اذان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''اذان'''}}؛ اعلام وقت نمازهای پنج‌گانه مسلمانان با اذکار ویژه

بانگ اذان با آواز خوش و دستگاه‌های [[موسیقی]] خاص اجرا می‌شود و مؤذن، شخصی عادل و خوش‌صدا، جایگاهی ویژه در فرهنگ مردم دارد. در ادبیات و فرهنگ عامه، اذان حضور پررنگ دارد و با تعابیر، امثال و حکایات گوناگون همراه شده است. از مؤذنان برجسته تاریخ معاصر ایران، رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی با صدای دلنشین و تسلط بر دستگاه بیات ترک، محبوبیت فراوان یافته است.

اذان، به‌معنی آگاهی، آگاهی دادن و خبر کردن است. در اصطلاح [[مسلمانان]]، اذان به‌معنی اعلام وقت نماز<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اذان-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه اذان، سایت واژه‌یاب.]</ref> با اذکار ویژه است. این مجموعه اذکار، از شاخص‌ترین شعایر اسلامی است.

اذان، از ریشه «اَذِنَ» گرفته شده است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه اذان.</ref> اذان را در [[زبان فارسی|فارسی]]، بانگ نماز نیز گفته‌اند؛ «بانگ» برگرفته از واژه «وانگ» در متون پهلوی و به‌معنی آوای بلند است.<ref>«یادگار زریران»، متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص۵۱ و ۲۰۴؛{{سخ}}

معین، حاشیه بر برهان قاطع، ج1، ۱۳۳۰ش، ص229؛{{سخ}}

مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ۱۳۸۳ش، ص۱۹۳.</ref> مسلمانان معتقدند که اذان باید با آوای بلند ادا شود.

ورود اذان به شریعت، پس از تغییر قبلهٔ مسلمانان از [[بیت‌المقدس]] به سمت [[مکه]]، در دو سال ابتدایی هجرت، صورت گرفت.<ref>ابوداوود سجستانی، سنن، ج1، ۱۴۰۱ق، ص348.</ref> «بلال بن ریاح»، نخستین کسی بود که به‌دستور پیامبر خدا، اذان گفت.<ref>بخاری، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص150؛{{سخ}}

مسلم بن حجاج، صحیح، ج1، ۱۴۰۱ق، ص258.</ref> از سده‌های نخستین هجرت، ساخت گلدسته و [[مناره]] در [[مساجد]]، برای گفتن اذان، رواج یافت.<ref>شنیکف، «معماری مسجد ابن طولون»، ۱۳۷۷ش، ص۵۲؛{{سخ}}

مسجد جامع اصفهان، ۱۳۵۸ش، ص۴۲.</ref>

متن اذان، شامل اذکار زیر است:

اهل سنت، به‌هنگام نماز صبح، جمله «الصلوة خیرمن النّوم» به‌معنی «نماز از خواب بهتر است» را در اذان می‌خوانند.

[[پرونده:اذان.jpg|جایگزین=اذان گفتن رهبر انقلاب در گوش یک نوزاد|بندانگشتی|اذان گفتن رهبر انقلاب در گوش یک نوزاد]]

کارکرد اصلی اذان، آگاه کردن [[مسلمانان]] از وقت [[نماز]] است. علاوه بر آن، گاهی هنگام وقوع حادثه‌ای پیش‌بینی نشده و بااهمیت، اذان می‌گفتند. همچنین گاهی به‌منظور اعلام مرگ افراد یا دادخواهی، اذان بی‌وقت سر می‌دادند.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ۱۳۶۹ش، ص۶۵–۶۹؛{{سخ}}

پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۷۳–۱۷۴.</ref>

مردم در نقاط مختلف ایران، با در نظر گرفتن موقعیت ستاره‌ها، زمان سحر و اذان صبح را پیدا می‌کردند. در [[دماوند]]، مردم از روی موقعیت ستاره «شب‌کُش»، ستاره «راه مکه» و ستاره «ششک»، به تشخیص زمان سحر می‌پرداختند. در [[مشهد]] با بررسی موقعیت ستاره‌های «میزان» و «ترازو»، ۳ ستاره «نیم ذرع» و ستاره‌های «هفت برارو» (هفت برادر)، زمان اذان صبح را تعیین می‌کردند. گاهی تعیین زمان اذان، با اختلافاتی همراه می‌شد.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۴۵–۴۷ و ۷۷.</ref>

خروس در بندهش، پرنده‌ای دانسته شده که به‌منظور دشمنی با [[جن]] و دیو، خلق شده است.<ref>بندهش، ۱۳۸۰ش، ص103.</ref> آواز بامدادی خروس در باور ایرانیان باستان، به‌معنی اعلام آغاز [[زندگی]] و کار روزمره بود.<ref>آموزگار، تاریخ اساطیری ایران، ۱۳۸۰ش، ص۴۰.</ref> این باور در دوران اسلامی با هنگام وقت سحر و اذان، پیوند یافت.<ref>جاحظ، الحیوان، ۱۴۱۶ق، ص۲۹۳–۲۹۴؛

مقدسی، کشف الاسرار عن حکم الطیور و الازهار، ۱۴۱۵ق، ص۶۳.</ref> خروس در فرهنگ عامه، موجود اذان‌گو است و در برخی از مناطق ایران، از آواز خروس برای تشخیص زمان اذان استفاده می‌کردند.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۴۸.</ref>

شنیدن یا گفتن اذان در [[خواب]]، از دید خواب‌گزارها، معانی متفاوتی دارد. در مجموع، بانگ اذان در خواب، نشانه‌ای نیک است اما مکان اذان گفتن، در خواب، نشان‌دهندهٔ [[سعد و نحس ایام|سعد یا نحس]] بودن آن است. برای مثال، اذان گفتن در خانه، کوه، زیرزمین [[خانه]]، [[بازار]]، خیمه و باغ و بستان، نشان از زیان و آسیبی برای شخص دارد. در برخی از نقاط [[ایران]]، اذان گفتن در خواب را نشانه‌ای از [[حج]] رفتن فرد در آیندهٔ نزدیک می‌دانند.

اذان، با آهنگ و آواز، پیوندی عمیق دارد. صدای خوش داشتن، از ویژگی‌های مؤذن در میان [[مسلمانان]] است و پیامبر خدا دستور داد تا اذان را با صوتی خوش بخوانند.<ref>ستایشگر، واژه‌نامهٔ موسیقی ایران زمین، ۱۳۷۴ش، ص۶۸.</ref> اذان در [[ایران]]، معمولاً در آواز بیات ترک خوانده می‌شود. دستگاه‌های شور، شهناز، حجاز و ابوعطا نیز، از جمله دستگاه‌های مجاز برای گفتن اذان است.<ref>ستایشگر، واژه‌نامهٔ موسیقی ایران زمین، ۱۳۷۴ش، ص۶9.</ref>

از واژه اذان، تعبیرات و اصطلاحات بسیاری در ادبیات رسمی و عامیانه ایران به‌وجود آمده است. تعبیراتی همچون بانگ خروس، بانگ صلا، بانگ الله و بانگ بلال دربارهٔ اذان وجود دارند. واژه اذان در نظم و نثر ایرانیان، از جمله واژگان پرکاربرد است؛ سیف فرغانی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/seyf/divan-seyf/ghgh-seyf/sh10 سیف فرغانی، دیوان اشعار، قصاید و قطعات، شماره 10، بیت 11، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}

{{آغاز نستعلیق}}

دهخدا، امثال و حکم، ج1، ۱۳۵۲ش، ص459.</ref> «اگر جوجه خروس اذان نگوید، صبح نمی‌شود؟»، «خروس که بی‌وقت اذان بگوید، باید سرش را برید»، «نه مرغی که تخم بگذاری، نه خروسی که بانگ بگویی»،<ref>کیانی هفت‌لنگ، ضرب‌المثل‌های بختیاری، ۱۳۷۸ش، ص۹۶.</ref> «به اذان مرغ صبح نمی‌شود» و «به اذان ملای غریب، کسی نماز نمی‌خواند».

مؤذن (اذان‌گو) در فرهنگ و باور مردم [[ایران]]، جایگاه والایی دارد. مؤذن باید مردی عاقل، عادل و [[مسلمان]] باشد که به بانگ بلند اذان بگوید.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، ج1، ۱۳۸۹ق، ص75.</ref> اذان گفتن زنان در جمع زنانه، جایز است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، ج1، ۱۳۸۹ق، ص75؛ شیخ‌الاسلام، راهنمای مذهب شافعی، ج1، ۱۳۷۷ش، ص64.</ref> در سده‌های میانه، افراد نابینا را برای اذان گفتن بر فراز مناره در هنگام روز، برمی‌گزیدند تا چشم نامحرم به زنان نمازگزار نیفتد.<ref>ظاهری، زندگی مسلمانان در قرون وسطا، ۱۳۴۸ش، ص۱۷.</ref>

[[پرونده:اذان (1).jpg|جایگزین=رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی|بندانگشتی|رحیم مؤذن‌زاده اردبیلی]]

امروزه، با پیشرفت تکنولوژی و وسایل ارتباط جمعی، نقش مؤذنان در گفتن اذان، بسیار کم‌رنگ شده است. رحیم [[مؤذن‌زاده اردبیلی]]، از مشهورترین مؤذنان تاریخ معاصر است که تسلطی ویژه بر فنون موسیقی و دستگاه بیات ترک داشت و اذان معروف او، در میان ایرانیان بسیار محبوب و متداول است.

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* آموزگار، ژاله، تاریخ اساطیری ایران، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش.

* «یادگار زریران»، متون پهلوی، به‌تحقیق جاماسب جی آسانا، ترجمهٔ سعید عریان، تهران، ۱۳۷۱ش.

{{پایان منابع}}