اشتغال زنان

زنان پرستار ایرانی در ایام کرونا

گروهی از زنان پرستار ایرانی در ایام کرونا

اشتغال زنان، پرداختن زنان به فعالیت اقتصادی.

اشتغال زنان به معنای مشارکت در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی است که در گذشته عمدتاً در تولید صنایع دستی و کشاورزی بوده و امروزه نیازمند حضور منظم در خارج از خانه است. دیدگاه‌ها دربارهٔ اشتغال زنان شامل سنتی، روشنفکری و واقع‌گراست که پیامدهای مثبت و منفی متفاوتی برای فرد و خانواده به همراه دارد.

در اسلام، کار و اشتغال باید با ارزش‌های دینی سازگار باشد و زنان حق مالکیت و کسب درآمد مشروع دارند؛ آموزه‌های اسلامی استقلال مالی زنان را به رسمیت شناخته و حضور آنان در عرصه اجتماعی سودمند می‌داند، البته بدون تحمیل تکلیف اقتصادی. تاریخ و روایات اسلامی نشان می‌دهد زنان از ابتدا در مشاغل مختلف مانند فروش، مامایی و آموزش فعالیت داشته‌اند. همچنین قانون اساسی ایران با هدف حفظ کرامت و رفاه زنان، شرایط و فرصت‌های شغلی متناسب با ویژگی‌ها و رشد معنوی و حرفه‌ای آنان را فراهم کرده است.

مفهوم‌شناسی اشتغال زن

اشتغال زنان

اشتغال بانوان در سازمان تأمین اجتماعی

اشتغال در لغت به‌معنای «به کاری پرداختن» و «به کاری سرگرم شدن» آمده است. در اصطلاح، به ورود افراد به بازار کار با سطح دستمزد معین گفته می‌شود که هرگونه فعالیت فکری یا بدنی را به تولید کالا یا ارائه خدمت، منتهی می‌سازد. از این منظر، زنان در طول تاریخ و هم‌پای مردان، دارای اشتغال و فعالیت اقتصادی بوده‌اند.

البته زنان در گذشته، بیشتر در تولید صنایع دستی، محصولات کشاورزی و فرآورده‌های دامی، فعال بودند؛ اما امروزه، اشتغال زنان، نیازمند فعالیت منظم در خارج از خانه و در ساعات معین است. تحولات روزافزون اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در دوره معاصر، اشتغال زنان را با مسائلی نوپدید روبرو کرده است.

دیدگاه‌های کلان دربارهٔ اشتغال زن

دیدگاه‌های مختلف در رابطه با اشتغال زنان سه دسته‌اند:

• دیدگاه سنتی: زنان را با توجه به ویژگی‌های جسمانی، موجوداتی ضعیف دانسته و آنان را از هر گونه فعالیت عمومی، از جمله فعالیت اقتصادی، منع می‌کند.
• نهضت‌های روشنفکری: طرفدار حضور بی‌قید و شرط زنان در تمام زمینه‌های اجتماعی، حکومتی و سیاسی هستند.
• دیدگاه واقع‌گرا: مشارکت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زنان را با حفظ کرامت و متناسب با توان‌مندی‌های آنان، می‌پذیرد. برخی اندیشمندان، اختلاف دیدگاه‌ها دربارهٔ اشتغال زنان را به‌دلیل توجه به پیامدهای دوگانه روی‌آوری زنان به کار در خارج از خانه دانسته‌اند. برای فعالیت اقتصادی زنان در جامعه، به آثار مثبتی مانند استقلال مالی، افزایش میزان درآمد خانواده، رفاه مالی و تأمین خدمات ویژهٔ زنان، اشاره شده است.

اما اشتغال زنان می‌تواند موجب پیامدهایی مانند کاهش نقش همسری در خانواده، کوتاهی در وظایف مادری و افزایش انتظارات مالی شود. این پیامدها، خاستگاه مشاجرات خانوادگی و زناشویی، آسیب‌های روحی و جسمی زن، سردی روابط عاطفی زوجین، افزایش آمار طلاق، کاهش فرزندآوری و شانه خالی کردن از فرزندپروری است.

اشتغال زن در اسلام

مفهوم کار در اسلام

مفهوم کار و اشتغال از نگاه درون‌دینی و بر اساس آموزه‌های اسلامی، با مفهوم آن از نگاه برون‌دینی، تفاوت اساسی دارد. فرهنگ غربی، به هر فعالیتی که موجب کسب درآمد و ثروت باشد «کار و اشتغال» می‌گوید حتی فعالیت‌هایی مثل روسپیگری، رباخواری و احتکار نیز از مصادیق اشتغال دانسته می‌شود و درآمد حاصل از آن‌ها مشروع به‌حساب می‌آید.

اما در فرهنگ اسلامی، کار و فعالیت باید در چارچوب خاص و شرایط ویژه‌ای انجام گیرد و انسان مجاز نیست از هر روشی کسب درآمد کند. از این منظر، اشتغال باید با نظام ارزشی اسلام سازگاری داشته باشد. در آموزه‌های اسلامی و به‌ویژه در روایاتی که از معصومان و پیشوایان دینی به ما رسیده نیز به این مهم توجه شده و پیامدهایی چون فقر، خرج مال در راه ناروا و گرفتاری در آتش جهنم برای کسب روزی غیر حلال معرفی شده است.

استقلال مالی زنان

همسانی زن و مرد در ارزش‌های انسانی و میزان دستیابی به مراتب کمال و معنویت، از مهم‌ترین انگاره‌های شناختی در آموزه‌های اسلام است. در این چارچوب، اسلام بر خلاف انگاره‌های رایج در عصر جاهلیت، استقلال مالی زنان را به رسمیت شناخته و در حق تصرف انسان در اموال شخصی خود، تفاوتی میان زن و مرد نمی‌نهد.

اندیشمندان مسلمان با تکیه بر آیات قرآن، هرگونه مانع‌تراشی عقلی و عرفی در راه اشتغال زنان را نفی کرده و بر این باور هستند که اگر اداره جامعه بر بنیان حیا و پاکی استوار باشد، حضور زنان در عرصهٔ اجتماعی بسیار سودمند است.

اشتغال به مثابه حق

البته توجه آموزه‌های اسلام به ویژگی‌های شخصیتی زن و تفاوت‌های زیستی، رفتاری و اقتصادی زنان موجب شده است که با وجود پذیرش حق زنان برای اشتغال در حوزه‌های متناسب با جنس زن، فعالیت اقتصادی به‌عنوان یک تکلیف بر زنان تحمیل نشده است. در قرآن کریم آشکارا به مالکیت زنان بر مالی که آن را کسب کرده‌اند اشاره شده است.

کسب دارایی و به‌دست آوردن مال با فعالیت اقتصادی تناسب دارد. در روایات پیشوایان دین نیز عنوان کسب برای فعالیت‌های اقتصادی مانند خریدوفروش به‌کار رفته است. همچنین شواهد تاریخی حاکی از آن است که اشتغال زنان امری رایج و مباح بوده است.

پیامبر اسلام برای زنان سرپرست خانوار ارزش فراوانی قائل بود و کار آن‌ها را معادل دو ثواب می‌دانست. همچنین ایشان همهٔ مردم از جمله زنان را به دادن زکات و صدقه سفارش می‌کرد که انجام چنین امور نیکی نیازمند مال است.

اشتغال زنان از همان ابتدا و در عصر ظهور اسلام وجود داشت و موارد متعددی از آن به چشم می‌خورد. عبدالله بن مسعود که نابینا و ناتوان شده بود همسرش برای تأمین معیشت خانواده، صنایع‌دستی می‌ساخت و می‌فروخت. زینب حولاء معروف به عطاره، به خانه‌های اهل مدینه سر می‌زد و عطر می‌فروخت. ام‌عطیه انصاری نیز به آرایشگری مشغول بود.

حضرت محمد نیز در روزهای عید فطر و قربان به زنان اجازه می‌داد تا برای فروش اجناس‌شان و کسب روزی حلال، بساط خود را در کوچه و خیابان پهن کنند. همچنین کارهایی مانند مامایی و تعلیم و تربیت از اموری بود که زنان به آن مشغول بودند و وجود احکام شرعی مربوط به مکاسب زنان در کتب فقهی، از وجود و جواز این مشاغل برای بانوان حکایت دارد.

اشتغال زن در فقه و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

نمایی از یک کلاس ایرانی؛ معلم در میان دانش‌آموزان

نمایی از یک کلاس ایرانی؛ معلم در میان دانش‌آموزان

بر اساس فقه اسلامی زن دربارهٔ تأمین مخارج خانه وظیفه‌ای ندارد اما پرداختن زن به فعالیت‌های اقتصادی و کسب درآمد نه‌تنها از نظر شرعی مانعی ندارد، بلکه پسندیده است و در روایات اهل‌بیت نیز به آن سفارش شده است.

زن در جمهوری اسلامی ایران مانند مردان می‌توانند تحت شرایط و قوانینی شاغل باشند. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‌منظور حفظ جایگاه و ارزش زن و برهم نخوردن خانواده و همچنین رفاه حال زنان شاغل قوانین و مقرراتی تنظیم شده است؛ مانند اینکه محیط کار زنان باید به‌گونه‌ای باشد تا زمینه‌ساز رشد معنوی، علمی و حرفه‌ای آنان باشد، فرصت‌های شغلی مناسب در اختیار زنان قرار داده شود و برای مشاغلی چون مامایی اولویت با جذب زنان باشد.

منابع

• قرآن کریم
• ابن ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، عوالی اللالی، قم، مؤسسه سید الشهداء، ۱۴۰۳ق.
• ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
• پناهی، علی‌احمد، «اشتغال؛ آثار تربیتی و روان‌شناختی»، ماهنامه معرفت، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۶ش.
• توسلی، غلام‌عباس، جامعه‌شناسی کار و شغل، تهران، سمت، ۱۳۷۵ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن‏، حرعاملی، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، به‌تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، ۱۴۰۹ق.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش.
• «سیاست‌های اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران»، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۰ مرداد ۱۳۷۱ش.
• طوسی، محمد بن حسن‏، تهذیب الأحکام، به‌تحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیه‏، ۱۴۰۷ق‏.
• العسقلانی، ابن‌حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۲۰۰۰م.
• العسقلانی، ابن‌حجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
• علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
• قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
• قانون مدنی
• قدیر، محسن، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، مجموعه هم‌اندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، اولویت‌ها و رویکردها، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۰ش.
• قره‌باغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، تهران، مؤسسه فرهنگی رسا، ۱۳۷۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، تصحیح دارالحدیث، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
• محمّدی ری‌شهری، محمّد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
• مطهری، مرتضی، نظری بر نظام اقتصادی اسلام، در مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
• مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق. ‏
• ملک‌زاده، فهیمه، «نقش اشتغال زنان در توسعه و تعدد نقش‌ها»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۴۹، ۱۳۸۷ش.

زندگی

اشتغال زنان، حضور زنان در بازار کار.

زنان از زمان‌های گذشته تا به امروز غیر از خانه‌داری، در امور مختلف کشاورزی، گله‌داری، صنایع دستی و حتی امور نظامی، فعالیت داشته‌اند. در دوره‌هایی که خانواده یک واحد اقتصادی نیز به‌حساب می‌آمد، فعالیت‌های تولیدی زن که در خانه یا نزدیکی آن انجام می‌گرفت، جزء امور خانگی محسوب می‌شد و زن در ازای کار مزدی دریافت نمی‌کرد. با وقوع انقلاب صنعتی در اروپای غربی و تبدیل کارگاه‌های خانگی به کارخانه‌ها، فعالیت اقتصادی زنان در مقابل دریافت مزد از خانه به‌کارخانه کشیده شد. تغییر کیفیت اشتغال و تبدیل آن به ارزش برای جامعه موجب کشیده شدن زنان به بازار اقتصاد و کار، حتی به قیمت از بین رفتن سلامتی، احساسات و زندگی خانوادگی و فردی شد.

مفهوم‌شناسی اشتغال زنان

شغل یا پیشه، کاری است که در برابر مزد یا حقوق منظمی انجام می‌شود؛ یعنی فعالیت فرد در یکی از نهادها و سازمان‌های دولتی یا خصوصی از طریق گردش سرمایه در بازار به‌صورت رسمی یا قراردادی یا پیمانی به‌طوری که فرد درآمد ماهیانه دریافت می‌کند. اشتغال در لغت به‌معنای «به کاری پرداختن» و «به کاری سرگرم شدن» و در اصطلاح، به ورود افراد به بازار کار با سطح دستمزد معین گفته می‌شود که هرگونه فعالیت فکری یا بدنی را به تولید کالا یا ارائه خدمت، منتهی می‌سازد. از این منظر، زنان در طول تاریخ و هم‌پای مردان، دارای اشتغال و فعالیت اقتصادی بوده‌اند.

تاریخچه اشتغال زنان

زنان از زمان‌های دور تا به امروز علاوه بر خانه‌داری در فعالیت‌های اقتصادی مختلفی مثل کشاورزی، دامداری، صنایع‌دستی و حتی در جنگ در کنار مردان حضور داشتند. از آنجا که خانه در گذشته خاستگاه تمام امور اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی بود و اساساً تفکیکی بین نهاد خانواده و نهاد اقتصاد وجود نداشت، اشتغال و کسب درآمد موضوعیتی نداشت. با وقوع انقلاب صنعتی در اروپا و تبدیل کارگاه‌های خانگی به کارخانه، جایگزینی نیروی انسانی با ماشین، جداشدن سپهر عمومی و خصوصی، از بین رفتن کارکرد اقتصادی خانواده و افزایش اوقات فراغت زنان و همچنین تغییرات فکری‌فلسفی و سیاسی در سبک زندگی مدرن بحث حقوق شهروندی، کسب مالکیت و انجام فعالیت اقتصادی اهمیت زیادی پیدا کرد. از طرفی حضور گسترده زنان در سطوح تحصیلی بالاتر، حضور زنان در فعالیت‌های تولیدی و ظهور شعارهای برابری جنسیتی و عدالت جنسیتی زمینه را هرچه بیشتر برای اشتغال زنان فراهم کرد.

اشتغال زنان از همان ابتدا و در عصر ظهور اسلام وجود داشته و مواردی از آن به چشم می‌خورد. عبدالله بن مسعود که نابینا و ناتوان شده بود همسرش برای تأمین معیشت خانواده، صنایع‌دستی می‌ساخت و می‌فروخت. زینب حولاء معروف به عطاره، به خانه‌های اهل‌مدینه سر می‌زد و عطر می‌فروخت. ام‌عطیه انصاری نیز به آرایشگری مشغول بود. حضرت محمد نیز در روزهای عید فطر و قربان به زنان اجازه می‌داد تا برای فروش اجناس‌شان و کسب روزی حلال، بساط خود را در کوچه و خیابان پهن کنند. همچنین کارهایی مانند مامایی، تعلیم و تربیت از اموری بود که زنان به آن مشغول بودند و وجود احکام شرعی مربوط به کار زنان در فقه اسلامی، از وجود و جواز این مشاغل برای بانوان حکایت دارد.

زنان در گذشته، بیشتر در تولید صنایع دستی، محصولات کشاورزی و فرآورده‌های دامی، فعال بودند؛ اما به تدریج به مشاغل جدیدی مثل کارگری، کارمندی، معلمی، رانندگی و اخیراً پست‌های مهمی مثل نمایندگی مجلس، وزارت و ریاست جمهوری دست یافتند. امروزه، اشتغال زنان، نیازمند فعالیت منظم در خارج از خانه و در ساعات معین است. تحولات روزافزون اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در دورهٔ معاصر، اشتغال زنان را با مسائلی نوپدید روبرو کرده است.

دیدگاه‌ها در مورد اشتغال زنان

برخی اندیشمندان، اختلاف دیدگاه‌ها دربارهٔ اشتغال زنان را به‌دلیل توجه به پیامدهای مثبت و منفی روی‌آوری زنان به کار در خارج از خانه دانسته‌اند.

1. مدافعان پرده‌نشینی: این دیدگاه با تأکید بر تفاوت‌های بیولوژیک، زنان را موجوداتی ضعیف می‌داند و حتی گاهی در انسان بودن آنان خدشه وارد می‌سازد و نه تنها اشتغال، بلکه هر نوع فعالیت عمومی آنان را منع می‌کند.
2. روشنفکران رادیکال: طرفداران این دیدگاه خواهان حضور بی‌قید و شرط زنان در تمام سطوح اجتماعی، سیاسی و حکومتی بوده، مرد را عامل بدبختی و زن را جنس برتر می‌دانند.
3. دیدگاه واقع‌گرا: بر مشارکت زنان در زمینه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی، با اعمال برخی محدودیت‌ها و حفظ کرامت زن و متناسب با توانمندی‌های آنان، می‌پذیرد. اندیشمندان مسلمان هرگونه مانع‌تراشی عقلی، دینی و عرفی در راه اشتغال زنان را نفی کرده و بر این باور هستند که اگر اداره جامعه بر بنیان حیا و پاکی استوار باشد، حضور زنان در عرصهٔ اجتماعی بسیار سودمند است.

اشتغال به‌مثابه حق و نه تکلیف

توجه آموزه‌های اسلام به ویژگی‌های شخصیتی زن و تفاوت‌های زیستی، رفتاری و اقتصادی زنان موجب شده است که با وجود پذیرش حق زنان برای اشتغال در حوزه‌های متناسب با جنس زن، فعالیت اقتصادی به‌عنوان یک تکلیف بر زنان تحمیل نشده است. در قرآن کریم آشکارا به مالکیت زنان بر مالی که آن را کسب کرده‌اند اشاره شده است. پیامبر اسلام برای زنان سرپرست خانوار ارزش فراوانی قائل بود و کار آن‌ها را معادل دو ثواب می‌دانست. اسلام با اشتغال زنان در صورت رعایت اصول و شرایطی که برای آن مقرر شده و همچنین رعایت منزلت مادری، مخالف نیست، اما در تعارض میان کار زنان و ارزش‌های مهم و بنیادی‌تر، نگاه اسلام به کار زنان متفاوت است. بر اساس قاعده تزاحم، ارزش‌ها و نهادهایی مثل خانواده که در اسلام دارای اهمیت بنیادین‌اند، صیانت می‌شوند و حفظ آن‌ها در درجه اول اهمیت قرار دارد. ادیان و مذاهب مختلف میان مرد و زن تفاوت قایل شده‌اند. این تفاوت در اسلام، یهود و زرتشت دیده می‌شود. شریعت اسلام کارهای بیرونی را به عهده مرد گذاشته و تلاش مرد را برای تأمین هزینه‌ها نه تنها مطلوب، بلکه واجب دانسته است.

اشتغال زنان از منظر فقه

اشتغال در اسلام بخشی از نظام کلی اجتماعی است که در کنار آن، باید اهداف معنوی، اخلاقی و دینی فرد و جامعه در مسیر تعالی و کمال تأمین گردد. فقه اسلامی ضوابط و معیارهایی کلی را برای اشتغال بیان کرده است. بر اساس فقه اسلامی زن دربارهٔ تأمین مخارج خانه وظیفه‌ای ندارد، اما پرداختن زن به فعالیت‌های اقتصادی و کسب درآمد نه‌تنها از نظر شرعی مانعی ندارد، بلکه پسندیده است و در روایات اهل‌بیت نیز به آن سفارش شده است.

آمار اشتغال زنان در ایران

در ایران بخش خدمات با جذب ۶۱٫۳درصد از زنان شاغل، مهم‌ترین بخش کاری برای بانوان محسوب می‌شود. در مقابل، سهم بخش صنعت ۲۵٫۵درصد و بخش کشاورزی ۱۳٫۱درصد است. زنان همچنین در مشاغل دولتی حضور چشمگیری دارند؛ ۶۴درصد از فرهنگیان و ۷۰درصد از پرستاران کشور را بانوان تشکیل می‌دهند و سهم آنان از کل کارمندان ۴۵درصد گزارش شده است. همچنین، طبق اظهارات وزیر بهداشت در سال ۱۴۰۱ش، ۶۶ هزار پزشک زن در ایران مشغول طبابت بودند که ۹ هزار و ۳۴۰ نفر از آنان از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور هستند. علی‌رغم این مشارکت، ۷۵درصد از زنان شاغل، در بخش خصوصی فعالیت می‌کنند که کمتر از یک سوم آن‌ها تحت پوشش بیمه رسمی قرار دارند. آمارهای پراکنده در مورد کارآفرینی زنان نیز نشان‌دهنده روند رو به رشد آن است. سهم زنان از کل مجوزهای صادر شده توسط مرکز تجارت الکترونیکی از ۱۴درصد در سال ۱۴۰۰ش به ۱۹درصد در سال ۱۴۰۲ش افزایش یافته است. همچنین ۲۲درصد از متقاضیان دریافت اینماد را در سال ۱۴۰۲ش زنان تشکیل داده‌اند.

یکی از جدی‌ترین چالش‌های ملی، کمبود متخصصان زن در حوزه سلامت است. ۹۱ شهرستان کشور فاقد متخصص زنان و زایمان هستند که زنان را مجبور می‌کند برای معاینات ساده نیز به شهرهای دیگر سفر کنند. این کمبود در استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان حادتر است؛ جایی که علاوه بر کمبود کلی پزشک زن، فقدان متخصص زن در حوزه‌های سونوگرافی و رادیولوژی نیز مشاهده می‌شود.

آمار اشتغال زنان در خرده‌فرهنگ‌های مختلف ایرانی

توزیع اشتغال زنان در بخش‌ها به‌صورت منطقه‌ای متفاوت است. گزارش‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد در زمستان ۱۴۰۲ش، ۴۹درصد از زنان شاغل در استان سیستان و بلوچستان در بخش صنعت فعالیت داشته‌اند. این نرخ، بالاترین سهم اشتغال زنان در بخش صنعت در سراسر کشور است و این استان را در رتبه اول قرار داده است. دلایل آمار بالای اشتغال، استفاده گسترده از نیروی کار خانوار و فامیلی در کنار مردان و رونق فعالیت‌های سنتی و خانگی مانند سوزن‌دوزی، گلیم‌بافی و فرش‌بافی که از نظر آماری و طبقه‌بندی، در زمره فعالیت‌های صنعتی قرار می‌گیرند. استان آذربایجان شرقی با ۴۲٫۱درصد، پس از سیستان و بلوچستان، در جایگاه دوم قرار گرفته است. استان‌های ایلام و لرستان با سهم کمتر از ۱۰درصد، پایین‌ترین میزان اشتغال زنان در بخش صنعت را داشته‌اند.

طبق بررسی آمارهای نیروی کار در پاییز ۱۴۰۳ش، بیشترین سهم زنان شاغلی که بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار می‌کنند، در استان البرز با ۲۶٫۸درصد ثبت شده است. در مقابل، استان کردستان دارای کمترین سهم از این گروه یعنی ۳٫۵درصد از زنان شاغل با ساعات کار بسیار طولانی است. استان قم با ۲۰٫۷ درصد، تهران با ۱۹٫۱درصد، خراسان رضوی با ۱۳٫۱درصد، آذربایجان شرقی با ۱۱درصد و اصفهان با ۸٫۴درصد در رتبه‌های بعدی پس از البرز قرار می‌گیرند.

همچنین بر اساس گزارش مرکز آمار ایران از وضعیت بازار کار در تابستان ۱۴۰۳ش، استان زنجان با نرخ ۲۵٫۶درصد، بالاترین نرخ مشارکت اقتصادی زنان را در میان استان‌ها به خود اختصاص داده است. علاوه بر زنجان، استان‌های اردبیل ۲۲٫۱درصد، یزد ۲۰٫۶درصد و خراسان شمالی ۲۰٫۲ درصد نیز نرخ مشارکتی به نسبت بالا داشته‌اند. استان کهگیلویه و بویراحمد با نرخ ۸٫۳درصد، کمترین نرخ مشارکت اقتصادی زنان را ثبت کرده است. در سه استان کهگیلویه و بویراحمد، فارس و مرکزی، نرخ مشارکت زنان کمتر از ۱۰درصد بوده است.

قوانین جمهوری اسلامی ایران در مورد اشتغال زنان

قوانین جمهوری اسلامی ایران، اشتغال زنان را با رعایت شرایطی به رسمیت شناخته است. اصل ۲۰، ۲۱ و ۲۸ قانون اساسی نیز به عدم مخالفت شغل با احکام، موازین اسلامی، مصالح عمومی و حقوق دیگران اشاره کرده و ماده ۹۷۵ قانون مدنی و ماده ۶ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی نیز به عدم مغایرت شغل با نظم عمومی و اخلاق حسنه پرداخته و محدودیت‌های عمومی اشتغال زنان را بیان می‌دارد. همچنین قانون برای اشتغال زنان به‌طور خاص محدودیت‌هایی را پیش‌بینی کرده از جمله:

• تعارض نداشتن شغل زن با نقش‌های اختصاصی همسری؛
• تعارض نداشتن شغل زن با وظیفه مادری؛
• تناسب شغل با ویژگی‌های زنانه؛
• رعایت حجاب، عفاف و عدم اختلاط.

پیامدهای اشتغال زنان

برای فعالیت اقتصادی زنان در جامعه، به آثار مثبتی مانند استقلال مالی، افزایش میزان درآمد خانواده، رفاه مالی و تأمین خدمات ویژهٔ زنان، احساس رضایت‌مندی و افزایش اعتماد به نفس، افزایش سطح آگاهی اجتماعی، تجربه، بر خورداری از پویایی، کمک به اقتصاد خانواده، شکوفایی استعدادهای زنان در عرصه‌های مختلف اشاره شده است.

در مقابل برای اشتغال زنان پیامدهای منفی متنوعی نیز مانند کم‌توجهی به رابطه همسری، سست شدن کانون خانواده و سردی روابط زوجین، محرومیت فرزندان از نظارت و حمایت مادر فشار مضاعف به زنان، افزایش بیکاری مردان، کاهش میل به فرزندآوری، کاهش نرخ موالید، وابستگی به صاحب کار و افزایش انتظارات مالی ذکر شده است. این پیامدها خاستگاه مشاجرات خانوادگی، آسیب‌های روحی و جسمی زن، سردی روابط عاطفی زوجین، افزایش آمار طلاق و شانه خالی کردن از فرزندپروری بوده است.

به‌طور کلی باز گذاشتن میدان برای بروز توانایی‌ها و شکوفایی استعدادهای زنان با حفظ شخصیت و کرامت انسانی آنان و حفظ مصالح خانوادگی، ارزش بسیار دارد. اگر مشارکت زنان در محیط کار با سیاست‌های درستی همراه شود، کشور دچار کاهش زاد و ولد و پیری جمعیت نخواهد شد؛ بنابراین، دولت‌ها باید برای بهره‌گیری کامل از استعدادها و توانایی‌های سرشار زنان، ضمن برداشتن موانع موجود بر سر راه مشارکت زنان، مادران و همسران شاغل و موفق را در جامعه و در کنار مردان به کار گیرند. تدوین طرح جامع اشتغال زنان در نظام جمهوری اسلامی که با توجه هم‌زمان به شرایط کنونی و آینده جامعه، ویژگی‌ها و کارآمدی‌های زنان، آموزه‌های دینی و اهداف انقلاب اسلامی، قابل دفاع باشد، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

زنان پرستار ایرانی در ایام کرونا

گروهی از زنان پرستار ایرانی در ایام کرونا

اشتغال زنان

اشتغال بانوان در سازمان تأمین اجتماع

منابع

قرآن کریم.

• ابرقویی، حسام‌الدین، «نقشه اشتغال زنان در ایران؛ پرکارترین زنان ایران در کدام استان هستند؟»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
• ابن ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، عوالی اللالی، قم، مؤسسه سید الشهداء، ۱۴۰۳ق.
• ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، اسدالغابه فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
• «اشتغال زنان یک پنجم مردان است؛ ۷۵ درصد فعالیت زنان در بخش خصوصی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۴ش.
• العسقلانی، ابن‌حجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
• العسقلانی، ابن‌حجر، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۲۰۰۰م.
• پناهی، علی‌احمد، «اشتغال؛ آثار تربیتی و روان‌شناختی»، ماهنامه معرفت، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۶ش.
• تقوی، نعمت‌الله، محمدی، قادر، «بررسی تأثیر اشتغال خارج از خانه زنان بر روابط خانوادگی (مقاله پژوهشی دانشگاه آزاد)»، مطالعات علوم اجتماعی ایران، سال یازدهم، شماره ۳ (پیاپی ۴۲)، پاییز ۱۳۹۳ش.
• توسلی، غلام‌عباس، جامعه‌شناسی کار و شغل، تهران، سمت، ۱۳۷۵ش.
• جارالهی، عذرا، «تاریخچه اشتغال زن در ایران»، فصلنامه علوم اجتماعی، ۲(۳٫۴)، ۱۳۷۲ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۳ش.
• «چند درصد شاغلان کشور زن هستند؟ + نمودار»، اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۳ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن‏، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، به‌تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، ۱۴۰۹ق.
• خیری، یوسف، بانوان شیعه، شماره ۹، ۱۳۸۵.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸ش.
• دیواندری، تکتم؛ پور عبدالله، کبری، «پیشرفت فرهنگی و آسیب‌شناسی اشتغال زنان»، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
• زیبایی نژاد، محمدرضا، تأثیر اشتغال زنان بر روابط خانواده، نشست آزاداندیشی، برگزار کننده: مدرسه علمیه فاطمیه اندان و الزهرا (س) خمینی شهر، ۱۳۹۷ش.
• «سیاست‌های اشتغال زنان در جمهوری اسلامی ایران»، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، در وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲۰ مرداد ۱۳۷۱ش.
• طوسی، محمد بن حسن‏، تهذیب الأحکام، به‌تحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیه‏، ۱۴۰۷ق‏.
• علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چ ششم، ۱۳۹۷ش.
• فرهادیان، فاطمه، «اثرات و پیامدهای منفی اشتغال زنان»، پیام زن، شماره ۲۱۸، اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
• قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸/۱/۱۰ش.
• قانون مدنی، مصوب ۱۳۰۷/۲/۱۸ش.
• قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور مدنی)، مصوب ۱۳۷۹/۱/۲۱ش.
• قدیر، محسن، «اشتغال زنان از منظر اسلام و غرب»، مجموعه هم‌اندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، اولویت‌ها و رویکردها، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۰ش.
• قره‌باغیان، مرتضی، فرهنگ اقتصاد و بازرگانی، تهران، مؤسسه فرهنگی رسا، ۱۳۷۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، تصحیح دارالحدیث، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۹ق.
• گاردنر، ویلیام، جنگ علیه خانواده، ترجمه معصومه محمدی، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۶ش.
• «لغو تعهد ۸۰۰ پزشک زن با اجرای یک قانون!/ یک پزشک سهم ۱۸ هزار نفر جمعیت تلنگ»، وب‌سایت عصرهامون، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
• محمّدی ری‌شهری، محمّد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۶ش.
• مطهری، مرتضی، «نظری بر نظام اقتصادی اسلام»، در مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
• مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• ملک‌زاده، فهیمه، «نقش اشتغال زنان در توسعه و تعدد نقش‌ها»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره ۴۹، ۱۳۸۷ش.
• «نگاهی به کارآفرینی زنان در ایران و خاورمیانه؛ جسارت و نوآوری زیر سقف شیشه‌ای»، وب‌سایت پیوست، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۴۰۳ش.
• «وجود ۶۶ هزار پزشک زن در کشور/ بیش از ۹ هزار استاد پزشکی، زن هستند»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۱ش.
• «وضعیت قرمز زنان در بازار کار ۳ استان»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۳ش.
• هاشمی‌زاده، فخرالسادات، «معمای اشتغال زنان در «سیستان و بلوچستان»»، وب‌سایت اکوایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «۶۴درصد از جامعه فرهنگیان را بانوان تشکیل می‌دهند»، وب‌سایت خبربان، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «۷۰درصد پرستاران کشور زن هستند»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۲ش.
• «۹۱ شهرستان بدون متخصص زنان و زایمان/ پیدا و پنهان مشکلات زنانه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۴۰۲ش.

++++++++

نقش جنسیت در اشتغال زنان

مقدمه

بحث اشتغال و موضوع درآمد زنان؛ از مسائل اساسی مطالعات جنسیت است؛ که علی‌رغم اختلاف چشمگیری که بین فمینسیم‌ها است، اما در حوزه‌های دیگری به هم‌گرایی رسیده‌اند. هم‌گرایی؛ یعنی همه اشتغال را به عنوان راهبردی موثر در برقراری و تحقق برابری مطرح کرده‌اند. پس یکی از مسائلی که در رشته‌های جامعه‌شناسی و مطالعات زنان اهمیت خاصی پیدا کرده، مسئله تمایز یا تبعیض‌های شغلی بین زن و مرد است.

عوامل موجب کاهش تبعیض‌های شغلی

چه عواملی باعث شده تبعیض‌های شغلی کاهش یابد؟

1. عواملی مثل تغییر در نگرش‌ها و باورهای عمومی نسبت به جایگاه زنان. یعنی باورهای جامعه نسبت به زنان تغییر کرد.
2. همراهی و همدلی سیاستمداران و سیاستگزاران با اشتغال زنان.
3. افزایش حمایت‌های قانونی مثل تصویب قانون منع تبعیض جنسی و مرخصی زایمان.

عوامل گسترش اشتغال زنان

1. افزایش بیکاری مردان
2. مصرف‌گرایی؛ از اینکه زنان و خانواده به زندگی مطلوب خود برسند، یک شغل، کفاف زندگی را نمی‌دهد.
3. فشار اقتصادی
4. کوچک‌شدن خانواده
5. ماشینی شدن کارهای خانگی

زنان به صورت گسترده وارد بازار کار شده‌اند، به خصوص در غرب بیش از40 % نیروی کار را زنان تشکیل می‌دهند. عامل آن؛ چون بُعد خانواده کوچک شده و تعداد بچه‌ها زیاد نیست و نسبت به قبل کمتر شده‌اند. بنابراین زمانی که نیاز است به امور بچه‌ها اختصاص دهد، نسبت به قبل کاهش یافته است. ماشینی‌شدن خیلی کارهای خانگی، منجر به آزادی وقت زنان شده است. فشارهای اقتصادی نیز از جمله عواملی است که منجر به گسترش ورود زنان به بازار کار شده است. پس فشارهای اقتصادی و افزایش بیکاری مردان، برای داشتن سبک زندگی مطلوب نیاز به داشتن ۲ درآمد دارند نه یک درآمد. اما باید توجه کرد که زنان به میل خودشان سراغ کار و اشتغال رفته‌اند. زیرا دوست دارند به موفقیت برسند. شرایط اجتماعی باعث تغییر نگرش‌ها می‌شود. زنان در زمینه شغل به یک برابری نسبی با مردان رسیده‌اند، اما همچنان در یک حوزه‌هایی، نابرابر است. جامعه‌شناسی جنسیت می‌گوید: درست است، الان به برابری رسیده‌ایم، ولی هنوز در برخی حوزه‌ها، نابرابری‌هایی وجود دارد.

نابرابری عمده زنان در بازار کار

1. تفکیک شغلی
2. تجمع در اشتغال پاره وقت
3. شکاف دستمزدها

۱ـ تفکیک شغلی: زنان به صورت سنتی در مشاغل کم درآمد تجمع پیدا کرده‌اند. تفکیک جنسیتی در مشاغل:

• الف-عمودی؛ قرارگرفتن زنان در رده‌های پایین‌تر شغلی نسبت به مردان، مردان در رأس هرم و زنان در قاعده هرم هستند. مردان مانند دکترها و زنان مانند پرستاران.

آمار گیدنز در سال 1970 مثلاً 90% پرستاران را زنان تشکیل می‌دهند، ولی پزشکی، 17% به زنان تعلق یافته است. و یا مثلاً در آمریکا 95% مشاغل مدیریتی در اختیار مردان است. یعنی مشاغل رده بالا برای مردان است.

• ب- افقی؛ یعنی تمرکز بیشتر زنان در مشاغل زنانه. مانند: پرستاری، منشی‌گری، دفترداری.

فمینیست‌ها می‌گویند اینها باید حل شود.

۲ـ تجمع در اشتغال پاره‌وقت: نسبت بزرگی از زنان در مشاغل پاره وقت تجمع دارند. یعنی فرصت‌های اشتغال پاره‌وقت برای زنان بیشتر است. یکی از مزایای مشاغل پاره‌وقت نسبت به تمام‌وقت؛ انعطاف و آزادی بیشتر دارد و چون آزادی بیشتری به فرد می‌دهد. بنابراین بیشتر مورد پسند زنانی واقع می‌شود که می‌خواهند تعادل و توازنی بین کار خانه و کار بیرون ایجاد کنند. خطرات مشاغل پاره‌وقت: امنیت شغلی ندارد، دستمزد کمتری دارد، انعطافش هم بیشتر به نفع کارفرماست. بیمه هم ندارد و تعهداتی برای کارفرما نمی‌آورد. با این حال زنان از اشتغال پاره‌وقت راضی هستند. برخی زنان خودشان ترجیح می‌دهند که تمام وقت کار نکنند.

کاترین حکیم:

1. زنانی که تعهدی به کارکردن دارند.
2. زنانی که تعهدی به کار کردن ندارند؛ خودشان کار پاره‌وقت را انتخاب می‌کنند تا به وظایف خانه برسند. این یک انتخاب عقلانی است و بین سود و منفعت توازن برقرار می‌کند.

مخالفان خانم کاترین حکیم می‌گویند: زنان در مشاغل پاره وقت استثمار می‌شوند و این یک تصمیم عقلانی نیست. بلکه این تصمیم‌گیری تحت تاثیر چالش‌ها و دشواری‌های عملی و هنجاری‌های فرهنگی حاکم بر جامعه است و زنان هم تحت تأثیر این هنجار مجبورند پاره وقت را انتخاب کنند. چرا کار خانه به زنان سپرده شده که زن برای ایجاد توازن، کار پاره‌وقت را انتخاب کند. چرا از اول کار خانه به مردان واگذار نشده یا مثلاً نصف نصف که مرد هم پاره وقت را انتخاب کند. که خانم کاترین حکیم این را قبول نمی‌کند.

۳ـ شکاف دستمزدها: متوسط دستمزدی که به زنان شاغل پرداخته می‌شود از متوسط دستمزدی که به مردان شاغل پرداخت می‌شود، پایین تراست. و یا حتی دستمزد دختران مجرد کمتر از مردان مجرد و زنان و مردان متاهل است.

تبیین علّی تمایز جنسیتی در مشاغل

1. نظریه‌های زیست شناختی
2. نظریه‌های جامعه‌پذیری
3. نظریه‌‌های انسداد اجتماعی
4. نظریه سرمایه انسانی
5. نظریه فمینیستی

تبیین علّی: چه شد (یا سرچشمه) که این تمایز بوجود آمد؟ چه چیزی باعث شد که این تمایز ایجاد شود؟

تبیین کارکردی: هر عاملی که این را بوجود آورد مهم نیست، این تمایز چه کارکردی یا پیامدی دارد؟ (بدون توجه به علّت تمایز)

1-نظریه زیست شناختی

تفاوت‌های زیستی و ذاتی زنان و مردان باعث گزینش مشاغل مختلف و متفاوت می‌شود. مثل ویژگی‌های مردانه؛ تهاجمی، نیروی بدنی، رقابتی و مدیریت است. ویژگی‌های زنانه؛ دلسوزی، مراقبت، صبر و پرستاری است.

2-نظریه جامعه‌پذیری

اینکه مشاغل خشن را زن انتخاب نمی‌کند. انتخاب مشاغل مختلف تحت تاثیر جامعه‌پذیری یا اجتماعی شدن کودکان در خانواده است. پس جامعه‌پذیری یعنی خانواده، نقش‌ها و هنجارها را به نسل‌های بعد منتقل می‌کند. یعنی نقش‌ها و مشاغل زنانه یا مردانه در خانواده یاد داده می‌شود. مثلاً به کودکان از بچگی یاد می‌دهند که برخی مشاغل مردانه و برخی زنانه است. و بچه‌ها از طریق یادگیری اجتماعی و تربیت یاد گرفته‌اند چه شغلی مردانه و چه شغلی زنانه است.

3-نظریه انسداد اجتماعی

گاهی گروه‌هایی هستند که موقعیت های مطلوب را مسدود و منحصر می کنند. یعنی مردان به دنبال فرصت هستند تا انحصار شغلی ایجاد کنند. البته مردان از تمایز شغلی در مشاغل سود می برند. مردان و تا حدی زنان اینگونه اند که انحصار ایجاد کنند و در مورد تمایز جنسیتی مشاغل، مردان انحصار ایجاد می‌کنند و از این تمایز سود می‌برند.

4-نظریه سرمایه انسانی

این تمایز جنسیتی در مشاغل، متأثر از سرمایه‌گذاری متفاوت زنان و مردان است. مثلاً خود افراد سرمایه‌گذاری می‌کنند مثلاً یک دختر خودش برای آینده‌اش برنامه‌ریزی می‌کند. مثلاً نقش من فردا مادری است؛ بنابراین مشاغلی را بر می‌گزینم که با نقش‌های مادری تعارض نداشته باشد. انسان‌ها به صورت هدفمند با توجه به آن سرمایه‌هایی که دارند برای خودشان برنامه‌ریزی می‌کنند.

5-نظریه فمینیست

تمایز شغلی به خاطر قوانین تبعیض‌آمیز، منافع نظام سرمایه‌داری، فرهنگ پدرسالاری باعث شده که نابرابری جنسی در همه عرصه‌ها و حوزه‌ها بخصوص در اشتغال وجود داشته باشد.

تبیین تمایز شغلی از نظر اسلام

۱ـ پیش زمینه‌های فطری: تفاوت‌های طبیعی روحی و جسمی زنان و مردان با هم تأثیر جبری ندارند و قابل تغییر است. این پیش زمینه‌های فطری در نوع گزینش مشاغل فرق می‌کند.

۲ـ عوامل فرهنگی: ارزش گذاری بر روی برخی نقش‌های تاثیرگذار در انتخاب شغل مثل اینکه نفقه بر مرد لازم و واجب است و ارزش مادری و فرزندآوری بر نوع شغل تأثیر دارد. پس این عوامل، زندگی شغلی زن و مرد را متفاوت می‌شود.

۳ـ جامعه‌پذیری:

4- عوامل حقوقی و اقتصادی:در عامل اقتصادی؛ کارفرما محدودیت زنان را لحاظ می‌کند. درعامل حقوقی؛ به جز مشاغل خاص مثل ارتش و نیروهای مسلح منعی برای مشاغل زنان وجود ندارد.

تبیین کارکردی

تمایز جنسیتی مشاغل چه کارکردی دارد؟

۱ـ رویکرد محافظه کارانه

سردمدار آن پارسونز است. اگر اشتغال مردان، محوریت داشته باشد کارکرد مثبت دارد. مثل انسجام خانواده و اگر نقش شغلی برای مردان محدود شود، آن وقت رقابت بین مردان و زنان (شوهر و همسر) ایجاد نمی‌شود. اما اگر رقابت زن باشد، عدم انسجام خانواده است. و این خودش یک کارکرد است و کارکرد آن انسجام خانواده است.

2ـ رویکرد انتقادی

به چالش کشیدن وضع موجود، برخلاف و در مقابل محافظه‌کاران است. این که در اشتغال، تمایز جنسیتی است، این نفعش برای نظام سرمایه‌داری و مردسالاری است و هیچ کارکرد مثبتی برای زنان ندارد. یکی از کارکردهای خانواده هسته‌ای؛ ایجاد مکانی برای نگهداری نیروهای ارتش ذخیره کار است. یعنی خانواده هسته‌ای مکانی است که زنان، ارتش ذخیره در آن هستند، و هر وقت نظام سرمایه داری نیاز به نیروی کار داشته باشد، زنان را به کار می‌گیرد و اگر نیاز نباشد آنها را به خانواده می‌فرستد. پس خانواده، کارکردی برای زن ندارد، بلکه برای نظام سرمایه‌داری کارکرد دارد.

فمینیست‌ها می‌گویند: این وضعیت نابرابر زنان باعث تداوم فرودستی آنها در خانه می‌شود. زیرا درآمد زنان برای تامین استقلال اقتصادی آنها کافی نیست و این باعث می‌شود که از جهت معیشتی به مردان وابسته باشند و موجب بهره‌کشی از زنان می‌شوند.

جزوه درسی : خانم دکتر حاج اسماعیلی