شیعه

شیعه؛ یکی از مذاهب اسلامی.

مفهوم‌شناسی

معنای لغوی

واژۀ شیعه از ریشۀ «شیع» در منابع لغوی معانی گوناگونی دارد که از جملۀ آنها می‌توان به فرقه، حزب و گروه؛ پیروان، یاران و هواداران؛ دوستان و همراهان؛ و تقویت‌کنندگان و اشاعه‌دهندگان اشاره کرد. این واژه مفرد یا اسم جمع است و به‌طور یکسان برای مفرد مذکر، جمع و مؤنث به کار می‌رود، هرچند گاهی به صورت جمع شیع و اشیاع نیز آمده است. بر این اساس، می‌توان گفت شیعه در لغت به معنای فرد یا جماعتی است که از فرد دیگری پیروی یا او را همراهی یا با او همکاری می‌کند و باعث تقویت و موجب اشاعۀ اندیشه و آیین او می‌شود. معمولاً واژۀ شیعه به لحاظ لغوی به‌شکل مضاف به کار می‌رود؛ برای مثال گفته می‌شود: شیعۀ فلانی. این واژه و مشتقات آن در قرآن نیز به کار رفته و به‌همین معنای لغوی است. در همین راستا، واژۀ تشیّع نیز از همین ریشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوی، به‌معنای یاری‌کردن و پیروی‌نمودن جماعتی از یک شخص خاص است.

معنای اصطلاحی

شیعه در اصطلاح بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که به خلافت و امامت بی‌واسطۀ علی بن ابی‌طالب اعتقاد دارند و بر این باورند که جانشین پیامبر اسلام از طریق نص شرعی تعیین می‌شود و امامت علی بن ابی‌طالب و دیگر امامان شیعه نیز از طریق نص شرعی اثبات شده است. خاستگاه این اصطلاح به زمان حیات پیامبر اسلام بازمی‌گردد که در چند نوبت درباره حامیان علی بن ابی‌طالب اصطلاح «شیعةُ علی» را به کار برد. در طول تاریخ، این کاربرد اصطلاحی با دو معنای عام و خاص تمایز یافته است: به‌طور عام، اصطلاح شیعةُ علی به‌معنای یاران و دوستداران علی بن ابی‌طالب و فرزندان او و ناظر به پیدایش دو جریان کلی در تاریخ صدر اسلام است که بیانگر جدایی مسلمانان به دو بخش دوستداران و هواداران علی بن ابی‌طالب و رویاروی آنان است. در این معنا، برخلاف معنای خاص، اعتقاد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او معیار نبوده است، بلکه اصطلاحی فراگیر است که بر کسانی تطبیق می‌یابد که در حوادث صدر اسلام، طرفدار خلافت علی بن ابی‌طالب شدند. اصطلاح شیعة علی به‌طور خاص بر پیروان مذهب تشیع در برابر پیروان مذهب تسنن اطلاق می‌شود و ایشان کسانی هستند که معتقد به امامت منصوص و بلافصل علی بن ابی‌طالب و فرزندان او پس از پیامبر می‌باشند. از نظر تاریخی، واژه شیعه به تدریج بر همین معنای اصطلاحی خاص تطبیق یافت و به عنوان نامی برای شیعه امامیه اثنا عشری تثبیت شد.

اصطلاحات مترادف

در طول تاریخ شیعه و در گستره مناطق گوناگون جغرافیایی که شیعیان حضور داشته‌اند، چندین اصطلاح به‌عنوان نام‌هایی جایگزین رایج گردیده است. اصطلاح علوی به‌معنای منسوب به علی بن ابی‌طالب و در اصل بیانگر نسب کسانی است که از اولاد او باشند، اما‌‌‌‌ علوی در برابر اصطلاح عثمانی نیز به کار رفته و بر کسانی اطلاق می‌شود که پس از قتل عثمان، علی بن ابی‌طالب را به قتل وی متهم نکردند و به عایشه و معاویه نپیوستند. اصطلاح ترابی وصفی است که مخالفان شیعه از باب سرزنش بر شیعیان اطلاق می‌کرده‌اند و در اساس، برگرفته از لقبی بوده است که پیامبر به علی بن ابی‌طالب داده بود و زیاد بن ابیه نخستین بار شیعه علی را ترابیه نامید.اصطلاح متاوله اکنون یکی از مهم‌ترین نام‌های شیعه امامیه در جبل عامل لبنان است و مشتق از توالی به‌معنای پی‌درپی‌بودن یا از تولی به‌معنای ولای اهل بیت پیامبر است و آغاز پیدایش آن به سال ۱۱۰۰ق بازمی‌گردد. اصطلاح مشارقه نیز نامی است که ابن اثیر در گزارش حوادث ۴۰۷ق از آن یاد کرده و بر اساس آن، در مغرب (شمال آفریقا) شیعیان را مشارقه می‌نامیده‌اند و این نام در انتساب به ابو عبدالله شیعی بود که مشرقی‌الاصل بوده است. همچنین اصطلاح رافضی از ریشه رفض به‌معنای ترک‌کردن گرفته شده و مخالفان شیعه آن را بر همه فرقه‌های شیعه و گاهی بر گروه خاصی از آنان اطلاق می‌نموده‌اند و با به کاربردن آن، قصد طعن و نکوهش آنان را داشته‌اند.

اصطلاحات متقابل

در برابر اصطلاحات مترادف با شیعه، برخی اصطلاحات متقابل با آن نیز در تاریخ اسلام وجود داشته است. از جمله اصطلاح اهل سنت بر گروهی از مسلمانان اطلاق می‌شود که مدعی پیروی از روش پیامبر و خلفای راشدین و اصحاب‌اند و در برابر اصطلاح اهل بدعت قرار می‌گیرد؛ نزد اهل سنت، شیعیان اهل بدعت به شمار می‌آیند. وصف عثمانی در اصل بر کسانی اطلاق می‌شد که از نظر نسبی از اولاد عثمان بن عفان باشند، اما پس از قتل او (سال ۳۵ق) به هوادارانش که علی بن ابی‌طالب و یارانش را به قتل عثمان متهم می‌کردند، گفته شد و اهالی شام که به داعیۀ خونخواهی عثمان بر علی بن ابی‌طالب شوریدند، عثمانی خوانده شدند. این اصطلاح بعدها به‌عنوان وصفی برای مخالفان شیعه تداوم یافت و ابوعثمان جاحظ کتابی به نام عثمانیه بر ضد شیعه نگاشت. در برابر کاربرد اهانت‌آمیز رافضی، شیعیان نیز سنی‌ها را ناصبی می‌خواندند و در این وصف، این تعریض وجود داشت که اهل سنت نصب عداوت خاندان رسول را کرده‌اند، در حالی که آنان منکر این معنا هستند و می‌گویند تنها امام و خلیفه را نصب کرده‌اند. شیعیان این معنا را نیز نمی‌پذیرند؛ زیرا معتقدند امامت ادامۀ رسالت و تعیین امام امری الهی است.

«شیعه» به‌معنای فرقه، گروه، امّت، پیروان، یاران و اشاعه‌دهندگان است. این واژه ابتدا در معنای مطلق پیروان یک شخص خاص کاربرد داشت اما با گذشت زمان و در اثر کثرت استعمال، بدون قرینه، برای پیروان امام علی به‌کار گرفته شد. در تعریف اصطلاحی شیعه به موارد گوناگونی، از جمله اعتقاد به برتری و تقدّم امام علی بر سایر اصحاب پیامبر خدا، امامت و ولایت بلافصل امام علی بعد از پیامبر اکرم و نفی آن از دیگران، اراده الهی و تصریح پیامبر خدا بر امامت علی و همچنین باور به امامت فرزندان علی و اختصاص حق جانشینی پیامبر اکرم به خاندان رسالت اشاره شده است.

تاریخچه

بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، از زمان حیات پیامبر اسلام عده‌ای از صحابه گرد محور علی بن ابی‌طالب بوده و شیعه در همان زمان وجود داشته است. بر پایۀ این گزارش‌ها، واژۀ شیعه نخستین بار در عهد پیامبر برای نامیدن چهار تن از صحابه، یعنی ابوذر‌‌‌ غفاری، سلمان فارسی، مقداد بن اسود کندی و عمار یاسر، به کار رفت و گروهی از صحابه نیز به شیعه علی معروف شدند. پس از رحلت پیامبر، این گروه در صدد تثبیت جایگاه علی بن ابی‌طالب برآمدند و در ماجرای سقیفه و بیعت با ابوبکر، گروهی از آنان از بیعت سر باز زدند و در خانه فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام و همسر علی بن ابی طالب، تحصن کردند. در دورۀ خلافت ابوبکر و عمر و عثمان، شیعیان با وجود سکوت معنادار، در مواردی به دفاع از حقانیت علی بن ابی‌طالب پرداختند و مخالفت‌هایی نیز انجام دادند. در دورۀ خلافت علی بن ابی‌طالب، شیعیان در جنگ‌های جمل و صفین در کنار او ماندند و مفهوم شیعه در این دوره گستردۀ وسیع‌تری یافت. پس از شهادت علی بن ابی‌طالب، معاویه سیاست سرکوب شیعیان را در پیش گرفت و گروهی از آنان را به قتل رساند. در عصر امام حسن، امام حسین، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری، شیعیان با وجود فشارهای سیاسی و اختناق، به‌تدریج سازمان یافتند و مراکز علمی و ارتباطی خود را گسترش دادند. در این دوره‌ها، اختلافاتی نیز در میان شیعیان پدید آمد و فرقه‌هایی شکل گرفتند. با آغاز غیبت امام دوازدهم، جامعۀ شیعه با تکیه بر میراث حدیثی و شبکۀ وکالت، به حیات خود ادامه داد و به تدریج به عنوان یک مذهب متمایز در جهان اسلام تثبیت شد.

فرقه‌های شیعه

درباره تعداد فرقه‌های شیعه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی پژوهش‌گران شمار آنها را تا صد فرقه گزارش کرده و مشهورترین آنها را امامیه، کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، فطحیه و غلات دانسته‌اند. برخی تعداد آنها را هجده فرقه برشمرده‌اند. برخی نویسندگان اساسی‌ترین فرقه‌های شیعه را سه فرقه امامیه، کیسانیه و زیدیه دانسته‌اند. برخی متکلمان آنها را در پنج فرقه امامیه، زیدیه، کیسانیه، اسماعیلیه و غلات برشمرده‌اند. برخی پژوهش‌گران معاصر نیز سه فرقه امامیه، اسماعیلیه و زیدیه را به عنوان فرقه‌های اصلی شیعه معرفی کرده‌اند.‌‌ بسیاری از این فرقه‌ها منقرض شده و امروزه سه گروه مهم زیر در کشورهای مختلف حضور دارند:

امامیه: امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در امام علی، امام حسن، امام حسین و نه فرزند از نسل امام حسین می‌دانند که آخرین آنها مهدی موعود است. از آن‌جا که تعداد جانشینان پیامبر اسلام، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها امامیه و شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند. توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، اصول عقاید امامیه است.

زیدیه: گروهی از شیعیان، پس از امام علی، امام حسن و امام حسین به امامت «زید» فرزند امام سجاد (علی بن حسین) باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، پیامبر خدا تنها به امامت علی، حسن و حسین، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.

اسماعیلیه: گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای موسی بن جعفر، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر امام جعفر صادق، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است. اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.

جغرافیا و جمعیت

بر اساس گزارش‌های موجود، جمعیت شیعیان جهان با اختلاف میان مراکز آماری روبه‌رو است؛ برخی منابع آن را بین ۲۴۰ تا ۳۵۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند، در حالی که مرکز تحقیقات پیو آن را حدود ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده است و این اختلاف نظر ناشی از اعلام پایین‌تر آمار از سوی برخی دولت‌ها و شیعه‌هراسی دانسته شده است. بر اساس گزارش برخی مراکز علمی، شیعیان در ۱۴۰ کشور جهان حضور دارند و مجموع جمعیت آنها شامل همه فرقه‌ها حدود ۳۴۶ میلیون نفر برآورد شده است. به جز چهار کشور ایران، عراق، آذربایجان و بحرین، در سایر نقاط جهان شیعیان در اقلیت قرار دارند. جمعیت شیعه اثناعشری حدود ۳۰۰ میلیون نفر تخمین زده شده است. زیدیه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون نفر هستند که به‌طور تقریبی همگی در یمن ساکن‌اند. اسماعیلیه بین ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در ۳۰ کشور جهان حضور دارند. علویان ترکیه شمار خود را حدود ۳۰ میلیون نفر اعلام می‌کنند و علویان سوریه (نصیریه) حدود ۳ تا ۳.۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شوند. بر اساس آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه، ایران با ۹۲.۵ درصد بیشترین درصد شیعیان را دارد و پس از آن آذربایجان و بحرین با ۷۰درصد، عراق با ۶۷.۵درصد و در پایین‌ترین سطح عمان با ۷.۵درصد قرار دارند.

برخی منابع جغرافیا و جمعیت شیعه در بعض از کشورهای جهان را بر اساس جدول زیر بازنمایی کرده است:

ردیف	نام کشور	جمعیت کشور	جمعیت شیعه
۱	ایران	۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۷۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تا ۷۶٬۰۰۰٬۰۰۰
۲	افغانستان	۳۳٬۶۰۹٬۹۳۷	۶٬۷۲۱٬۹۸۷
۳	عربستان سعودی	۲۸٬۶۸۶٬۶۳۳	۴٬۳۰۲٬۹۹۵
۴	سومالی	۹٬۸۳۲٬۰۱۷	۹۰٬۰۰۰
۵	ترکیه	۷۶٬۸۰۵٬۵۲۴	۱۵٬۳۳۰٬۳۸۳
۶	یمن	۲۳٬۸۲۲٬۷۸۳	۱۰٬۸۴۸٬۸۹۵
۷	صحرای غربی	۴۰۵٬۲۱۰	۹٬۰۰۰
۸	مالدیو	۳۹۶٬۳۳۴	۱۵٬۰۰۰
۹	عمان	۳٬۴۱۸٬۰۸۵	۶۸٬۳۶۲
۱۰	عراق	۲۸٬۹۴۵٬۶۵۷	۱۸٬۰۹۱٬۰۳۶
۱۱	امارات متحده عربی	۴٬۷۹۸٬۴۹۱	۷۶۷٬۷۵۹
۱۲	پاکستان	۱۷۶٬۲۴۲٬۹۴۹	۳۵٬۲۴۸٬۵۹۰
۱۳	سنگال	۱۳٬۷۱۱٬۵۹۷	۵۴۹٬۹۰۰
۱۴	اردن	۶٬۳۴۲٬۹۴۸	۱۲۶٬۸۵۹
۱۵	جمهوری آذربایجان	۸٬۷۹۵٬۰۰۰	۷٬۳۵۶٬۱۳۸
۱۶	مصر	۸۳٬۰۸۲٬۸۶۹	۸۳۰٬۸۲۹
۱۷	سوریه	۲۰٬۱۷۸٬۴۸۵	۳٬۰۲۶٬۷۷۳
۱۸	تاجیکستان	۷٬۳۴۹٬۱۴۵	۳۶۷٬۴۵۷
۱۹	ترکمنستان	۴٬۸۸۴٬۸۸۷	۱۸۵٬۱۲۰
۲۰	ازبکستان	۲۷٬۶۰۶٬۰۰۷	۱٬۳۹۳٬۹۲۰
۲۱	اندونزی	۲۴۰٬۲۷۱٬۵۲۲	۲٬۰۶۸٬۷۳۷
۲۲	گینه	۱۰٬۰۵۷٬۹۷۵	۲۴۲٬۲۵۰
۲۳	کویت	۲٬۶۹۱٬۱۵۸	۶۸۶٬۲۴۵
۲۴	بنگلادش	۱۵۶٬۰۵۰٬۸۸۳	۶٬۴۸۴٬۰۷۵
۲۵	بحرین	۷۲۷٬۷۸۵	۵۴۵٬۸۳۹
۲۶	نیجر	۱۵٬۳۰۶٬۲۵۲	۶۱۲٬۲۵۰
۲۷	قطر	۸۳۳٬۲۸۵	۱۳۳٬۳۲۶
۲۸	قرقیزستان	۵٬۴۳۱٬۷۴۷	۱۱۷٬۰۰۰
۲۹	سودان	۴۱٬۰۸۷٬۸۲۵	۵۸۶٬۹۲۰
۳۰	آلبانی	۳٬۶۳۹٬۴۵۳	۵۴۰٬۰۰۰
۳۱	سیرالئون	۶٬۴۴۰٬۰۵۳	۳۰٬۸۶۴
۳۲	لبنان	۴٬۰۱۷٬۰۹۵	۱٬۴۴۶٬۱۵۴
۳۳	مالزی	۲۵٬۷۱۵٬۸۱۹	۲۸۰٬۶۰۰
۳۴	نیجریه	۱۴۹٬۲۲۹٬۰۹۰	۳٬۲۸۷٬۵۰۰
۳۵	تانزانیا	۳۶٬۵۰۰٬۰۰۰	۱٬۰۹۵٬۰۰۰
۳۶	بورکینافاسو	۱۵٬۷۴۶٬۲۳۲	۲۰۸٬۵۰۰
۳۷	قزاقستان	۱۵٬۳۹۹٬۴۳۷	۳۵۴٬۸۵۰
۳۸	ساحل عاج	۲۰٬۶۱۷٬۰۶۸	۴۳۶٬۸۰۰
۳۹	مقدونیه شمالی	۲٬۰۶۶٬۷۱۸	۶٬۳۰۰
۴۰	بنین	۸٬۷۹۱٬۸۳۲	۵۰٬۴۰۰
۴۱	غنا	۲۳٬۸۳۲٬۴۹۵	۱٬۱۱۸٬۰۰۰
۴۲	هند	۱٬۱۶۶٬۰۷۹٬۲۱۷	۲۳٬۴۳۸٬۱۹۲
۴۳	روسیه	۱۴۰٬۰۴۱٬۲۴۷	۱٬۲۱۲٬۰۰۰
۴۴	بلغارستان	۷٬۷۰۰٬۰۰۰	۸۹٬۰۰۰
۴۵	اوگاندا	۳۲٬۳۶۹٬۵۵۸	۳۰۱٬۲۸۰
۴۶	کنیا	۳۹٬۰۰۲٬۷۷۲	۵۶۰٬۰۰۰
۴۷	حکومت خودگردان فلسطین	۱۰٬۱۰۰٬۰۰۰	۲۱٬۷۶۰
۴۸	فرانسه	۶۴٬۰۵۷٬۷۹۲	۳۵۸٬۸۰۰
۴۹	مغولستان	۳٬۰۴۱٬۱۴۲	۸٬۰۰۰
۵۰	آلمان	۸۲٬۳۲۹٬۷۵۸	۳۰۶٬۰۰۰
۵۱	بریتانیا	۶۱٬۱۱۳٬۲۰۵	۴۰۰٬۰۰۰
۵۲	کانادا	۳۳٬۴۸۷٬۲۰۸	۶۲٬۰۰۰
۵۳	چین	۱٬۳۳۸٬۶۱۲٬۹۶۸	۳٬۱۲۸٬۸۸۰
۵۴	آفریقای جنوبی	۴۹٬۰۵۲٬۴۸۹	۹۳٬۸۰۰
۵۵	برزیل	۱۸۴٬۲۰۰٬۰۰۰	۲۷۶٬۳۰۰
۵۶	آرژانتین	۳۸٬۶۰۰٬۰۰۰	۵۰٬۰۰۰
۵۷	استرالیا	۲۱٬۲۶۲٬۶۴۱	۲۸٬۰۰۰
۵۸	ایالات متحده آمریکا	۳۴۹۰۰۰۰۰۰	۳۶۸٬۶۵۴
۵۹	ایتالیا	۵۸٬۷۰۰٬۰۰۰	۲٬۵۰۰

حکومت‌ها

نخستین حکومت شیعیان در طول تاریخ اسلام، حکومت علوی علی بن ابی‌طالب است که به‌رغم مدت کوتاه حدود چهارساله، بسیاری از تفکرات سیاسی و سیرۀ حکومتی شیعیان را شکل داد. گرچه این الگو دیری نپایید و پس از کشته‌شدن او، امویان قدرت را در دست گرفتند، نحوۀ مقابله و مواجهۀ امام حسن با حکومت اموی و قیام امام حسین و نهضت عاشورا نیز تفکر سیاسی شیعیان را ارتقا بخشید و زمینه را برای تشکیل دولت‌های محلی و امارت‌های شیعی در سده‌های بعد فراهم ساخت. در این دوره‌ها، چهار دولت علوی شیعی تأسیس شد: ادریسیان مغرب (۱۷۲ق) به دست ادریس بن عبدالله، علویان طبرستان (۲۵۰ق) به دست حسن بن زید، بنی‌رسی در یمن (۲۸۰ق) به دست یحیی بن حسین و آل اخیضر در یمامه (۲۵۱ق) به دست محمد بن یوسف. همچنین چهار دولت محلی شیعه شکل گرفت: بنی‌دلف در عراق عجم (۲۱۰ق)، امارت مادرایی در ری (۲۷۵ق)، امارت بنی‌الحسن در ینبع و دولت اسماعیلی یمن (۲۶۸ق) به دست ابن‌حوشب و علی بن فضل. این دولت‌ها حاکمیت دستگاه خلفا را به چالش کشیدند و با ترویج تشیع، زمینه را برای بسط حاکمیت شیعه در قرن چهارم به بغداد و مصر فراهم ساختند.

پس از این دوره‌ها، فساد و بیدادگری حکومت عباسیان به همراه نهضت‌های پی‌درپی علویان، ارکان حکومت عباسی را سست کرد و زمینه را برای ظهور دولت‌های انقلابی و شیعی فراهم ساخت. در قرن چهارم هجری، شیعه به‌عنوان یک مذهب معتبر در دنیای اسلام گسترش یافت، هرچند در این دوره هیچ‌یک از دولت‌ها شیعه را به‌عنوان مذهب رسمی خود اعلام نکردند. در همین قرن، آل بویه از دیلمستان برخاستند و در بغداد و ایران حکومت کردند. درخصوص مذهب آنان اختلاف‌نظر هست؛ برخی آنها را زیدی‌مذهب می‌دانند و گروهی معتقدند ابتدا زیدی بودند و بعدها به مذهب امامیه درآمدند. همچنین فاطمیان (۲۹۷–۵۶۷ق) سلسله‌ای با گرایش اسماعیلی بودند که ابتدا در شمال آفریقا و سپس در مصر خلافت کردند و قاهره را به عنوان پایتخت خود بنا نهادند. اسماعیلیان الموت نیز با تصرف قلعه الموت در سال ۴۸۳ق به دست حسن صباح، حکومت نزاری را در ارتفاعات شمالی ایران پایه‌گذاری کردند که تا حمله هلاکوخان مغول در ۶۵۴ق ادامه یافت. قرامطه بحرین و حمدانیان نیز از دیگر دولت‌های شیعی بودند که در سده‌های سوم تا هفتم هجری در نقاط گوناگون از شمال آفریقا تا یمن و نواحی مرکزی ایران روی کار آمدند.

از قرن پنجم تا نهم هجری، شیعه به گسترش خود ادامه داد و دولت‌هایی شیعی نیز بر سر کار آمدند، اما در این برهه در هیچ‌یک از مناطق اسلامی شیعه مذهب رسمی اعلام نشد. در دورۀ مغول، تهاجم مغولان به جهان اسلام صورت گرفت و حکومت اسلامی فرو ریخت، اما حرکت اندیشمندانه جمعی پیشتازان گمنام و به دور از قدرت سیاسی توانست مغولان پیروزمند را در برابر اسلام خاضع گرداند. برای مثال خواجه نصیرالدین طوسی با نفوذ در تشکیلات مغولان، جان بسیاری از علمای جهان اسلام را نجات داد و چند شهر را از نابودی رهانید. سلطان محمد خدابنده مشهور به اولجایتو (حکومت ۷۰۳–۷۱۶ق)، از فرمانروایان سلسله ایلخانی، برای مدتی مذهب شیعه دوازده‌امامی را مذهب رسمی حکومتش در ایران اعلام کرد؛ اما براثر فشار تشکیلات دولتی‌اش که برپایه مذهب اهل‌سنت بود، دوباره مذهب اهل‌سنت را رسمی اعلام کرد. در قرن‌های هشتم و نهم قمری، شمال و شرق ایران شاهد به قدرت‌رسیدن دولت‌های انقلابی سربداران در خراسان، جنبش ضد منکرات در هرات، نهضت حروفیه در برابر تیموریان و سادات مرعشی در مازندران بود.

در آغاز قرن دهم قمری، شاه اسماعیل صفوی که شیعه مذهب بود، ایران را به‌شکل یک کشور واحد درآورد و مذهب شیعه را در قلمرو حکومت خود رسمیت بخشید. پس از صفویه، افشاریه و زندیه روی کار آمدند و آنان نیز در تقویت تشیع کوشیدند. در دورۀ معاصر، هجوم استعمار غرب به جهان اسلام و استبداد داخلی، نهضت‌های اسلامی را سرعت و عمق بیشتری بخشید و سرانجام همه آنها به یک حرکت انقلابی در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری تبدیل شد و کشورهای متعددی را دربرگرفت. در ۱۳۵۷ش، یک نظام اسلامی بر اساس نظریۀ ولایت فقیه در ایران شکل گرفت که در آن اصول مذهب و فقه شیعه دوازده‌امامی مبنا قرار گرفته است. این نظام با مشارکت ۹۸/۲درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷درصد واجدان شرایط در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش به تصویب رسید و جمهوری اسلامی ایران نام گرفت و در ۱۲ فروردین به‌طور رسمی اعلام موجودیت کرد.

نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلامی

بر اساس اسناد تاریخی، تشیع به عنوان یکی از جریان‌های اصلی در جهان اسلام، در شکل‌گیری و توسعه فرهنگ و تمدن اسلامی نقشی گسترده و چندوجهی ایفا کرده است. این نقش در ابعاد علمی، فلسفی، هنری، ادبی و نهادی قابل مشاهده است. برای مثال در بُعد علمی، عالمان شیعی در شکل‌گیری و بسط علوم اسلامی نظیر فقه، کلام، تفسیر و حدیث سهمی چشمگیر داشته‌اند. حوزه‌های علمی شیعی، به‌ویژه در بغداد، نجف، قم و اصفهان، به مراکزی برای تبادل اندیشه و تولید دانش تبدیل شدند و در حفظ و انتقال میراث علمی تمدن اسلامی نقش مؤثری ایفا کردند. در عرصه فلسفه و کلام، اندیشه‌های شیعی به شکل‌گیری مکاتب فلسفی مهمی انجامید. تلفیق آموزه‌های دینی با مباحث عقلانی در آثار فیلسوفان و متکلمان شیعی، به غنای گفتمان فلسفی در جهان اسلام افزود و زمینه‌های گفت‌وگو میان عقل و نقل را گسترش داد. در حوزه هنر و معماری، تشیع الهام‌بخش شکل‌گیری سبک‌های ممتازی در معماری مساجد، مدارس، حرم‌ها و بناهای مذهبی شد. تزئینات کاشی‌کاری، گنبدسازی، خطاطی و هنرهای وابسته به آن، نمونه‌هایی از تأثیر فرهنگی تشیع در تمدن اسلامی به شمار می‌رود. در بُعد ادبی و فرهنگی، مضامین شیعی در شعر، ادبیات و آیین‌های جمعی بازتاب یافته و به شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی ماندگاری انجامیده است. آیین‌های مذهبی و مراسم جمعی نیز به تقویت همبستگی اجتماعی و انتقال ارزش‌های فرهنگی کمک کرده‌اند. در سطح نهادی، شکل‌گیری حوزه‌های علمیه، نظام اجتهاد، و شبکه‌های آموزشی و وقفی شیعی، به ایجاد ساختارهایی پایدار برای تولید و انتقال دانش و فرهنگ انجامید. این نهادها در دوره‌های مختلف تاریخی، در حفظ هویت فرهنگی و تداوم تمدن اسلامی نقش داشته‌اند.

مکان‌های مقدس شیعه

از مکان‌های مقدس در نزد شیعه، سه مسجد نخست است که در نزد سایر مسلمانان نیز مقدس شمرده می‌شود: مسجدالحرام در مکه که کعبه را در بر گرفته و مقدس‌ترین مکان زمین در اسلام است؛ مسجدالنبی در مدینه که محل سکونت و آرامگاه محمد است و گنبد سبز آن شهرت دارد؛ و حرم شریف در اورشلیم که شامل مسجدالاقصی است و در یهودیت و مسیحیت به کوه معبد شناخته می‌شود. پس از این سه مکان، مقدس‌ترین مکان‌های شیعه با محمد، خانواده، فرزندان، یاران و پیامبران مرتبط‌اند. مسجد امام علی در نجف، آرامگاه علی بن ابی‌طالب و از مقدس‌ترین مکان‌های ویژه شیعه است و هر سال میلیون‌ها زائر را جذب می‌کند. حرم امام حسین در کربلا نیز یادمان شهادت حسین بن علی و یارانش در نبرد کربلا در سال ۶۸۰ میلادی است و مقصد میلیون‌ها زائر شیعه در هر سال به شمار می‌رود. دیگر مکان‌های مقدس شیعه شامل بقیع در مدینه، قبرستان جنت‌المعلا در مکه، مسجد سیده زینب و قبرستان باب‌الصغیر در دمشق، حرم امام رضا در مشهد، حرم امام حسن العسکری در سامرا، حرم الکاظمیه در بغداد، حرم ابالفضل العباس و حرم سیده رقیه در کربلا و دمشق و حرم فاطمه معصومه در قم است.

مسجد الحرام • مسجدالنبی • بقیع • مسجد الاقصی • حرم امام علی • مسجد کوفه • حرم امام حسین • حرم کاظمین • حرم عسکریین • حرم امام رضا • حرم فاطمه معصومه • حرم حضرت زینب

مناسبت‌های مذهبی و رویدادهای تاریخی مهم

اعیاد و سوگواری‌ها

اعیاد شیعه شامل عید فطر، عید قربان، عید مبعث، عید غدیر خم، عید مباهله، و تولد امامان است. همچنین شب برات و لیلةالبرات از دیگر اعیاد مهم شیعیان به شمار می‌رود.

سوگواری‌های شیعه شامل دهه محرم، عاشورا، اربعین، شب‌های قدر، و ایام شهادت امامان است. همچنین روز اندوه، وفات ابراهیم، وفات ام‌البنین، وفات خدیجه بنت خویلد، و وفات یزید از دیگر سوگواری‌های شیعیان است.

رویدادهای تاریخی مهم شیعه

رویدادهای تاریخی مهم شیعه شامل جنگ صفین، جنگ نهروان، جنگ خندق، جنگ بدر، جنگ جمل، فتح مکه، صلح حدیبیه، هجرت، تغییر قبله، آغاز غیبت کبری محمد مهدی، ازدواج خدیجه با محمد، ازدواج فاطمه بنت محمد با علی، ورود فاطمه به خانه علی پس از ازدواج، حرکت حسین بن علی از مدینه به کربلا، حرکت حسین بن علی از مکه به کربلا، ورود حسین بن علی به کربلا، بسته شدن آب بر اردوگاه حسین بن علی، تمام شدن آب ذخیره در خیمه‌های حسین بن علی، دفن شهدای کربلا توسط بنی اسد، رسیدن اسیران کربلا به کاخ یزید در شام، حمله ابرهه به کعبه، تأسیس اولین مسجد (مسجد قبا)، نزول تورات، نزول انجیل، نزول زبور، پذیرفته شدن توبه آدم، جمعة الوداع، و دحو الارض است.

منابع

• «آمار سهم جمعیت شیعیان در کشورهای منتخب خاورمیانه»، وب‌سایت آمار فکت، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
• ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة التاریخ العربی، 1996 م.
• اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
• اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعة، تحقق حسن امین، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۹ق.
• براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
• برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
• «پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
• پیشوایی، مهدی و جعفری، یعقوب، «میزگرد; نقش شیعه در تمدن اسلامی»، مجلۀ‌‌ معرفت، شماره ۱۸، ۱۳۷۵ش.
• توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، تهران، نشر علم، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
• «جغرافیای جهان تشیع»، وب‌سایت دانشگاه ادبیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «جمعیت شیعیان جهان؛ از دروغ تا واقعیت»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۴ش.
• چلونگر، محمدعلی و سیدمسعود شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
• «دولت‌ها و امارت‌های شیعه در قرون دوم و سوم هجری»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۴ش.
• «دولتهای شیعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۸۶ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373ش.
• رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
• ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
• رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
• روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.
• زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
• زین، حسن، الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم، بیروت، دار الفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
• سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
• سبحانی تبریزی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
• سجادی، صادق، آل ادریس، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• «سلسله نهضت‌های شیعه، عقبه تاریخی انقلاب اسلامی»، وب‌سایت روزنامه جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
• شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
• «شیعه از زمان پیامبر (ص) تا عصر غیبت»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ش.
• صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
• صدر حاج سید جوادی، احمد و دیگران، دائرة المعارف تشیع، تهران، نشر شهید سعید محبی، 1377ش.
• صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
• طبرسی، الفضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، 1417ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
• «طبق آخرین تخمین، آمار شیعیان جهان ۳۴۶ میلیون نفر است»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
• طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
• عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
• فیاض، عبدالله، تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1406ق.
• مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
• مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
• مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ پانزدهم، ۱۳۸۹ش.
• منتظری‌مقدم، حامد، «واژه شناسی شیعه و تشیع»، مجلۀ معرف، شماره ۶۵، ۱۳۸۲ش.
• منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمدهارون،مطبعة المدنی، 1382ش.
• نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
• یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
• «Shia Islam's Holiest Sites»، WorldAtlas website، April 25 2017