مادری

مادری

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مادری؛ ایفای نقش‌های مادرانه در مراقبت و پرورش فرزند.

مادری در کنار نقش همسری، از بنیادی‌ترین نقش‌های زنان در خانواده و یکی از مهم‌ترین منابع هویت‌بخشی به زنانه‌بودن به‌شمار می‌رود. این نقش بر پایهٔ ویژگی‌های طبیعی‌ای همچون فرزندخواهی، مهرورزی، دلبستگی و گرایش به مراقبت از کودک استوار است؛ ویژگی‌هایی که در سرشت زنان نهاده شده و آنان را برای پذیرش مسئولیت‌هایی که در جامعه‌شناسی با عنوان نقش مادری شناخته می‌شوند، آماده می‌سازد. این نقش‌ها بسته به تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع، صورت‌بندی‌هایی نسبتاً متفاوت می‌یابند و با وظایف سایر اعضای خانواده رابطه‌ای متقابل دارند و بر شکل‌گیری نقش‌های متناظر برای آنان نیز مؤثر هستند. مفهوم مادری از موضوعات مهم مطالعات جنسیت و جامعه‌شناسی خانواده است و در ادبیات و هنر نیز بازتاب گسترده‌ای یافته است. تقویت جایگاه مادری، نقشی محوری در تحکیم خانواده و مناسبات اجتماعی ایفا می‌کند.

مفهوم‌شناسی

مادر به زنی گفته می‌شود که فرزندی را به دنیا می‌آورد و مسئولیت تغذیه، نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. مفهوم مادری در رویکردهای سنتی، امری بدیهی و طبیعی تلقی می‌شد؛ اما در دوران معاصر، نگرش‌های متفاوتی نسبت به آن شکل گرفته است. در رویکرد سنتی، مادری مهم‌ترین نقش زن محسوب می‌شود. بر این اساس، زنان از طریق مراقبت و تربیت کودک به کمال می‌رسند و این نقش‌ها به‌عنوان ویژگی‌های ذاتی و طبیعی زن شناخته می‌شود. در رویکرد فمینیستی، مادری یک پدیدهٔ اجتماعی و برساختهٔ جامعه است، نه امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر. برای نمونه، حالت تهوع دوران بارداری در این رویکرد، به‌عنوان نوعی طغیان بدن در برابر پذیرش فرزند تفسیر شده است. در شاخهٔ تعدیل‌شدهٔ فمینیسم، مادری امری سیال تلقی شده و نهاد مادری از تجربهٔ مادری تفکیک می‌شود. بر این اساس، زنان می‌توانند با بازتعریف نقش‌های مادرانه، مادری‌ای قدرتمندانه و آگاهانه را تجربه کنند.

در مطالعات مربوط به مادری، دو مفهوم اساسی مطرح است: ایدئولوژی مادری، به تعاریف سنتی، عام‌پسند و رایج از مادری اشاره دارد و ویژگی‌های یک مادر شایسته را از نگاه جامعه توصیف می‌کند و تجربهٔ مادری، به تفاوت‌های واقعی در ایفای نقش مادری در زندگی روزمره می‌پردازد و تجربه‌های گوناگون زنان در گروه‌های مختلف مانند زنان روستایی، شهری، عشایری، شاغل یا تحصیل‌کرده را بازتاب می‌دهد.

بر اساس این دو مفهوم، تعاریف گوناگونی از مادری ارائه شده است که وجه مشترک همهٔ آنها زنانه بودن این نقش است؛ با این تفاوت که برخی بر جنبهٔ زیست‌شناختی و نقش زن به‌عنوان زایندهٔ فرزند تأکید دارند که از آن با عنوان مادری طبیعی یاد می‌شود، درحالی‌که برخی دیگر بر جنبهٔ پرورشی و مسئولیت‌های تربیتی و اجتماعی زن به‌عنوان پرورش‌دهندهٔ فرزند تمرکز می‌کنند که مادری اجتماعی نام دارد.

در رویکرد سنتی و دینی، مادری شامل نقش‌های تکوینی و کنشی مقدس است. زنان از طریق ایفای این نقش‌ها، استعدادهای خود را شکوفا کرده و بستر رشد و تعالی فرزند را فراهم می‌کنند. در این دیدگاه، مادری نه‌تنها یک وظیفه، بلکه فرصتی برای تعالی و کمال انسانی به‌شمار می‌آید.

تاریخچه و تحول مفهوم مادری

مادر شدن و ایفای نقش مادری از آغاز حیات انسانی، امری مقدس و بنیادین شمرده می‌شد. تا دههٔ ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا، مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت، اما از پایان هزارهٔ دوم میلادی و به‌دنبال تحولات عمیق فکری و اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی و ورود جوامع به عصر مدرن، مفهوم مادری دستخوش تغییرات بنیادینی شد. پژوهشگران این تحول را در چهار مرحله صورت‌بندی کرده‌اند:

1. مادری اثیری: در این مرحله، شناخت زن از فرزندآوری براساس تجربهٔ زیستهٔ بدن خودش شکل می‌گرفت. مادر شدن، معادل با هستی‌بخشیدن به شبکهٔ خویشاوندی بود و هویت مادر به‌طور کامل در هویت گروه خانوادگی حل می‌شد. زن همچون اثیر (ماده‌ای نامرئی و حیات‌بخش) در فضای اندرونی و پنهان از دید قرار داشت، اما درعین‌حال مایهٔ حیات و بقای کل شبکهٔ خانوادگی به‌شمار می‌رفت.
2. مادری گذار (پیشرانه): این مرحلهٔ میانی، با ورود نهادهای بهداشتی و پزشکی مانند خانه‌های بهداشت و بیمارستان‌ها به فرایند زایمان همراه بود. زنان با مفاهیم نوینی مانند ضدعفونی کردن محل زایمان و استفاده از ابزارهای بهداشتی آشنا شدند و شناخت جدیدی از فرزندآوری به دست آوردند. مادری در این دوره، کنشی تجربی-آموزشی در خدمت بقای خانواده بود و ساختار خانواده به‌سوی الگویی چندهسته‌ای و نیمه‌مستقل حرکت می‌کرد.
3. مادری ترازمند: در این مرحله، بارداری به پدیده‌ای خطرآفرین و نیازمند نظارت تخصصی بازتعریف شد و مفاهیمی مانند دیابت بارداری و فشارخون بارداری مطرح شد. هم‌زمان با رشد سواد و افزایش مشارکت اجتماعی زنان، مادری به کنشی کنترل‌شده و آگاهانه تبدیل شد که هدف آن ایجاد تعادل میان آرزوهای فردی و مسئولیت‌های مادرانه و ارتقای کیفیت زندگی بود. در این دوره، خانواده ساختاری هسته‌ای و مستقل یافت.
4. مادری ارادی: این مرحله با بیمارستانی شدن کامل فرایند زایمان و به‌رسمیت شناختن حق انتخاب فردی زنان شکل گرفت. در این مرحله، هویت مادری دیگر بر پایهٔ ذات و جنسیت استوار نبود، بلکه بر خردگرایی و ارادهٔ فردی تکیه داشت. با بهره‌گیری از فناوری‌های کمک‌باروری مانند بانک اسپرم، رحم جایگزین و اهدای تخمک، مادری از پیوندهای زیستی و حتی از الزام ازدواج فراتر رفت و به تجربه‌ای برای کسب عشق ناب و ارتقای جهان‌بینی فردی مادر تبدیل شد.

خاستگاه مادری

در یک دسته‌بندی کلی، دیدگاه‌های موجود دربارهٔ مادری در دو چارچوب اصلی قرار می‌گیرند: ذات‌گرایی و برساخت اجتماعی. در نگاه ذات‌گرایانه، تفاوت‌های جنسیتی ریشه در سرشت و طبیعت انسان دارند و فراتر از فرهنگ و جامعه هستند؛ بنابراین مادری، خواستی درونی و ذاتی در زنان شمرده می‌شود. در مقابل، رویکرد برساخت اجتماعی معتقد است که میل به مادری، مانند بسیاری از ویژگی‌های به‌اصطلاح زنانه، در بستر جامعه ساخته و پرداخته می‌شود. از این منظر، مادری یک فرایند اجتماعی است که در طول زندگی، زن را به نقش مادری هدایت و او را مادر می‌سازد.

مادری به‌مثابه نیاز ذاتی زنانه

در رویکرد دینی، مادری از نیازهای فطری و ذاتی زن به‌شمار می‌آید. قرآن کریم مادری را رنجی همراه با لذت و خواستی قلبی برای زن معرفی کرده است. لذت مادری ریشه در محبت مادرانه دارد و همان‌گونه که محبت مادر بالاترین شکل محبت‌ها است، لذت مادری نیز برترین لذت‌ها محسوب می‌شود. براساس این دیدگاه، ویژگی‌های فطری نهفته در وجود زنان، آنان را برای ایفای نقش مادری آماده می‌سازد. هرچند شدت و ضعف این ویژگی‌ها تحت‌تأثیر عوامل فرهنگی و الگوهای تربیتی قرار دارد، اما داده‌های علمی و تاریخی نشان می‌دهد که میل به پرورش کودک در زنان از دوران بلوغ ظاهر شده و در دورهٔ بارداری به اوج خود می‌رسد. از منظر اسلام، مادری تجلی‌دهندهٔ مهر الهی در وجود زن و نظام عاطفی مادرانه است. این نقش، زمینه‌ساز بروز فضایل اخلاقی و تقویت‌کنندهٔ ملکهٔ تقوی دانسته می‌شود.

تا دههٔ ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا، مادری اصلی‌ترین نقش اجتماعی زنان به‌شمار می‌رفت. الن کی، از زنان ترقی‌خواه آن دوره، بر ضرورت مراقبت مادر از کودک در منزل و تأثیر آن بر رشد شخصیت کودک تأکید داشت. او مادری را موجب خودشکوفایی زنان می‌دانست و با اشتغال زنان بیرون از منزل مخالف بود. از دیدگاه جامعه‌شناختی تالکوت پارسونز، جامعه‌شناس آمریکایی، با تأکید بر زیست‌شناسی بدن زنان، کارکرد خانواده را بازتولید نسل و اجتماعی‌کردن فرزندان می‌داند. او مادری را ناشی از غریزهٔ ذاتی زنان می‌داند و معتقد است که رفتارهای مادرانه هرچند از طریق عوامل اجتماعی آموخته می‌شوند، اما عوامل زیستی آنها را تقویت می‌کنند. از دیدگاه روان‌شناختی جان بالبی، بنیان‌گذار نظریهٔ دلبستگی، رابطهٔ عاطفی مادر و کودک را از نیازهای طبیعی هر دو می‌داند و آن را امری لذت‌بخش و موجب خشنودی طرفین می‌شمارد.

مادری به‌مثابه برساخت اجتماعی

سیمون دوبووار، از فمینیست‌های رادیکال، با جملهٔ معروف «کسی زن به دنیا نمی‌آید، بلکه زن می‌شود»، بر این باور است که فرودستی زنان ریشه در توانایی تولیدمثل و نقش مادری آنان دارد. او مادری را قربانی‌شدن زن برای بقای نوع بشر می‌داند و ازخودبیگانگی و فرودستی اجتماعی را از پیامدهای فردی و اجتماعی آن برای زنان برمی‌شمارد. شولامیث فایرستون نیز معتقد است که مادری برساختی اجتماعی است و با پیشرفت انقلاب بیوتکنولوژیک در حوزهٔ باروری، می‌توان مادری طبیعی را به‌کلی از میان برداشت. به‌باور او، حتی تفاوت در ظرفیت زایمان نیز با کمک علم از بین خواهد رفت و نقش‌های مادری میان زنان و مردان به‌طور مساوی تقسیم می‌شود. از نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۷۰ میلادی، گروهی از فمینیست‌ها به بررسی چگونگی شکل‌گیری مادری پرداختند و راهکارهایی برای بهبود تجربهٔ مادرانگی ارائه دادند. از منظر کریستوا، بدن مادرانه همچون آبژه‌ای (ابژه‌ای) است که پتانسیل قدرتی بی‌بدیل دارد و کارکردی یگانه می‌یابد؛ کارکردی که تجربهٔ مادری را به کارکرد اجتماعی پیوند می‌زند و راه را برای شکوفایی زنان می‌گشاید. آدرین ریچ با تفکیک نهاد مادری از تجربهٔ مادری، بر این باور است که زنان با نقد نظام مردسالار و بازتعریف نقش‌های زنانه، می‌توانند مادری‌ای قدرتمندانه و آگاهانه را تجربه کنند. بیشتر نظریه‌پردازان موج سوم فمینیسم، با عبور از نگرش‌های رادیکال و اتخاذ رویکردی معتدل‌تر، به خاستگاه مادری پرداخته‌اند. آنان تأکید دارند که زنان از طریق نقش‌های خانوادگی به درجهٔ قابل‌توجهی از قدرت و پایگاه اجتماعی دست می‌یابند و تلاش برای نابودی خانواده به آزادی زنان نخواهد انجامید؛ زیرا نهاد دیگری که بتواند نیازهای اساسی زنان را برآورده کند، وجود ندارد. برخی پژوهشگران، دیدگاه فمینیسم اسلامی را نیز در همین دسته قرار می‌دهند.

جایگاه مادری

مادری در فرهنگ‌های گوناگون از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در نگرش‌های علمی، این جایگاه بی‌بدیل توصیف شده و در آیین‌های اعتقادی، مقامی مقدس شمرده می‌شود.

جایگاه مادری در ادیان

• در آیین زرتشت، جایگاه مادری رسالت اصلی زنانه شمرده شده است.
• در آیین بودایی، جایگاه مادری مستلزم تحمل بیشترین رنج بوده و مقام مادری از مقام‌های بالای دینی نیز برتر معرفی شده است.
• در یهودیت، احراز جایگاه مادری، بازتابنده اوج کمال زن به‌شمار می‌آید.
• در مسیحیت جایگاه مادری از منزلت ویژه‌ای برخوردار است و تصویر هنری مریم و فرزندش نشان‌دهندهٔ اهمیت جایگاه مادری در این آیین تفسیر شده است.
• در اسلام مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی می‌شود و بر پایهٔ روایتی منسوب به پیامبر اسلام، زن در دوران بارداری همچون مجاهد، عابدی روزه‌دار و شب‌زنده‌دار به‌شمار می‌آید و پس‌از زایمان پاداشی بزرگ دریافت می‌کند؛ همچنین در ازای هر بار شیردهی به فرزند، پاداشی معادل آزادکردن برده‌ای از نسل اسماعیل برای او در نظر گرفته شده و در پایان دوران شیردهی، گناهانش بخشوده می‌شود. اهمیت جایگاه مادری در این نگرش، ناشی از نقش محوری مادر در پرورش انسان (فرزند) و تعالی وجودی زن در این جایگاه است.

جایگاه مادری در رویکردهای علمی

• در جامعه‌شناسی خانواده، جایگاه مادری یکی از ارکان اصلی نهاد خانواده به‌شمار می‌رود. برپایه برخی پژوهش‌ها، توجه به جایگاه مادری، نقش مؤثری در توسعه اجتماعی دارد و تکریم مادر، تأمین نیازهای مادی و عاطفی و قدردانی از مادر، به ارتقای جایگاه مادری کمک کند.
• غالب نظریه پردازان موج سوم فمینیست، جایگاه مادری را موجب اقتدار زنانه می‌دانند.
• از منظر روان‌شناسی، جایگاه مادری مستلزم دلبستگی مادرانه است و چنین دلبستگی‌ای نقش ویژه در استحکام خانواده دارد.

اهمیت نقش مادری

نقش مادری از دو منظر روان‌شناختی و اسلامی دارای اهمیت بنیادین است:

منظر روان‌شناختی

در این رویکرد، نقش مادری فرایندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و شکل‌گیری هویت کودک پیوند می‌زند. سلامت روانی مادر، پیش‌شرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینه‌ساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگی‌های اجتماعی و اخلاقی است. دلبستگی ایمن که یکی از پایه‌های اصلی سلامت روان و شایستگی فردی محسوب می‌شود، عمدتاً تحت‌تأثیر رفتارهای مادر شکل می‌گیرد و عواملی مانند در دسترس بودن و پاسخ‌دهی مناسب مادر به نیازهای کودک، از کلیدهای اصلی این نوع دلبستگی به‌شمار می‌روند. مادرانی که از سلامت روانی و ثبات شخصیتی برخوردارند، نگرشی مثبت‌تر نسبت به توانمندی‌های فرزندان خود دارند و افزون‌بر جبران کاستی‌ها، نقاط قوت آنان را نیز تقویت می‌کنند. پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهد که ارتباط مؤثر مادر با فرزند، به افزایش اعتمادبه‌نفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک می‌انجامد و زمینه‌ساز شکل‌گیری خانواده‌ای کارآمد با فرزندانی سالم می‌شود.

منظر اسلامی

در رویکرد اسلامی، مادری صرفاً یک نقش اجتماعی یا شغلی نیست، بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسان‌پروری است که موجب بهشتی شدن زن می‌شود. آیت‌الله جوادی آملی بر این باور است که زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه ایفا می‌کنند و از میان مسئولیت‌های گوناگون، مادری را مهم‌ترین وظیفهٔ آنان در قبال خانواده و اجتماع می‌داند. به‌گفته او، هفت سال نخست زندگی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر قرار دارد، دوران تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت روحی و فکری کودک است. روح‌الله خمینی نیز مادری را محور خانواده معرفی کرده و معتقد است که مادران در انتقال ارزش‌ها و هنجارها نقشی مؤثرتر از دیگر اعضای خانواده دارند؛ نقشی که در سعادت یا نگون‌بختی جامعه نیز تأثیرگذار است؛ زیرا مادر در جایگاه مربی قرار دارد و از طریق تربیت صحیح فرزندان می‌تواند بر آبادانی کشور اثر بگذارد. برخی عالمان دینی، کاهش نقش مادری در نظام خانواده و سپردن کودکان به مراکز نگهداری موقت مانند مهد کودک را موجب کاهش پیوند عاطفی میان مادر و فرزند دانسته و آن را دارای پیامدهای سنگین برای آنان می‌دانند. محققان نیز پیامدهای رویکرد تخریبی فمینیست‌های رادیکال نسبت به نقش‌های مادری را برای غرب، سنگین ارزیابی کرده و آن را نشانهٔ اهمیت بی‌بدیل نقش مادری در نهاد خانواده می‌دانند.

نقش‌های مادری

مادری نقشی چندلایه و تأثیرگذار در ابعاد گوناگون زندگی انسان ایفا می‌کند که محورهای اصلی آن عبارت‌اند از:

مراقبت و تربیت

نوشتار اصلی: نقش تربیتی مادر

از نگاه دینی، مادر در قبال مراقبت و تربیت فرزند مسئول شمرده شده است و داده‌های علمی نشان می‌دهد که تأثیر مادر در دوره‌های بارداری، نوزادی، کودکی و حتی نوجوانی، نقشی تعیین‌کننده در مسیر رشد فرزند دارد. این تأثیر در سال‌های نخستین زندگی که کودک از نظر تغذیه و مراقبت کاملاً به مادر وابسته است، آشکارتر می‌شود. کیفیت ارتباط مادر و فرزند، افزون‌بر شکل‌گیری حس امنیت، اعتمادبه‌نفس و ثبات عاطفی در کودک، با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای او در سال‌های بعد نیز پیوندی مستقیم دارد.

بر اساس برخی دیدگاه‌ها، نقش‌های مهم مادری عبارتند از:

• مراقبت از جنین در دوران بارداری؛
• شیردهی مادر و تغذیه کودک؛
• ایجاد محیط امن برای فرزندان در سنین مختلف؛
• پاسخ‌گویی به نیاز عاطفی و روانی فرزندان؛
• آموزش اصول اخلاقی و احترام متقابل به فرزندان؛
• تقویت باورهای دینی و مذهبی فرزندان؛
• شناخت نیازهای فرزندان متناسب با سن آنها.

برخی اندیشمندان، نقش مادری را در چارچوب مصالح پنج‌گانه زیر بررسی کرده‌اند:

• حفظ دین: مادر در شکل‌گیری باورها و ارزش‌های دینی فرزند در دوران کودکی نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ باورهایی که فرد در بزرگسالی از آن‌ها دفاع می‌کند.
• حفظ نفس: این بعد به نقش مادر در حفظ جان فرزند، از دوران جنینی تا پس‌از تولد و نیز مسئولیت تغذیه نوزاد اشاره دارد.
• حفظ نسل: مادر در حفظ و تداوم نسل متعالی نقش محوری دارد؛ زیرا ویژگی‌های رفتاری و اخلاقی مادر می‌تواند به‌طور آگاهانه یا ناخودآگاه بر فرزند اثر بگذارد.
• حفظ عقل: این بخش به نقش مادر در تشویق فرزند به تفکر و پرورش قوای عقلانی او اشاره دارد؛ ازجمله مادر می‌تواند از طریق ترغیب کودک به مشاهده و تأمل در پدیده‌های پیرامونی به رشد عقلی او کمک کند.
• حفظ مال: مادر از موقعیت مادری که دارد می‌تواند اقتصاد خانواده را مدیریت کرده و از این طریق به ثبات و انسجام خانواده کمک کند.

برخی پژوهشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعده‌های غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.

مدیریت معیشت خانواده

نقش اقتصادی مادر، چه از طریق اشتغال رسمی و چه در قالب مدیریت خانگی، از ابعاد مهم مادری به‌شمار می‌آید. در ساختار سنتی خانواده‌ها، هرچند مردان معمولاً تأمین‌کنندهٔ اصلی منابع مالی بوده‌اند، اما مادران نیز با مدیریت منابع، صرفه‌جویی و تصمیم‌گیری در هزینه‌های روزمره، سهمی اساسی در ثبات اقتصادی خانه داشته‌اند. در دوران معاصر، زنان شاغل با درآمد مستقیم و مهارت‌های تخصصی، توان مالی خانواده را افزایش می‌دهند؛ در مقابل، زنان خانه‌دار نیز از طریق تولید ارزش اقتصادی غیررسمی، همچون تهیهٔ غذا و ارائهٔ خدمات خانگی با هزینه‌ای کمتر از بازار، به کاهش هزینه‌های خانواده کمک می‌کنند. بر پایهٔ برخی پژوهش‌ها، امروزه این نقش‌آفرینی، فراتر از تجربه‌های نسل‌های پیشین، به مهارت‌های مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین نیاز دارد تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی نیز بتواند نیازهای اساسی خود را با کیفیت مطلوب تأمین کند.

سرپرست خانواده

با تغییرات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، شمار خانواده‌های تک‌سرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی چون طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، غیبت همسر و نیز ازدواج نکردن زن، ازجمله زمینه‌های شکل‌گیری این نوع خانواده به‌شمار می‌روند. مادران سرپرست خانوار، افزون‌بر مسئولیت‌های خانه‌داری و تربیت فرزندان، تأمین معاش خانواده را نیز بر عهده دارند. بر پایهٔ برخی پژوهش‌ها، این مادران به‌دلیل نبود سرپرست دیگر، مراقبت بیشتری از فرزندان به عمل می‌آورند و گاه به‌رغم فشارهای اقتصادی و روانی، از ازدواج مجدد صرف‌نظر می‌کنند. ایجاد تعادل میان وظایف اقتصادی، عاطفی، تربیتی و اجتماعی، مستلزم صرف زمان و انرژی قابل‌توجهی از سوی آنان است.

مدیریت بحران‌های اجتماعی

مادران در مواجهه با بحران‌های اجتماعی همچون جنگ، بیماری‌های فراگیر مانند کووید-۱۹، بلایای طبیعی چون زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیب‌های اجتماعی، نقشی چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا می‌کنند. بسیاری از پژوهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده می‌دانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیام‌های امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم می‌آورند. از ابزارهای مؤثر در این زمینه می‌توان به گفت‌وگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرام‌بخش، فعالیت‌های سرگرم‌کننده، دعا و تقویت باورهای معنوی اشاره کرد که در کاهش اضطراب و پیشگیری از آسیب‌های روحی تأثیر بسزایی دارند. این نقش حمایتی، تنها به دورهٔ وقوع بحران محدود نمی‌شود و در مرحلهٔ بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای، به‌منظور تقویت تاب‌آوری فردی و خانوادگی ادامه می‌یابد.

حقوق مادری

حقوق مادری، برگرفته از نقش مادری و پیوند عاطفی مادر با فرزند است و مهم‌ترین مصادیق آن عبارتند از:

• حق شیردهی: در کلیه نظام‌های حقوقی، شیردادن به نوزاد از حقوق مادری شمرده می‌شود.
• حق حضانت: قاعده کلی بر این است که حضانت طفل تا سن ۷ سالگی با مادر است.
• حق دریافت نفقه: دریافت نفقه فرزند از پدر در دوره حضانت مادر از حقوق مادری به‌شمار می‌رود.
• حق ملاقات: در صورتی که حق حضانت با پدر باشد، مادر حق ملاقات با فرزندش را دارد.
• حق تربیت: مادر حق دارد در تصمیم‌گیری در امور تربیتی فرزندش مشارکت کند.

بازنمایی مادری در فرهنگ و رسانه

مفهوم مادری افزون‌بر جایگاه اجتماعی آن، دربردارندهٔ ارزش‌ها و باورهایی است که در ادبیات، رسانه‌ها، سینما و دیگر حوزه‌های فرهنگی بازتاب می‌یابد.

گونه‌های بازنمایی مادری

1. بازنمایی‌های نمادین و استعاری مادری: در ادبیات عامیانه، مادری با مفاهیم استعاری همچون «زبان مادری»، «سرزمین مادری» و «مام وطن» بازنمایی شده است. این مفاهیم، نقش‌های مادرانه را به‌گونه‌ای نمادین بازتاب می‌دهند. برای نمونه، اطلاق صفت مادری به زبان، بیانگر این واقعیت است که انسان همان‌گونه که از مادر زاده می‌شود و با او پیوند عاطفی و شناختی عمیق برقرار می‌کند، با زبان مادری نیز چنین رابطه‌ای دارد؛ همان‌گونه که انسان در مادر شکل می‌گیرد و از او پدید می‌آید، در زبان نیز تکوین می‌یابد و به آن وابسته می‌شود.
2. بازنمایی‌های کهن‌الگویی مادری: یکی از کهن‌الگوهای برجسته در ناخودآگاه جمعی، مادر مثالی است که یونگ آن را از پرمعناترین تجلیات ناخودآگاه جمعی می‌داند. به باور او، فرزند هرگز از سیطرهٔ این صورت ازلی رها نمی‌شود. این کهن‌الگو در آثار ادبی به شکل‌های گوناگون ظاهر می‌شود: گاه در چهرهٔ مادر واقعی، مادربزرگ، نامادری، دایه یا پرستار؛ گاه در پدیده‌هایی که بیانگر آرزوی نجات و رستگاری هستند، مانند آسمان، زمین، شهر، دریا، آب و ماه؛ و گاه نیز در نمادهای فراوانی و باروری، چون درخت، چشمه، گل سرخ و نیلوفر.
3. بازنمایی‌های مادری آرمانی: براساس تعریف الکساندر در کتاب جامعه‌شناسی هنرها، بازنمایی رسانه‌ای به این معنا است که رسانه، پدیده‌ای بیرونی را با تغییراتی که بر آن اعمال می‌کند، بازتاب می‌دهد. رسانه‌ها معمولاً مادری را به‌شکلی آرمانی و فراتر از واقعیت بازنمایی می‌کنند که با مفهوم مادری کافی فاصله دارد. برای نمونه، پژوهش‌ها نشان داده است که در اینستاگرام، گروهی از کاربران با عنوان سوپرمام فعالیت می‌کنند؛ زنانی که در واقع مادرانی عادی هستند، اما با انتشار محتوای مرتبط با مادری خود در این شبکهٔ اجتماعی شناخته شده‌اند. مخاطبان، اغلب این مادران را بی‌نقص می‌پندارند و تصویر آنان به الگویی برای سنجش و مقایسه با دیگر مادران بدل می‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که این تصویر آرمانی و اسطوره‌ای از مادری می‌تواند برای بسیاری از مادران، به‌ویژه مادران شاغل، محدودکننده و سرکوبگر باشد؛ زیرا این گروه به‌جای الگوهای آرمانی، به بازنمایی نقش‌های واقعی مادری و دسترسی به مشاوره نیاز دارند.

ابزارهای مهم بازنمایی

1. بازنمایی مفهوم مادری درهنر نقاشی: مادر و فرزند از موضوعات پرتکرار در تاریخ نقاشی جهان و ایران بوده و در سبک‌های هنری مختلف به تصویر کشیده شده است. یکی از آثار شاخص در این زمینه، تابلویی از شهراد ملک‌فاضلی، نقاش معاصر ایرانی، با موضوع مهر مادری است. این اثر با سبک رئالیستی و رنگ‌هایی ملایم، مادری با ظاهری شرقی را نشان می‌دهد که پسر کوچک خود را در آغوش گرفته و از بالای پل، منظره‌ای را تماشا می‌کند. این تابلو به خوبی عاطفهٔ مادرانه در فرهنگ شرق را بازتاب می‌دهد. در نقاشی غرب نیز آثاری مانند تابلوی مادر و فرزند، اثر لئون ژان باسیل پرو (۱۸۳۲–۱۹۰۸)، نقاش فرانسوی، با رویکردی رئالیستی، مادری را در حال بوسیدن کودکش و در کنار لوازم بافتنی به تصویر کشیده است.
2. بازنمایی مفهوم مادری در هنر سینما: بررسی‌های تطبیقیِ بازنمایی مادری در سینمای ایران در دهه‌های ۶۰ و ۹۰، نشان‌دهندهٔ تغییرات معناداری در این مفهوم است. در دههٔ ۶۰، مادری در خانواده‌های سنتی با نقش‌هایی همچون ایثار، اتحاد، نماد وطن، تلاش‌گری و عشق اصیل به تصویر کشیده می‌شد؛ هرچند در طبقات بالای اجتماعی، مادرانی مستبد و حسود نیز بازنمایی می‌شدند. اما در دههٔ ۹۰، جایگاه مادری کمرنگ‌تر شده و مادران در خانواده‌های سنتی و مذهبی بیشتر با ویژگی‌هایی چون مقاومت، صبوری و نگرانی برای تربیت فرزندان ظاهر می‌شوند؛ در مقابل، در سایر طبقات اجتماعی، مادران اغلب بی‌توجه، بی‌مسئولیت، ناگزیر یا حتی ترک‌کنندهٔ فرزندان بازنمایی شده‌اند. به‌عبارتی، مفهوم مادری در دههٔ ۶۰ همچنان اسطوره‌ای و محور اتحاد خانواده و جامعه بود، اما در دههٔ ۹۰، تحت‌تأثیر سبک زندگی مدرن، مادران با صبوری کمتر و تمایل بیشتر به جدایی و ترک فرزندان به تصویر کشیده شده‌اند.
3. بازنمایی مفهوم مادری در ادبیات شعری: شاعران بزرگ فارسی‌زبان، همواره جایگاه مادر را ستوده‌اند. در شعر معاصر، ایرج میرزا با سرودهٔ «قلب مادر» و شهریار با «ای وای مادرم» از ماندگارترین آثار در این زمینه به‌شمار می‌روند. پروین اعتصامی نیز در وصف مادر چنین سروده است:

فرزند، ز مادر است خرسند

بیگانه کجا و مهر مادر

چالش‌های نقش مادری

مادری در جهان امروز، تحت‌تأثیر دگرگونی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، با چالش‌های متعددی روبه‌رو است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1. بازتعریف نقش‌های زنانه: در جوامع سنتی، مادری نقشی محوری و پیوندخورده با هویت زنانه بود، اما تحولات چند دههٔ اخیر، نگرش‌ها را دگرگون کرده و زنان را با گزینه‌های گسترده‌تری برای زندگی فردی و اجتماعی مواجه ساخته است. امروزه تصمیم دربارهٔ فرزندآوری و مادر شدن، بیش از هر زمان دیگری تحت‌تأثیر اختیار فردی و شرایط زیستی هر زن قرار دارد.
2. فشارهای اجتماعی: مادران امروزی باید هم‌زمان نقش‌های مادری، همسری و مشارکت اجتماعی را ایفا کنند؛ انتظاراتی که گاه ناسازگارند و بار روانی سنگینی ایجاد می‌کنند. شتاب تغییرات در ارزش‌های اجتماعی، شیوه‌های تربیتی و سبک زندگی شهری، بر دامنهٔ این توقعات افزوده و مادران را در موقعیت‌های دشوارتری قرار داده است.
3. فرزندآوری: دغدغه‌های اقتصادی، نگرانی از آینده و افزایش سطح مسئولیت‌پذیری اجتماعی، فرزندآوری را به یکی از چالش‌های اساسی پیش روی زنان تبدیل کرده است.
4. اشتغال: مادران شاغل ناگزیرند میان نقش‌های مادری، همسری و مسئولیت‌های شغلی تعادل برقرار کنند. کمبود زمان برای مراقبت از فرزندان خردسال، از چالش‌های اصلی این گروه است که می‌تواند به اضطراب و احساس گناه بینجامد. افزون‌بر این، آنان با فشارهای کاری، توقعات خانوادگی و اجتماعی، و ضرورت حفظ سلامت جسمی و روانی مواجه هستند؛ ازاین‌رو، حمایت‌های ویژهٔ اجتماعی و خانوادگی برای مدیریت بهینهٔ زمان و ایفای مطلوب نقش‌های گوناگون، نقشی کلیدی دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• ازکیا، مصطفی و دیگران، «تحلیل پارادایمی مفهوم زنانه انگاری مادری با روش نظریه بنیانی مورد مطالعه (کارمندان شرکت آبفای منطقه یک تهران»، مطالعات اجتماعی، دوره ۲۹، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
• اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ترجمه احمد میرعابدینی، تهران، چکامه، ۱۳۶۲ش.
• افضلی، مرضیه و انتظاری، علی، «جایگاه مادری از منظر شهید مطهری در مقایسه با فمینیسم»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، سال بیست‌وسوم، شماره ۸۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ مرداد ۱۴۰۵ش.
• «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وب‌سایت بازار کار، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۳ش.
• بوذری‌نژاد، یحیی و جهانشاهی، مینا، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در پایگاه مادری در اندیشه عالمه طباطبایی و آمنه ودود»، فصلنامه علمی–پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، شمارة ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش،
• بیگوند، مینا و دیگران، «سوپرمام‌ها و مفهوم مادری در فضای اینستاگرام»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۱۳، شماره ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، اسراء، قم، ۱۳۷۷ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسنی، محمدرضا و محمدزاده، فاطمه، «مادری دلسوزانه؛ تجربهٔ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، نشریهٔ جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، شمارهٔ ۲۲، زمستان ۱۴۰۲ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رستگار خالد، امیر، «مادری در کشاکش مدرنیته و سنت»، جوان‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۲ش.
• رفعت‌جاه، مریم، «زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران ۲۵ تا ۴۰ ساله ساکن شهر ری»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره هجدهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۶ش.
• زرقانی، سیدمهدی، «استعارهٔ زبان مادری»، فصلنامه مترجم، سال ۳۳، شماره ۸۴. بی‌تا.
• ستاری، رضا و دیگران، «تجلی کهن الگوی مادر مثالی در حماسه‌های ملی ایران براساس نظریه روان‌شناختی یونگ»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۸، شماره ۱، بهار ۱۳۹۵ش.
• سعیدی، فاطمه، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی»، مطالعات قرآنی جامعه، شماره ۵۸، ۱۳۸۸ش.
• سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعهٔ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۳ش.
• سلطانی‌فر، عاطفه و دیگران، «همبستگی سبک دلبستگی مادر با میزان دلبستگی مادر به شیرخوا»، مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، دوره پنجم، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۰ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عسکری ندوشن، عباس و رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی، «تجربهٔ مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعهٔ کیفی در شهر تهران»، نشریهٔ پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، شمارهٔ ۴۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
• عفتی، قدرت‌الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• فرشادی، فرزانه، «تحول معنای مادر شدن در بستر توسعه»، وب‌سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
• «قانون دربارهٔ هزینه‌های حضانت و حق ملاقات کودکان طلاق چه می‌گوید؟» وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
• قنبری، ساناز، «بازنمایی مادر در دنیای هنر»، وب‌سایت جام‌جم سرا، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۳ش.
• قومی، مرضیه فاطمه، «بررسی نقش مادری از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت، چاپ هشتم، تهران، الزهرا، ۱۳۶۵ش.
• منجم، رؤیا، زن- مادر، نگاهی متفاوت به مسئله زن، تهران، مس، ۱۳۸۱ش.
• «مهم‌ترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب‌سایت: yariway، تاریخ درج مطلب: ۲ مارس ۲۰۲۲م.
• موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه ۰۶ و دهه ۰۶»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
• نظری توکلی، سعید و کراچیان ثانی، فاطمه، «تبیین فقهی نظریه وجوب شیردهی بر مادر و لزوم پرداخت هزینه‌های مرتبط با آن بر پدر»، فقه و اصول، سال چهل‌وهشتم، شمارهٔ ۱۰۶، پاییز ۱۳۹۵ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• همدانیان، فاطمه و دیگران، «نگرهٔ مقاصد شرعی و رسالت مادری»، پژوهش‌نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ۲، شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
• هوشیاری، جعفر و صفورایی، محمدمهدی، «ویژگی‌های مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روان‌شناسی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.