ی فردی تکیه دارد. با بهره‌گیری از فناوری‌های کمک‌باروری (نظیر بانک اسپرم، رحم جایگزین و اهدای تخمک)، مادری از پیوندهای زیستی و حتی از الزام ازدواج فراتر می‌رود و به تجربه‌ای برای کسب «عشق ناب» و ارتقای جهان‌بینی فردی مادر تبدیل می‌شود.

خاستگاه مادری

رهیافت‌های موجود دربارهٔ مقولهٔ مادری را می‌توان در دو پارادایم کلی دسته‌بندی کرد: ذات‌گرایی و برساخت اجتماعی. در نگاه ذات‌گرایانه، تفاوت‌های جنسیتی امری ذاتی و فرافرهنگی تلقی می‌شود و ریشه‌های مادری در ذات و حقیقت زن جست‌وجو می‌شود؛ اما در رهیافت برساخت اجتماعی، میل به مادری در زنان همچون دیگر ویژگی‌های زنانه، برساختهٔ جامعه دانسته می‌شود و با تأکید بر فرایندها و الزامات اجتماعی، مادری فرایندی تلقی می‌شود که زن را مادر می‌سازد.

مادری به‌مثابه نیاز ذاتی زنانه

در نگرش دینی، مادری از نیازهای ذاتی زن تلقی می‌شود؛ قرآن مادری را رنجی توأم با لذت و خواست قلبی برای زن می‌داند. لذت مادری ریشه در محبت مادرانه دارد؛ همان‌گونه که محبت مادری بالاترین محبت‌هاست، لذت مادری نیز بالاترین لذت‌هاست. برپایه این رویکرد؛ ویژگی‌های فطری‌ای که در خلقت زنان تعبیه شده‌اند آنها را برای ایفای نقش‌ مادری آماده می‌سازند، هرچند شدت و ضعف این ویژگی‌ها متأثر از عوامل فرهنگی و الگوهای تربیتی است؛ اما بر پایه داده‌های علمی و تاریخی، میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر می‌شود و در دوران بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر اسلام، افزون بر آنها، مادری، تجلی دهنده مهر خداوند در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. نقش مادری زمینه بروز فضایل اخلاقی و تقویت کننده ملکه تقوی دانسته می‌شود. بر بنیاد پژوهش انجام شده، تا دههٔ ۱۹۵۰م، در آمریکا، مادری نقش اصلی زنان دانسته می‌شد؛ برای نمونه، اِلن کی، از زنان ترقی‌خواه این دوره، بر ضرورت مراقبت مادر از کودک در منزل و تأثیر آن بر رشد شخصیت کودک تأکید داشت. او مادری را موجب خودشکوفایی زنان می‌دانست و با اشتغال زنان بیرون از منزل مخالف بود. از منظر جامعه‌شناختی، پارسونز با تأکید بر بیولوژی بدن زنان، کارکرد خانواده را بازتولید نسل و اجتماعی‌کردن فرزندان می‌داند. او مادری را ناشی از غریزهٔ ذاتی زنان می‌داند و بر این باور است که رفتارهای مادرانه هر چند از طریق عوامل اجتماعی آموخته می‌شود؛ اما عوامل زیستی آن را تقویت می‌کنند. در رویکرد روان‌شناختی، جان بالبی دلبستگی مادر و کودک را از نیازهای طبیعی مادر و فرزند می‌داند و آن را امری لذت‌بخش و موجب خشنودی هر دو طرف می‌شمارد.

مادری به‌مثابه برساخت اجتماعی

سیمون دوبووار، از فمینیست‌های رادیکال، با طرح این جملهٔ معروف که «کسی زن به‌دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، فرودستی زنان را به تولیدمثل و نقش مادری نسبت می‌دهد. او مادری را قربانی‌شدن زن برای نوع بشر می‌داند و ازخودبیگانگی و فرودستی اجتماعی را از پیامدهای فردی و اجتماعی آن برای زنان برمی‌شمارد. فایرستون بر این باور است که مادری برساختی اجتماعی است؛ زیرا مادری طبیعی به‌کمک انقلاب بیوتکنولوژیک باروری می‌تواند به‌کلی از میان برود؛ حتی تفاوت در ظرفیت زایمان نیز به یاری علم از بین خواهد رفت و نقش‌های مادری را زنان و مردان به‌طور مساوی برعهده خواهند گرفت. از نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۷۰م، گروهی از فمینیست‌ها کوشیدند چگونگی شکل‌گیری مادری را بررسی کنند و راهکارهایی برای بهبود مادرانگی ارائه دهند. از منظر کریستوا، بدن مادرانه همچون آبژه‌ای است که پتانسیل قدرتی بی‌بدیل دارد و کارکردی یگانه می‌یابد؛ کارکردی که می‌تواند تجربهٔ مادری را به کارکرد اجتماعی متصل کند و راه را برای شکوفایی زنان بگشاید. آدرین ریچ با تفکیک نهاد مادری از تجربهٔ مادری، بر این باور است که زنان با نقد مردسالاری و بازتعریف نقش زنانه می‌توانند مادری قدرتمندانه را تجربه کنند. غالب نظریه‌پردازان موج سوم فمینیسم با عبور از نگرش‌های رادیکال با رویکرد معتدلانه به خاستگاه مادری پرداخته و بر این امر تأکید دارند که زنان از طریق نقش‌های خانوادگی به درجهٔ قابل‌توجهی از قدرت و پایگاه اجتماعی دست می‌یابند و تلاش برای نابودی خانواده به آزادی زنان نخواهد انجامید؛ زیرا نهاد دیگری که بتواند نیازهای اساسی زنان را برآورده کند وجود ندارد. برخی پژوهشگران، دیدگاه فمینیسم اسلامی را نیز در همین دسته قرار می‌دهند.

جایگاه مادری

مادری در فرهنگ‌های متفاوت از جایگاه ویژه برخوردار است؛ در نگرش‌های عمده علمی، جایگاه مادری، بی‌بدیل تعریف شده و در آیین‌های اعتقادی، مقام مادری مقدس شمرده شده است:

جایگاه مادری در ادیان

• در آیین زرتشت، جایگاه مادری رسالت اصلی زنانه شمرده شده است.
• در آیین بودایی، جایگاه مادری مستلزم تحمل بیشترین رنج بوده و مقام مادری از مقام‌های بالای دینی نیز برتر معرفی شده است.
• در یهودیت، احراز جایگاه مادری، بازتابنده اوج کمال زن به‌شمار می‌آید.
• در مسیحیت جایگاه مادری از منزلت ویژه‌ای برخوردار است و تصویر هنری مریم و فرزندش نشان دهنده اهمیت جایگاه مادری در این آیین تفسیر شده است.
• در اسلام مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی می‌شود و بر پایهٔ روایتی منسوب به پیامبر اسلام، زن در دوران بارداری همچون مجاهد، عابدی روزه‌دار و شب‌زنده‌دار به‌شمار می‌آید و پس از زایمان پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ همچنین در ازای هر بار شیردهی به فرزند، پاداشی معادل آزادکردن برده‌ای از نسل اسماعیل برای او در نظر گرفته شده و در پایان دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود. اهمیت جایگاه مادری در این نگرش، ناشی از نقش‌ محوری مادر در پرورش انسان (فرزند) و تعالی وجودی زن در این جایگاه است.

جایگاه مادری در رویکردهای علمی

• در جامعه‌شناسی خانواده، جایگاه مادری یکی از ارکان اصلی نهاد خانواده به‌شمار می‌رود. برپایه برخی پژوهش‌ها، توجه به جایگاه مادری، نقش مؤثری در توسعه اجتماعی دارد و تکریم مادر، تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از مادر، به ارتقای جایگاه مادری کمک کند.
• غالب نظریه پردازان موج سوم فمینیست، جایگاه مادری را موجب اقتدار زنانه می‌دانند.
• از منظر روان‌شناسی، جایگاه مادری مستلزم دلبستگی مادرانه است و چنین دلبستگی‌ای نقش ویژه در استحکام خانواده دارد.

اهمیت نقش‌ مادری

نقش‌های مادری از منظرهای گوناگون دارای اهمیت بنیادین شمرده می‌شوند:

از منظر روان‌شناختی، نقش مادری فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و شکل‌گیری هویت کودک پیوند می‌دهد. بر اساس این رویکرد، سلامت روانی مادر پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینه‌ساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگی‌های اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلبستگی ایمن که یکی از پایه‌های اصلی سلامت روان و شایستگی فردی به‌شمار می‌رود، عمدتاً تحت تأثیر رفتارهای مادر شکل می‌گیرد؛ در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر به نیازهای کودک از عوامل کلیدی شکل‌گیری این نوع دلبستگی به‌شمار می‌رود. بر پایه همین دیدگاه، مادرانی که از سلامت روانی و ثبات شخصیتی برخوردارند، نگرشی مثبت‌تر نسبت به توانمندی‌های فرزندان خود دارند و آنها افزون بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت فرزندان خود را نیز تقویت می‌کنند. بر پایه برخی تحقیقات روان‌شناختی، ارتباط مؤثر مادر با فرزند می‌تواند به افزایش اعتمادبه‌نفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک بینجامد و زمینه‌ساز شکل‌گیری خانواده کارآمد با فرزندانی سالم شود.

در رویکرد اسلامی، مادری صرفا یک نقش اجتماعی یا شغلی نیست بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسان‌پروری است که موجب بهشتی شدن زن می‌شود. عبدالله جوادی‌آملی بر این باور است که زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه ایفا می‌کنند و از میان مسئولیت‌های گوناگون زنان، مادری را مهم‌ترین وظیفه آنان در قبال خانواده و اجتماع می‌داند. به گفته او، هفت سال نخست زندگی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر قرار دارد، دوران تعیین کننده در شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک به‌شمار می‌رود. روح‌الله خمینی نیز مادری را محور خانواده معرفی کرده و معتقد بود آنان در انتقال ارزش‌ها و هنجارها نقش مؤثرتری از دیگر اعضای خانواده دارند؛ نقشی که در سعادت یا نگون بختی جامعه نیز تأثیر گذار است؛ زیرا مادر در جایگاه مربی‌ قرار دارد و از طریق تربیت صحیح فرزندان می‌تواند بر آبادانی یک کشور اثر بگذارند. برخی عالمان دینی؛ کاهش نقش مادری در نظام خانواده و سپردن کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک را موجب کاهش پیوند عاطفی میان مادر و فرزند و دارای پیامدهای سنگین برای آنها می‌دانند. برخی محققان پیامدهای رویکرد تخریبی فیمنیست‌های رادیکال نسبت به نقش‌های مادری را برای غرب سنگین ارزیابی کرده و آن را حاکی از اهمیت بی‌بدیل نقش‌ مادری در نهاد خانواده می‌دانند.

نقش‌های مادری

مادری حامل نقش‌های پیچیده در ابعاد و سطوح مختلف حیات انسانی است که محورهای عمده آن عبارت‌اند از:

مراقبت و تربیت

در نگرش دینی، مراقبت و تربیت از نقش‌های محوری مادری است و مادر در قبال آن مسئول تلقی می‌شود. بر پایه داده‌های علمی، مادران در دوران بارداری، نوزادی، کودکی و حتی نوجوانی تأثیر قابل توجهی بر پرورش فرزند دارد. در سال‌های نخست کودکی، به‌دلیل وابستگی تغذیه‌ای و مراقبتی کودک به مادر، نقش مراقبتی مادر پررنگ‌تر توصیف می‌شود. بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکل‌گیری حس امنیت، اعتماد به‌نفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده می‌شود.

بر اساس برخی دیدگاه‌ها، نقش‌های مهم مادری عبارتند از:

• مراقبت از جنین در دوران بارداری؛
• شیردهی مادر و تغذیه کودک؛
• ایجاد محیط امن برای فرزندان در سنین مختلف؛
• پاسخ‌گویی به نیاز عاطفی و روانی فرزندان؛
• آموزش اصول اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
• تقویت باورهای دینی و مذهبی فرزندان؛
• شناخت نیازهای فرزندان متناسب با سن آنها.

برخی اندیشمندان، نقش مادری را در چارچوب مصالح پنج‌گانه زیر بررسی کرده‌اند:

• حفظ دین: مادر در شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند در دوران کودکی نقش تعیین کننده‌ای دارد؛ باورهای که فرد در بزرگسالی از آن‌ها دفاع می‌کند.
• حفظ نفس: این بعد به‌ نقش مادر در حفظ جان فرزند، از دوران جنینی تا پس از تولد و نیز مسئولیت تغذیه نوزاد اشاره دارد.
• حفظ نسل: مادر در حفظ و تداوم نسل متعالی نقش محوری دارد؛ زیرا ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مادر می‌تواند به‌طور آگاهانه و یا ناخودآگاه بر فرزند اثر بگذارد.
• حفظ عقل: این بخش به نقش مادر در تشویق فرزند به تفکر و پرورش قوای عقلانی او اشاره دارد؛ از جمله مادر می‌تواند از طریق ترغیب کودک به مشاهده و تأمل در پدیده‌های پیرامونی به رشد عقلی او کمک کند.
• حفظ مال: مادر از موقعیت مادری که دارد می‌تواند اقتصاد خانواده را مدیریت کرده و از این طریق به ثبات و انسجام خانواده کمک کند.

برخی پژوهشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعده‌های غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.

مدیریت معیشت خانواده

مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانه‌داری، از دیگر ابعاد این نقش شمرده شده است. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشته‌اند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری در هزینه‌های خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بوده‌اند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارت‌های تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده می‌افزایند؛ در مقابل، زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی، مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار، از بار اقتصادی خانواده می‌کاهند. بنابر برخی مطالعات، این نقش‌آفرینی، فراتر از تجربه‌های منتقل شده از نسل‌های پیشین، امروزه مستلزم مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.

سرپرست خانواده‌

در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بی‌کاری، مهاجرت، متواری‌شدن همسر و نیز عدم ازدواج‌ زن، از جمله زمینه‌‌های شکل‌گیری این نوع از خانواده به‌شمار می‌روند. مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانه‌داری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهش‌ها، این مادران به‌دلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف می‌کنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند. حفظ توازن میان مسئولیت‌های اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.

مدیریت بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقش چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. بسیاری از پژهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده می‌دانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کار رفته گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی ذکر شده که در کاهش اضطراب و پیشگیری از آسیب‌های روحی مؤثر دانسته شده‌اند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، به‌منظور تقویت تاب‌آوری فردی و خانوادگی ادامه می‌یابد.

حقوق مادری

حقوق مادری رابطه محور ذکر شده و ناشی از نقش مادر بودن و پیوند با فرزند است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• حق شیردهی: در کلیه نظام‌های حقوقی، شیردادن به نوزاد از حقوق مادری شمرده می‌شود.
• حق حضانت: قاعده کلی بر این است که حضانت طفل تا سن 7 سالگی با مادر است.
• حق دریافت نفقه: دریافت نفقه فرزند از پدر در دوره حضانت مادر از حقوق مادری به‌شمار می‌رود.
• حق ملاقات: در صورتی که حق حضانت با پدر باشد مادر حق ملاقات با فرزندش را دارد.
• حق تربیت: مادر حق دارد در تصمیم‌گیری در امور تربیتی فرزندش مشارکت کند.

بازنمایی مادری در فرهنگ و هنر

فرایند مادری با جایگاه اجتماعی مادر بودن پیوند دارد. مفهوم مادری دربردارنده ارزش‌ها و باورهایی است که در ادبیات، رسانه‌ها، سینما و دیگر صورت‌های فرهنگی بازنمایی می‌شود.

گونه‌های بازنمایی مادری

• بازنمایی‌های نمادین و استعاری مادری: در ادبیات عامیانه، مادری با مفاهیم استعاری‌ای چون «زبان مادری»، «سرزمین مادری» و «مام وطن» بازنمایی شده که بازتاب‌دهنده نقش‌های مادرانه است. برای نمونه، اطلاق صفت «مادری» به زبان، بیانگر این واقعیت است که انسان همان‌گونه که از مادر زاده می‌شود و با او زیست می‌کند و عمیق‌ترین پیوندهای عاطفی و شناختی خود را با وی برقرار می‌سازد، با زبان مادری نیز چنین رابطه‌ای برقرار می‌کند؛ همان‌گونه که انسان در مادر شکل می‌گیرد و از او پدید می‌آید، در زبان نیز تکوین می‌یابد و به زبان مادری وابسته می‌شود.
• بازنمایی‌های کهن‌الگویی مادری: یکی از کهن‌الگوها مادر مثالی است که یونگ آن را از پرمعناترین تجلیات ناخودآگاه جمعی می‌داند. بر پایه دیدگاه یونگ، فرزند هرگز از سیطره صورت ازلی مادر رها نمی‌شود. این کهن‌الگو در آثار ادبی به شکل‌های گوناگون تجلی می‌یابد: گاه در چهره مادر واقعی، مادربزرگ، نامادری، دایه یا پرستار پدیدار می‌شود؛ گاه در چیزهایی متجلی می‌شود که بیانگر آرزوی انسان برای نجات و رستگاری‌اند، یا در پدیده‌هایی که احساس فداکاری و حرمت‌گذاری را برمی‌انگیزند، مانند آسمان، زمین، شهر، دریا، آب و ماه؛ و گاه نیز در چیزها و مکان‌هایی تداعی می‌شود که مظهر فراوانی و باروری‌اند، مانند درخت، چشمه، گل سرخ و گل نیلوفر.
• بازنمایی‌های مادری آرمانی: بر پایه تعریف الکساندر در کتاب جامعه‌شناسی هنرها، بازنمایی در رسانه به این معناست که رسانه، پدیده‌ای را که در بیرون از خود آن وجود دارد، با تغییراتی که بر آن اعمال می‌کند بازتاب می‌دهد. بر همین اساس، رسانه‌ها معمولاً مادری را به‌شکلی آرمانی بازنمایی می‌کنند که فاصله زیادی با مفهوم «مادری کافی» دارد. برای نمونه، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در اینستاگرام گروهی از کاربران با عنوان «سوپرمام» فعالیت می‌کنند؛ زنانی که در واقع مادرانی عادی‌اند، اما با انتشار محتوا درباره مادری خود در این شبکه اجتماعی شناخته شده‌اند. بر پایه این پژوهش‌ها، مخاطبان اغلب سوپرمام‌ها را مادرانی بی‌نقص می‌پندارند و تصویر آنان به الگویی برای سنجش و مقایسه با مادری سایر زنان بدل می‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که این تصویر آرمانی و اسطوره‌ای از مادری می‌تواند برای بسیاری از مادران، به‌ویژه مادران شاغل، محدودکننده و سرکوبگر باشد؛ زیرا این گروه بیش از الگوهای آرمانی، به بازنمایی نقش‌های واقعی مادری و دسترسی به مشاوره نیاز دارند.

ابزارهای مهم بازنمایی

• بازنمایی مفهوم مادری درهنر نقاشی: مفهوم مادر یکی از موضوعات پرتکرار در تاریخ نقاشی است و در سبک‌های هنری گوناگون در ایران و جهان به آن پرداخته است؛ یکی از آثار شناخته شده با موضوع مهر مادری، اثری از شهراد ملک فاضلی نقاش معاصر ایرانی است. این اثر با سبک رئالیستی و رنگ‌هایی ملایم ترسیم شده و مادری با ظاهری شرقی را که پسر بچه‌اش را در آغوش گرفته است، در هنگام تماشای منظره‌ای از بالای پل نشان می‌دهد. این اثر مهر مادرانه‌ی زنان شرق را به خوبی منعکس می‌کند. در جهان؛ یکی از این آثار تابلوی «مادر و فرزند» اثر لئون ژان باسیل پرو (۱۹۰۸ ـ ۱۸۳۲)، نقاش فرانسوی است که باشیوۀ رئالیستی خلق شده و مادری را درحال بوسیدن فرزندش، در کنار لوازم بافتنی، به تصویر کشیده است.
• بازنمایی مفهوم مادری در هنر سینما: برخی محققان در بازنمایی مفهوم مادری دهه‌های 60 و 90 در سینماهای ایران به این نتیجه رسیدند که جایگاه مادری در دهه 60 در خانواده‌های سنتی به شکل اصیل، پرنگ و با نقش‌های، اتحاد، ایثار، نماد وطن، تلاش‌گر و عاشق و در طبقات بالا مستبد و حسود نشانداده شده است؛ اما در دهه 90 جایگاه مادری کمرنگ، مادرانگی و نقش‌های آن در خانواده‌های سنتی و مذهبی؛ مقاوم، صبور و نگران تربیت فرزندان دیده شده است؛ ولی در طبقات دیگر، بی‌توجه، بی‌مسئولیت، ناگزیر و ترک کننده فرزند بازنمایی شده است.‌ مفهوم مادری در دهه 60 حامل مادرانگی اصیل و اسطوره‌ای است که نقش محوری در اتحاد فرزندان و جامعه ایفا می‌کند؛ اما مفهوم مادری در دهه 90 متأثر از سبک زندگی مدرن معنا یافته و مادران به‌عنوان افرادی با صبوری کمتر نشان داده می‌شوند؛ لذا به راحتی تن به جدایی داده و فرزندان خود را ترک می‌کنند.
• بازنمایی مفهوم مادری در ادبیات شعری: بزرگان ادب و شعر فارسى در ستایش مادری سخنان بلندى گفته‌اند. در شعر معاصر شعرایی چون ایرج میرزا با «قلب مادر» و شهریار با «ای وای مادرم» آثار ماندگاری در ستایش جایگاه مادری سروده‌اند. پروین اعتصامی در وصف مادری می‌سراید: فرزند، ز مادر است خرسند - بیگانه کجا و مهر مادر.

چالش‌های نقش‌ مادری

مادری در دنیای معاصر به‌دلیل تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با چالش‌های متنوع و پیچیده‌ای مواجه شده است که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

1. بازتعریف نقش‌های زنانه: در جوامع سنتی، مادری یکی از نقش‌های محوری زن و پیوند خورده با هویت زنانه تلقی می‌شد؛ اما تحولات فرهنگی و اجتماعی دهه‌های اخیر موجب تغییر در نگرش‌ها شده و به بازتعریف نقش‌های زنانه انجامیده است. بر اساس این تحولات، زنان علاوه بر نقش مادری، از گزینه‌های گسترده‌تری برای زندگی فردی و اجتماعی برخوردارند و تصمیم‌گیری دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن بیش از پیش، متأثر از اختیار فردی و شرایط زیستی هر فرد است.
2. فشارهای اجتماعی: مادران در جامعه معاصر با انتظارات گسترده و گاه ناسازگار جامعه در ایفای هم‌زمان نقش‌های مادری، همسری و مشارکت اجتماعی مواجه‌اند؛ امری که می‌تواند بار روانی قابل توجهی ایجاد کند. سرعت تغییر در ارزش‌های اجتماعی، شیوه‌های تربیتی و شرایط زندگی شهری نیز به افزایش توقعات و مسئولیت‌های مادران انجامیده و در برخی موارد آنان را در موقعیت‌های دشواری قرار می‌دهد.
3. فرزندآوری: فرزندآوری به‌دلیل دغدغه‌های اقتصادی، نگرانی نسبت به آینده و افزایش سطح مسئولیت‌پذیری اجتماعی، به یکی از چالش‌های مهم برای زنان تبدیل شده است.
4. اشتغال: مادران شاغل باید میان نقش‌های چندگانه مادری، همسری و مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی تعادل برقرار کنند. یکی از چالش‌های اصلی این گروه، کمبود زمان لازم برای مراقبت از فرزندان خردسال است که می‌تواند به اضطراب و احساس گناه منجر شود. افزون بر این، مادران شاغل با مجموعه‌ای از دغدغه‌های از جمله فشار کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی و ضرورت حفظ سلامت جسمی و روانی خود مواجه‌اند. این شرایط لزوم برخورداری آنان از حمایت‌های ویژه اجتماعی و خانوادگی را برای مدیریت بهینه زمان و ایفای مطلوب نقش‌های گوناگون برجسته می‌سازد.

منابع

• قرآن کریم
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• ازکیا، مصطفی و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، مطالعات اجتماعی، دوره 29، شماره2، پاییز و زمستان 1401ش.
• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• افضلي، مرضیه، انتظاري، علي، «جایگاه مادري از منظر شهید مطهري در مقایسه با فمینیسم»، فصلنامه مطالعات راهبردي بسیج، سال بیست سوم، شماره86، بهار1399ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود «فصلنامه علمی– پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• بیگوند، مینا و دیگران، «سوپرﻣﺎمﻫﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺎدري در ﻓﻀﺎی اﻳﻨﺴﺘﺎگرام»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 13، شماره 1، بهار 1400ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• «جلوه مهر مادرانه در تابلوهای نقاشی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسنی محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• ﺣﻘﻴﻘﻲ، مرضیه و دیگران، «تجلی کهن الگوی «مادر مثالی» در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، زن در فرهنگ و هنر، دوره 8، شماره 1، بهار 1395ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگارخالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، وب‌سایت جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• رفعت جاه و دیگران، «تأملی بر تحول پارادایمی مسئلة «مادری» در اندیشه فمینیستی، زن در توسعه و سیاست، دوره 16، شماره4، دی 1397ش
• رفعت‌جاه، مریم، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران 25 تا 40 ساله ساکن شهر ری»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هجدهم، شماره 4، زمستان 1396ش.
• زرقانی، سیدمهدی، «اﺳﺘﻌﺎرۀ زﺑﺎن ﻣﺎدری»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﺘﺮﺟﻢ، ﺳﺎل 33، شماره 84. بی‌تا.
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی (ره)»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• ﺳﻠﻄﺎﻧﻲﻓﺮ، ﻋﺎﻃﻔﻪ و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، ﻣﺠﻠﻪ دانشگاه علوم پزشکی قم، دوره پنجم، شماره سوم، پاییز 1390ش.
• شعر زیبای روز مادر از مولانا، فریدون، شهریار و سعدی»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید مطلب: 17 تیر 1405ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
• فرشادی، فرزانه، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1403ش.
• «قانون درباره «هزینه های حضانت» و «حق ملاقات» کودکان طلاق چه می گوید؟» وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 15 اسفند 1400ش.
• قنبری، ساناز، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، تاریخ درج مطلب: 3 دی 1403ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، نشر مس، ۱۳۸۱ش.
• مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 06 و دهه 06»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
• ﻧﻈﺮیﺗﻮکلی، سعید وکراچیان ثانی، فاطمه، «ﺗﺒﯿﯿﻦفقهی ﻧﻈﺮﯾﻪ وﺟﻮب ﺷﯿﺮدهی ﺑﺮ ﻣﺎدر و ﻟﺰوم پرداﺧﺖ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎيﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ آن ﺑﺮ پدر»، ﻓﻘﻪ و اﺻﻮل، ﺳﺎل چهل ‌و ﻫﺸﺘﻢ، ﺷﻤﺎرۀ١٠٦، پاییز 1395ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال۲، شماره۱، ۱۳۹۰ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.