پرش به محتوا

شیعه: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۳٬۴۴۸ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴: خط ۴:


==مفهوم‌شناسی ==
==مفهوم‌شناسی ==
شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.</ref> در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.    </ref> این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد، و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷.</ref><ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴-۴۵.</ref><ref group="دیدگاه">ارجاع دادن ها از یک روش استفاده شود. به نظرم طبق اخرین مصوبه دو عدد پی هم نیاید. بلکه ذیل یک عدد بیاید و منابع با نقطه ویرگول از همدیگر جدا شود</ref> از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.<ref>فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.</ref>
شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.</ref> این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.<ref>آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.</ref> در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.<ref>مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.    </ref> این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد، و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷؛ منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴-۴۵.</ref> از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.<ref>فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.</ref>


در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172. </ref> ترابی،<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref> متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref><ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref><ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref> در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref>  
در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،<ref>دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172. </ref> ترابی،<ref>طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.</ref> متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.</ref><ref>ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.</ref> ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.<ref>منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.</ref><ref>منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.</ref> در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.<ref>صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷</ref>  


==ادوار تاریخی شیعه==
==ادوار تاریخی شیعه==
<ref group="دیدگاه">عنوان را بلافاصه بعد از عنوان نیارید. ممکن است روزی ویکی عناوین اصلی را حذف کند. در این صورت زیر عنوان بی معنا می شود</ref>'''دوره شکل‌گیری اولیه:''' بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر برای نامیدن چهار تن از صحابه، یعنی ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند<ref group="دیدگاه">واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر. این عبارت چه مشکلی دارد؟</ref>.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸-۲۰.</ref> پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.<ref>امین، اعیان‌الشیعة،  ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.</ref>
'''دوره شکل‌گیری اولیه:''' بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸-۲۰.</ref> پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.<ref>امین، اعیان‌الشیعة،  ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.</ref>


'''دوره سکوت و مخالفت محدود:''' در دوره خلافت ابوبکر و عمر و عثمان<ref group="دیدگاه">ابوبکر، عمر و عثمان</ref>، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترۀ وسیع‌تری یافت.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
'''دوره سکوت و مخالفت محدود:''' در دوره خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترۀ وسیع‌تری یافت.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>


'''دوره سرکوب و سازمان‌یابی:''' پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
'''دوره سرکوب و سازمان‌یابی:''' پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA/ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>

نسخهٔ ۲۳ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۲۵

شیعه؛ یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی با باور به امامت منصوص علی بن ابی‌طالب و فرزندان او.[دیدگاه ۱]

شیعه، یکی از دو مذهب بزرگ و مهم اسلامی است که پیروان آن به امامت علی بن ابی‌طالب و فرزندان او بر پایۀ نص شرعی باور دارند. این اصطلاح از زمان پیامبر اسلام به کار رفته و در طول تاریخ به‌معنای خاص خود، تثبیت شده است. شیعیان در طول تاریخ به فرقه‌های متعددی تقسیم شدند که امروزه سه گروه امامیه، زیدیه و اسماعیلیه حضور دارند. فقه شیعه بر منابع کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است، هرچند در جزئیات میان فرقه‌ها اختلاف نظر وجود دارد. جمعیت شیعیان جهان با اختلاف آمارها تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد شده و در ۱۴۰ کشور حضور دارند. حکومت‌های شیعی به‌معنی عام از سده‌های نخست اسلامی تا دوره معاصر در مناطق گوناگون شکل گرفتند و در نهایت نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه فقه شیعه دوازده‌امامی تأسیس شد. تشیع در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن اسلامی در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی نقش داشته و شهرها و مکان‌های مقدس و مناسبت‌های مذهبی آن، بخشی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام را تشکیل می‌دهد.

مفهوم‌شناسی

شیعه واژه‌ای عربی از ریشه شیع و در لغت به‌معنای گروه، پیرو، یار و همراه است و معمولاً به‌صورت مضاف به کار می‌رود.[۱] این واژه در قرآن نیز به همین معنای لغوی آمده و تشیّع به معنای یاری‌کردن و پیروی‌کردن گروهی از یک شخص است.[۲] در اصطلاح، شیعه بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به جانشینی بی‌واسطه علی بن ابی‌طالب باور دارند و خاستگاه این کاربرد به زمان پیامبر اسلام بازمی‌گردد.[۳] این اصطلاح در طول تاریخ دو معنای عام و خاص یافته است؛ در معنای عام، بر یاران و دوستداران علی و فرزندان او اطلاق می‌شد، بدون آنکه اعتقاد به امامت منصوص معیار باشد، و در معنای خاص، بر پیروان مذهب تشیع در برابر اهل سنت گفته می‌شود که به امامت منصوص و بلافصل علی و فرزندان او معتقدند.[۴] از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای خاص تطبیق یافت و به نامی برای شیعه امامیه اثناعشری تبدیل شد.[۵]

در طول تاریخ، اصطلاحات مترادفی چون علوی،[۶] ترابی،[۷] متاوله، مشارقه و رافضی نیز برای شیعیان به کار رفته است؛ علوی به‌معنای منسوب به علی و در برابر عثمانی نیز استعمال می‌شد،[۸][۹] ترابی و رافضی بیشتر از سوی مخالفان و با لحن سرزنش به کار می‌رفت، متاوله نام رایج شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشارقه به شیعیان مغرب گفته می‌شد.[۱۰][۱۱] در برابر این اصطلاحات، واژه‌هایی چون اهل سنت، عثمانی و ناصبی نیز رایج بود؛ اهل‌سنت بر گروهی اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند، عثمانی پس از قتل عثمان به هواداران او گفته شد و بعدها وصفی برای مخالفان شیعه شد.[۱۲]

ادوار تاریخی شیعه

دوره شکل‌گیری اولیه: بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بودند و واژه شیعه نخستین بار در عهد پیامبر به ابوذر غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند.[۱۳] پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا تحصن کردند.[۱۴]

دوره سکوت و مخالفت محدود: در دوره خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دوره خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گسترۀ وسیع‌تری یافت.[۱۵]

دوره سرکوب و سازمان‌یابی: پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امامان پس از او، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند.[۱۶]

دوره تثبیت: با آغاز غیبت امام دوازدهم، جامعه شیعه با تکیه بر میراث حدیثی و شبکۀ وکالت، به حیات خود ادامه داد و به تدریج به‌عنوان یک مذهب متمایز در جهان اسلام تثبیت شد[دیدگاه ۲].[۱۷]

فرقه‌های شیعه

در طول تاریخ، فرقه‌های متعددی در مذهب شیعه ظهور کرده و بسیاری از آنها نیز منقرض شده‌اند؛ اما امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف[دیدگاه ۳] حضور دارند:

امامیه: امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در امام علی، امام حسن، امام حسین و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها مهدی موعود است.[۱۸] از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند.

زیدیه: گروهی از شیعیان، پس از امام علی، امام حسن و امام حسین به امامت «زید» فرزند امام سجاد باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، پیامبر خدا تنها به امامت علی، حسن و حسین، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.[۱۹]

اسماعیلیه: گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای موسی بن جعفر، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر امام جعفر صادق، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است.[۲۰] اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.[۲۱]

اصول اعتقادی

توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، اصول عقاید امامیه است.[۲۲] همچنین به اعتقاد شیعه امامیه، صفات ذاتی خداوند عین ذات او است و تنها از جهت مفهومی مغایرت دارند؛ بعثت پیامبران در همه زمان‌ها واجب و عصمت آنان ضروری است؛ قرآن کریم از هرگونه تحریف و تغییر به دور است؛ نه جبر پذیرفته می‌شود و نه تفویض، بلکه امری میان این دو حاکم است؛ شفاعت‌و توسل به اولیای الهی جایز و شرک به شمار نمی‌رود؛ بداء به‌معنای آشکارشدن ارادۀ خداوند بر پایه تغییر شرایط است، بدون آنکه در اراده الهی تغییری رخ دهد؛ امام همانند پیامبر معصوم است؛ مهدویت از مباحث ویژه شیعه[دیدگاه ۴] است و امام دوازدهم به دنیا آمده و به سبب آماده‌نبودن شرایط ظهور، از دیده‌ها غایب است؛[دیدگاه ۵] عدالت از شرایط حاکم و ولیّ امر مسلمانان است و اطاعت از حاکم غیر عادل جایز نیست و غلو درباره پیامبر و ائمه، فرد را از دایره اسلام خارج می‌کند[دیدگاه ۶].[۲۳] زیدیه معمولاً شش اصل را به‌عنوان اصول دین برمی‌شمارند: توحید، عدل، نبوت، امامت، منزلت بین المنزلتین، و وعده و وعید. اسماعیلیه نیز هفت اصل را به عنوان اصول دین[دیدگاه ۷] خود ذکر کرده‌اند: ولایت، طهارت، نماز، زکات، روزه، حج و جهاد. در برابر این تقسیم، مواردی که اسماعیلیه به‌عنوان اصول دین[دیدگاه ۸] می‌شمارند، در امامیه بیشتر در شمار فروع دین قرار می‌گیرند.[۲۴]

فقه شیعه

فقه شیعه امامیه به‌معنای فهم روشمند و دقیق احکام از متون دینی بوده[دیدگاه ۹][۲۵] و بر منابعی چون کتاب، سنت، عقل و اجماع استوار است و سنت را شامل سنت پیامبر و اهل‌بیت می‌داند.[۲۶] یکی از ویژگی‌های آن، برخورداری از احادیث اهل‌بیت است که منبعی برای استنباط احکام فراهم می‌کند. ویژگی دیگر، انفتاح باب اجتهاد است که زمینه تکامل مستمر این فقه و پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم می‌آورد. در این دیدگاه، فقیه با تطبیق قواعد کلی بر شرایط روز، احکام را استنباط می‌کند و فقه را علمی بشری و در حال تحول می‌داند. بر این اساس، فقه شیعه در چارچوب قواعد عام شرع، با تحولات اجتماعی و مسائل نوپدید همراه می‌شود و استنباط احکام در آن بر پایه منابع دینی و مقتضیات زمانی ادامه می‌یابد.[۲۷] امروزه احکام شرعی در کتاب‌هایی به نام توضیح المسائل ارائه می‌شود که توسط مراجع تقلید نوشته می‌شوند.[۲۸] مرجع تقلید مجتهدی است که دیگران اعمال دینی خود را براساس نظریات فقهی او انجام می‌دهند (تقلید) و وجوهات شرعی خود را به او می‌پردازند.[۲۹] در کنار امامیه، فقه اسماعیلیه و زیدیه نیز تفاوت‌هایی دارند؛ اسماعیلیه تقلید از مجتهد را جایز نمی‌داند و احکام را مستقیم از قرآن، سنت و تعالیم امامان می‌گیرد‌[۳۰] و زیدیه تنها سنت پیامبر را حجت می‌داند، به صحاح سته رجوع می‌کند و قیاس و استحسان را نیز معتبر می‌شمارد.[۳۱][دیدگاه ۱۰]

جغرافیا و جمعیت

بر اساس گزارش‌های موجود، جمعیت شیعیان جهان با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است.[۳۲] بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳.۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند.[۳۳] بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای خاورمیانه، ایران با ۹۲.۵درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷.۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷.۵درصد قرار دارند.[۳۴] پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر شمار شیعیان جهان به‌ویژه در آفریقا و آسیا افزوده شده است.[۳۵][دیدگاه ۱۱]

حکومت‌ها

حکومت‌های شیعی در طول تاریخ اسلام، از حکومت کوتاه‌مدت علی بن ابی‌طالب تا دولت‌های محلی و سلسله‌های بزرگ‌تر، در مناطق گوناگون جهان اسلام شکل گرفتند. این حکومت‌ها در برخی دوره‌ها تنها به‌عنوان دولت‌های محلی عمل کردند و در دوره‌هایی نیز توانستند قلمرو وسیع‌تری را زیر پوشش بگیرند. در ادامه، مهم‌ترین حکومت‌ها و سلسله‌های شیعی به‌صورت خلاصه در جدول زیر آمده است.

دوره حکومت / سلسله محدوده جغرافیایی نکات کلی
سده اول قمری حکومت علی بن ابی‌طالب عراق، حجاز، شام و بخش‌هایی از ایران نخستین حکومت شیعی؛ مدت کوتاه حدود چهارساله [۳۶][۳۷]
سده دوم قمری ادریسیان مغرب مغرب (شمال آفریقا) تأسیس به دست ادریس بن عبدالله (۱۷۲ق)[۳۸]
سده سوم قمری علویان طبرستان طبرستان تأسیس به دست حسن بن زید (۲۵۰ق)[۳۹]
سده سوم قمری بنی‌رسی یمن تأسیس به دست یحیی بن حسین (۲۸۰ق)[۴۰]
سده سوم قمری آل اخیضر یمامه تأسیس به دست محمد بن یوسف (۲۵۱ق)
سده سوم قمری بنی‌دلف عراق عجم دولت محلی (۲۱۰ق)
سده سوم قمری امارت مادرایی ری دولت محلی (۲۷۵ق)
سده سوم قمری امارت بنی‌الحسن ینبع دولت محلی
سده سوم قمری دولت اسماعیلی یمن یمن تأسیس به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل (۲۶۸ق)[۴۱]
سده چهارم قمری آل بویه بغداد و ایران اختلاف‌نظر درباره گرایش مذهبی[۴۲][۴۳]
سده چهارم تا ششم قمری فاطمیان شمال آفریقا و مصر خلافت در مصر و بنیان‌گذاری قاهره (۲۹۷–۵۶۷ق)[۴۴]
سده پنجم تا هفتم قمری اسماعیلیان الموت ارتفاعات شمالی ایران تأسیس به دست حسن صباح (۴۸۳ق) تا حمله مغول (۶۵۴ق)[۴۵][۴۶]
سده سوم تا هفتم قمری قرامطه بحرین بحرین و نواحی اطراف از دولت‌های شیعی منطقه
سده سوم تا هفتم قمری حمدانیان شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران از دولت‌های شیعی منطقه
سده ششم تا هفتم قمری آل شنسب (غوریان) غور، طخارستان، بامیان و شمال هند دو شعبه: غور با پایتخت فیروزکوه و بامیان؛ توسعه اسلام در شرق خراسان و شمال هند[۴۷]
سده هشتم و نهم قمری سربداران خراسان دولت انقلابی
سده هشتم و نهم قمری جنبش ضد منکرات هرات جنبش مذهبی-سیاسی[۴۸]
سده هشتم و نهم قمری نهضت حروفیه ایران و مناطق مجاور در برابر تیموریان
سده هشتم و نهم قمری سادات مرعشی مازندران دولت محلی[۴۹]
سده دهم تا دوازدهم قمری صفویان ایران رسمیت‌بخشی به تشیع در ایران[۵۰]
سده دوازدهم قمری افشاریه و زندیه ایران تداوم تقویت تشیع[۵۱]
دوره معاصر‌ (از ۱۳۵۷ش) جمهوری اسلامی ایران ایران نظام اسلامی بر پایه نظریه ولایت فقیه (۱۳۵۷ش)[۵۲]

نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی

بر پایه اسناد تاریخی، تشیع یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام بوده و در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقش داشته است. برای‌مثال‌ در بعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی مانند فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهم داشته‌اند.[۵۳] حوزه‌های علمی شیعی، از جمله در بغداد، نجف، قم و اصفهان[دیدگاه ۱۲]، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش داشتند. در عرصۀ فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی انجامید و تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد.[۵۴]

در حوزه هنر و معماری، تشیع در شکل‌گیری سبک‌هایی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی اثرگذار بوده است. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از این تأثیر فرهنگی به شمار می‌رود. در بعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید و این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.[۵۵]

در این میان، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری با حکومت شیعی، با ارائه نظام حکومتی مبتنی بر ولایت فقیه، در احیای تمدن اسلامی اثر داشته و نظام اسلامی را به عاملی در بیداری مسلمانان و بازآفرینی هویت تمدنی آنان تبدیل کرده است. این نقش، افزون بر بعد سیاسی، در عرصه‌های فرهنگی، علمی و نهادی نیز قابل مشاهده است؛ زیرا جمهوری اسلامی با تأکید بر آموزه‌های شیعه، خودباوری مسلمانان، اتحاد اسلامی و مقابله با غرب‌زدگی، زمینه‌های نظری و عملی احیای تمدن اسلامی را فراهم آورده است.[۵۶]

شهرها و مکان‌های مقدس

شهرها و مکان‌های مقدس شیعه به مکان‌هایی گفته می‌شود که با پیامبر اسلام، اهل‌بیت و شخصیت‌های مرتبط با آنان پیوند دارند و بیشتر آنها در عربستان، عراق، ایران و برخی کشورهای دیگر قرار گرفته‌اند. در عربستان، مدینه به‌دلیل مرقد پیامبر و ائمه بقیع و مکه به‌سبب مسجدالحرام و کعبه که مقدس‌ترین مکان اسلام است، جایگاه ویژه‌ای دارند. مسجدالنبی در مدینه و مسجدالاقصی در فلسطین نیز از مساجد نخستین و مورد احترام همه مسلمانان به شمار می‌روند. در عراق، نجف به‌دلیل مرقد امام علی، کوفه به‌سبب مسجد جامع و اماکن مقدس، کربلا به‌دلیل مرقد امام حسین و حضرت عباس، کاظمین به‌دلیل مرقد امام کاظم و امام جواد و سامرا به‌سبب مرقد امام هادی و امام حسن عسکری از مهم‌ترین شهرهای زیارتی شیعیان‌اند. در ایران نیز مشهد به‌دلیل مرقد امام رضا، قم به ‌سبب مرقد فاطمه معصومه و مرکز بزرگ علوم دینی و شیرازه به‌دلیل حرم حضرت احمد بن موسی (شاه‌چراغ) از شهرهای مقدس و زیارتی شیعه محسوب می‌شوند. افزون بر این، حرم حضرت زینب در دمشق نیز از دیگر مکان‌های مقدس شیعه است. این مکان‌ها هر ساله مقصد میلیون‌ها زائر شیعه از سراسر جهان هستند.[۵۷][۵۸][۵۹]

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم

مناسبت‌ها و رویدادهای مهم شیعه در سه دسته کلی اعیاد، سوگواری‌ها و رویدادهای تاریخی نمود پیدا می‌کند. اعیاد مهم شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم و سالروز تولد فاطمه زهرا و امامان است. سوگواری‌های شیعه نیز دهه محرم و روز عاشورا، اربعین، شب‌های قدر[دیدگاه ۱۳] و ایام شهادت فاطمه زهرا و امامان را در بر می‌گیرد. رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه، فتح مکه، صلح حدیبیه، تغییر قبله، مباهله، جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، آغاز غیبت کبری امام زمان، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، نهضت عاشورا و شهادت امام حسین با ۷۲ تن از یارانش می‌شود.[۶۰]

پانویس

  1. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص1.
  2. ↑ آقانوری، علی، «شیعه و تشیع؛ مفهوم شناسی، ماهیت و خاستگاه»، مجلۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ ۱۱، 1384ش، ص۴۰-۴۱.
  3. ↑ مفید، اوائل المقالات، ۱۳۷۲ش، ص۳۵؛ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۱۴۶.   
  4. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، 1996م، ج7، ص25۷؛ منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۴-۴۵.
  5. ↑ فیاض، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، 1406ق، ص31.
  6. ↑ دهخدا، لغت نامه دهخدا، 1373ش، ج10، ص14172.
  7. ↑ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، 1417ق، ج1، ص307.
  8. ↑ صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج4، ص۲۰۱.
  9. ↑ ابوخلف الأشعری القمی، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۶۵ و ۷۰.
  10. ↑ منتظری‌مقدم، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، ۱۳۸۲ش، ص۴۵-۴۸.
  11. ↑ منقری، وقعة صفین، 1382ش، ص5.
  12. ↑ صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائرة المعارف تشیع، 1377ش، ج۱، ص۳۰۷
  13. ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۲۹، صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۸-۲۰.
  14. ↑ امین، اعیان‌الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۷.
  15. ↑ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  16. ↑ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  17. ↑ «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  18. ↑ شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.
  19. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.
  20. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46.
  21. ↑ برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46؛ ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی،1383ش، ص76.
  22. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۶.
  23. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۳-۵۸۴.
  24. ↑ فروهی و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، 1398ش، ص۱۱-۱۴.
  25. ↑ معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲-۱۸.
  26. ↑ شرف‌الدین، المراجعات، ۱۴۰۲ق، ۶۰–۷۶.
  27. ↑ معرفت، «فقه شیعه، ویژگی‌ها و امتیازها(1)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۲-۱۸.
  28. ↑ یزدانی، «مروری بر رساله‌های عملیه»، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۲.
  29. ↑ رحمان‌ستایش، «تقلید ۱»، ص۷۸۹.
  30. ↑ دفتری، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ۱۳۹۳ش، ص۲۱۴.
  31. ↑ رحمتی و هاشمی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۶ش، ج۲۲، ص۹۸-۹۹.
  32. ↑ «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه.
  33. ↑ «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان.
  34. ↑ «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت.
  35. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.
  36. ↑ زین، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، ۱۹۹۴م، ص۳۳.
  37. ↑ طبری، تاریخ الاُمَم و المُلوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۷.
  38. ↑ سجادی، آل‌ادریس، ۱۳۸۶ش، ص۵۶۱-۵۶۲.
  39. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۱.
  40. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۲.
  41. ↑ «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  42. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  43. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۵-۱۳۰.
  44. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۵-۱۵۷.
  45. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  46. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا دولت صفوی)، ۱۳۹۰ش، ص۶۹۴.
  47. ↑ «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  48. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  49. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  50. ↑ ثواقب و مروتی، «اقدامات شاه اسماعیل اول صفوی در تغییر وضعیت مذهبی و ترویج تشیع امامی در ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱–۱۵ و ۳۳.
  51. ↑ «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  52. ↑ روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.
  53. ↑ مرتضوی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۵۸۷.
  54. ↑ پیشوایی و جعفری، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹-۱۵.
  55. ↑ پیشوایی و جعفری، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، ۱۳۷۵ش، ص۹-۱۵.
  56. ↑ داستانی بیرکی‏، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه های امام خمینی(س)»، پرتال امام خمینی.
  57. ↑ «شهرهاى مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه.
  58. ↑ «Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website
  59. ↑ «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا.
  60. ↑ Islamic Holidays (Shia)»، webcal.guru website.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ به نظر می رسد که مقاله به کار بیشتر نیاز دارد: بحث ولایت یک بحث مهم شیعی است که نیامده است. به تاریخ فلسفه و دیگر آثار هانری کربن در این زمینه مراجعه شود. بحث اخباریون نیامده است. به تفاوت های کلامی فرقه های شیعی پرداخته نشده است. به امتدادهای تاریخی و اجتماعی جریانهای شیعی مثل جریان اخوان الصفا پرداخته نشده است و موارد دیگر. به عرفان شیعی، کلام شیعی، فلسفه شیعه و امثال آن خوب پرداخته نشده است. نقش شیعه در زبان و ادبیات فارسی ذکر نشده است. به حکومت های شیعی پرداخته شده ولی به قیام های شیعی پرداخته نشده است. موارد دیگر کامنت گذاشته شده است. یک مقاله جامع که با خواندن آن با شیعه آشنایی کامل حاصل شود، ولی مخصر نگارش شود.
  2. ↑ این بند شیعه را به شیعه دوزاده امامی تقلیل داده است. در فرایند بررسی شیعه های زیدی و اسماعلی گم است و نادیده گرفته شده است
  3. ↑ در توضیح فقط معرفی کردید و کشورهای محل حضور ذکر نشده است
  4. ↑ شیعه امامیه یا مطلق شیعه
  5. ↑ رجعت یک بحث اعتقادی مهم شیعه است
  6. ↑ بحث تکفیر هم یک بحث مهم است به نظرم.
  7. ↑ اصول دین یا مذهب؟
  8. ↑ دین یا مذهب؟
  9. ↑ دقت شود. این عبارت «به‌معنای فهم روشمند و دقیق احکام از متون دینی بوده» تعریف علم فقه است یا خود فقه؟
  10. ↑ شما در حقیقت در این قسمت شیعه را از منظر اجتهاد و تقلید دیدید ولی بحث اخباری گری و اخباری و اصولی هم لازم است که باید. در همین راستا اگر بشود که تفاوت های فقهی مهم شیعه امامیه را با اهل سنت بیان کنید خوب میشود.
  11. ↑ اگر لیست کامل از کشورهای که شیعه در آنجا ریشه تاریخی دارد تهیه شود خوب است. مثلا لبنان، افغانستان، پاکستان، هند و ..... علاوه برآن جغرافیای تاریخی شیعه و تطورات آن نیامده است. مثلا مصر روزگاری زیست جهان شیعیان بود ولی به تدریج از دست رفت. اینها بیاید چون سویه های شناختی مهم دارد.
  12. ↑ لبنان، حله
  13. ↑ شب قدر در میان اهل سنت نیز است. ولی برای تفکیک شما شبهای قدر سه گانه شیعه را مشخص کنید.

منابع

  • «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
  • ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، 1996 م.
  • اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
  • اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
  • امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
  • براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
  • برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
  • «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلۀ‌‌ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
  • توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
  • «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
  • «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
  • چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
  • داستانی بیرکی‏، علی، «جایگاه جمهوری اسلامی در احیای تمدن اسلامی با رویکردی بر آراء و اندیشه های امام خمینی(س)»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۵ش.
  • دفتری، فرهاد، تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان روز، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
  • «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373ش.
  • رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
  • ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
  • رحمان‌ستایش، محمدکاظم، «تقلید ۱»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • رحمتی، محمدکاظم و سیدرضا هاشمی، «زیدیه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۲۲، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
  • رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
  • روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
  • زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
  • زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
  • سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
  • سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  • «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • شرف‌الدین موسوی، عبدالحسین، المراجعات، تحقیق حسین الراضی، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۲ق.
  • شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
  • «شهرهاى مقدس شیعه»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اسفند ۱۳۸۹ش.
  • «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
  • صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1377ش.
  • صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
  • طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، 1417ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
  • «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
  • عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
  • «غوریان و خدمات آنها به توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۷۸ش.
  • فروهی، ناصر و دیگران، «سیر تطور مفهوم اصول دین در میان فِرق شیعی زیدیه و اسماعیلیه»، مجلۀ تحقیقات کلامی، دوره 7، شماره 26، پاییز 1398ش.
  • «فلسفه نامگذاری سومین حرم اهل بیت از نگاه تولیت آستان شاهچراغ (ع)»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.
  • فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1406ق.
  • مرتضوی، ضیا، دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
  • مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
  • مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
  • مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.
  • معرفت، محمدهادی، «مصاحبه علمی ؛ فقه شیعه، ویژگی ها و امتیازها(1)»، فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۱۰، ۱۳۸۴ش.
  • منتظری‌مقدم، حامد، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، مجلۀ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
  • منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
  • یزدانی، عباس، «مروری بر رساله های عملیه(۲)»، کاوشی نو در فقه، ش۱۵و۱۶، ۱۳۷۷ش.
  • یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
  • Islamic Holidays (Shia)»، webcal.guru website، October 8, 2026.
  • «Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website، April 25 2017
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شیعه&oldid=96568»