علوم دینی شیعیان افغانستان؛ فرایند و مراکز متصدی تربیت عالم دین در افغانستان برای پاسخگویی به نیازهای دینی مردم.
آموزش علوم دینی در افغانستان، در اصل یک نهاد مردمی و خودجوش بوده و سابقهای دیرینه دارد که به قرون اولیهٔ اسلامی بازمیگردد. این نظام آموزشی بهطور عمده بهصورت غیردولتی و با مشارکت فعال مردم و عالمان دینی توسعه یافته است. مدارس دینی در افغانستان به سهدستهٔ دولتی، خصوصی و نیمهخصوصی تقسیم میشوند که بخش عمدهٔ آنها بهصورت مستقل و با حمایتهای مردمی اداره میشود. پایههای این نظام آموزشی بر مکتبخانههای سنتی استوار بوده که در تربیت مقدماتی کودکان نقش مهم دارد. در مناطق شیعهنشین، حوزههای علمیهٔ محلی و در مناطق اهلسنت، مدارس دینی با گرایشهای مختلف فعالیت داشته است. این مراکز علاوهبر آموزش علوم دینی، به ترویج معارف اسلامی و پاسخگویی به نیازهای شرعی مردم میپردازند. این نظام آموزشی عامل تقویت و تدام هویت اسلامی در سراسر افغانستان بوده و از دیگر سو بهعنوان حافظ و تقویتکنندهٔ هویتهای مذهبی خاص، بهویژه برای شیعیان و اهلسنت نیز عمل میکند.
تاریخچه
فراگیری علوم دینی در میان شیعیان افغانستان، ریشهای دیرینه و مردمی دارد و در قالب نهادهایی چون مکتبخانه، مدرسه دینی و حوزه علمیه سازمان یافته است. نظام آموزش علوم دینی با هدف تربیت عالمان، مبلغان و پاسخگویی به نیازهای دینی جامعهٔ شیعیان شکل گرفته است.[۱] پس از گسترش اسلام بهسوی شرق، خراسان بزرگ به ویژه بلخ و بخارا در عصر سامانیان، به مراکز علوم دینی تبدیل شدند و دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابنسینا، فارابی و ابوزید بلخی را پرورش دادند. غزنویان و تیموریان نیز با تأسیس مدارس دینی، به گسترش علوم اسلامی بهویژه فقه و تفسیر قرآن کمک کردند.[۲]
در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، مکتبخانهها تا دههٔ ۱۳۲۰ش تنها مرکز آموزشی در دسترس بودند و تا دههٔ ۱۳۷۰ش نیز نقش اصلی را در آموزش مردم داشتند. این مکتبخانهها که در مساجد، حسینیهها و خانهها توسط ملاها اداره میشدند، به کودکان از ششسالگی قرآن، نماز، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن فارسی و ریاضیات مقدماتی را آموزش میدادند.[۳] نوجوانان پس از گذراندن این دوره، وارد مدارس دینی میشدند.[۴] در هزارجات که تا دههٔ ۱۳۴۰ش از مدارس جدید بیبهره بود، دانشآموختگان حوزهٔ نجف، علاوه بر تدریس علوم دینی، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند.[۵]
اثرپذیری از حوزههای علمیه نجف و قم
حوزههای علمیهٔ نجف و قم تأثیر عمیقی بر فرهنگ شیعی افغانستان داشته و نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را دارند.[۶] جان. ال اسپوزیتو معتقد است تغییرات فرهنگی در عراق و ایران بر فرهنگ افغانستان نیز اثرگذار است.[۷] ایران در دوران معاصر، مرجع شیعیان افغانستان برای تحصیل علوم دینی بوده و پس از انقلاب اسلامی، این نقش گسترش یافته است. حوزههای علمیهٔ قم و مشهد و نیز جامعة المصطفی العالمیة، نقش مهمی در تربیت جوانان شیعه داشته و شخصیتهای شناختهشدهای را در حوزههای فرهنگ، سیاست، ادبیات و دانشگاههای افغانستان پرورش دادهاند.[۸] اندکی پیشتر، طلاب افغانستانی برای فراگیری آموزشهای سطوح عالی علوم دینی به عراق میرفتند. دانشآموختگان حوزه علمیه نجف با ایجاد مدارس دینی در افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. محمدعلی مدرس، قربانعلی وحیدی، قربانعلی محقق کابلی، محمداسحاق فیاض، محمدآصف محسنی، سید علی بهشتی، سید اسماعیل بلخی، محمدباقر موحدی نجفی، محمد امینی بامیانی، هاشم صالحی مدرس، قربانعلی عرفانی و محمدسلطان ترکستانی از تحصیلکردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر علوم دینی شیعیان در افغانستان داشتهاند.[۹]
نقش علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان
علوم دینی در زندگی شیعیان افغانستان از طریق شبکه گستردهای از مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی و نیز از رهگذر حضور روحانیون و مبلغان در مناسبتهای مختلف، تأثیری عمیق بر سبک زندگی و رفتارهای روزمره مردم دارد. روحانیون با حضور دایمی در میان مردم، از مناسبتهای مختلف مانند صرف غذا، مجالس خانوادگی، حل اختلافات و پاسخ به پرسشهای شرعی برای آموزش علوم دینی و ترویج اخلاق اسلامی بهره میگیرند.[۱۰] مدارس دینی شیعیان نیز به کانونهای حیات دینی و اجتماعی تبدیل شدهاند. این مراکز بهعنوان پایگاههای تبلیغ و تبیین آموزههای دینی عمل کرده و در صیانت از ارزشهای مذهبی در برابر جریانهای انحرافی پیشگام بودهاند. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصههای اجتماعی، نقش میانجیگرانهٔ مؤثری در حل اختلافات خانوادگی و تنشهای محلی داشتهاند و به تقویت همبستگی اجتماعی کمک کردهاند.[۱۱] در دورههای حساس تاریخی مانند تجاوز شوروی و سرکوبهای داخلی، این نهادها به پناهگاههای امن معنوی و سیاسی و کانونهای مقاومت فرهنگی و سازماندهی مبارزات تبدیل شدند.[۱۲]
مراسم مذهبی: در مناسبتهایی چون اعیاد مذهبی و ولادت اهلبیت، شیعیان با حضور در مساجد و حسینیهها و برگزاری مجالس سخنرانی و مدیحهسرایی، معارف دینی را تبادل میکنند.[۱۳] ایام محرم و صفر با مجالس روضهخوانی، تعزیه و سخنرانیهای دینی، زمینهای است که ضمن زندهنگهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل میکند. سنتهایی مانند جمعهخوانی و منقبتخوانی نیز در این راستا بهکار گرفته میشوند.[۱۴] مجالس ترحیم، ختم قرآن، تشییع جنازه و آیین خاکسپاری اموات نیز فرصتی برای بیان معارف دینی و آموزش اصول دین به حاضران است. همچنین مراسمی چون اذانگفتن در گوش نوزاد و مجالس عروسی، پیامهای دینی را به نسل جدید منتقل میکنند.[۱۵]
تأسیس و گسترش رسانه: دانشآموختگان حوزههای علمیه در تأسیس رسانههای تصویری، شنیداری، نوشتاری و رسانههای مجازی، پیشگام بودهاند.[۱۶] تلویزیونهای شیعیان با پخش برنامههای مذهبی بهویژه در ماه رمضان و ایام محرم و صفر، سبک زندگی دینی را به خانوادهها آموزش میدهند و با رعایت حجاب و عفاف و پرهیز از محتوای مغایر با ارزشهای اسلامی، مخاطبان زیادی جذب کردهاند.[۱۷]
آموزش عملی احکام: مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی، جزئیات احکام شرعی مانند طهارت، نماز و روزه را به کودکان آموزش میدهند. این آموزشهای ابتدایی، تأثیری ژرف بر دینداری فردی و آداب مذهبی جامعه دارد.[۱۸]
تأسیس کتابخانه: عالمان شیعه در افغانستان، با تأسیس کتابخانههایی در مناطق مختلف ازجمله کابل، لعل، دایکندی، بامیان، بهسود، پروان و جاغوری، برای زدودن فقر مکتوب و ایجاد دگرگونی فرهنگی کوشیدهاند.[۱۹]
مدارس دینی دخترانه: در گذشته، علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کمرنگ بود، اما پس از تحولات نظام آموزشی در دورهٔ جمهوری اسلامی و بازگشت مهاجران تحصیلکرده، مدارس دینی دخترانه در برخی مناطق هزارستان ایجاد و مورد استقبال قرار گرفت. با حاکمیت دوبارهٔ طالبان و بستهشدن مدارس مدرن به روی دختران، مراجعهٔ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.[۲۰]
دستاوردهای نهادی: گسترش علوم دینی شیعیان افغانستان در دورهٔ جمهوری اسلامی، دستاوردهایی را در پی داشته است، ازجمله: رسمیتیافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی، حضور در شوراهای علمی سراسری، تشکیل شورای علمای شیعیان و شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی و توسعهٔ کمی و کیفی مدارس دینی.[۲۱]
مدارس دینی
نخستین مدرسهٔ دینی شیعیان در پایان قرن نخست هجری، در بلخ توسط ضحاک بن مزاحم بلخی، از شاگردان امام سجاد، تأسیس شد. در آن دوره، بلخ مرکز فرهنگی خراسان بود.[۲۲] مدارس دینی در دورهٔ غزنویان و غوریان گسترش یافتند، اما با حملهٔ مغول بسیاری از آنها ویران شدند. در دورهٔ تیموریان رونق دوباره یافتند، اما با سقوط تیموریان و تجزیهٔ خراسان، مرکزیت علمی افغانستان از بین رفت.[۲۳] در دورهٔ حاکمیت عبدالرحمان و سرکوب مردم هزاره، بسیاری از مراکز مذهبی و آموزشی شیعیان تخریب شدند.[۲۴] پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شدند و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با بازگشت علمای مهاجر از ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزارهجات و کابل فعال شدند.[۲۵] در دورهٔ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیینکننده داشتند.[۲۶]
نقش زبان فارسی
تا اوایل قرن بیستم میلادی، رابطهٔ زبان فارسی و آموزش دینی در افغانستان دوسویه و تقویتکننده بود. مدارس دینی با تدریس متون کلاسیک فارسی مانند گلستان و بوستان سعدی، دیوان حافظ، مناجاتنامهٔ خواجه عبدالله انصاری و آثار سنایی غزنوی، به حفظ و اشاعهٔ زبان فارسی بهعنوان زبان فرهنگ، عرفان و اندیشهٔ اسلامی کمک کردند[۲۷] و طلاب از این طریق با معارف اسلامی و ظرافتهای ادبی و فلسفی زبان فارسی آشنا میشدند.[۲۸] با این حال، در دوران حاکمیت استعمار انگلیس بر شبهقارهٔ هند و نیز در پی سیاستهای فارسیستیزی برخی حاکمان افغانستان، توجه به تراث زبان فارسی در مواد و منابع آموزشی مدارس دینی کمرنگ شد.[۲۹]
ویژگیها و ساختار مدارس دینی
مدرسه دینی، امروزه رکن اصلی نظام آموزش علوم دینی در افغانستان است. بعضی از این مدارس، وابسته به وزارت معارف هستند،[۳۰] اما بسیاری از مدارس دینی توسط افراد، احزاب یا کشورهای دیگر برپا شدهاند. هزینه این دسته از مدارس دینی از طریق نذورات مردمی و وجوهات شرعی، تأمین میشود.[۳۱][۳۲] آموزش علوم دینی همواره بر پایهٔ معارف، فقه و اخلاق اسلامی استوار بوده و شامل درسهای قرآن، فقه، زبان عربی، منطق، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و بلاغت است. نخستین برنامهٔ مدارس دینی در ۱۲۹۹ش طراحی شد؛[۳۳] اما وزارت معارف در ۱۳۹۷ش، برنامهٔ دروس تخصصی مدارس دینی را شامل تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه و علوم اسلامی اعلام کرد.[۳۴] مدارس دینی شیعیان افغانستان در این زمینه از الگوی حوزههای علمیه قم و مشهد تبعیت میکنند.[۳۵]
مدارس دینی معمولاً توسط عالمان دین در زمینهای موقوفه برپا میشوند[۳۶] و هزینهٔ ساخت، شهریهٔ استادان و مصارف شبانهروزی طلاب از کمکهای مردمی و وجوهات شرعی تأمین میشود.[۳۷] ساختار فیزیکی این مدارس شامل اتاقهای درسی، خوابگاه، کتابخانه و مسجد است[۳۸] و بهطور کامل مستقل از دولت اداره میشوند.[۳۹] حضور طلاب شبانهروزی است و دروس شامل ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تا سطوح عالی تدریس میشود.[۴۰]
مدارس شاخص و مؤسسان
بسیاری از مدارس دینی شیعیان را عالمان شیعه افغانستان تأسیس کردهاند؛ ازجمله مدرسهٔ مدینهالعلم در کابل (توسط نوراحمد تقدسی)، مدرسهٔ علمیه مهدیه در کابل (توسط محمدامین افشار)،[۴۱] مدرسهٔ محمدیه تپه سلام و مدرسه سید محمدسرور واعظ در کابل، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسهٔ رسالت و مدرسه مهدویه در کابل، مدرسه سید علی بهشتی در ورس بامیان، مدارس صادقیه، جعفریه، خاتمالانبیاء، امام حسن، امام حسین، بقیةالله و مترقیه در هرات، مدارس سلطانیه، جعفریه، امیرالمؤمنین در مزارشریف، و دهها مدرسه علمیه در جاغوری، بلخاب، یکهولنگ، بهسود، بلخ، قندهار، ارزگان، غزنی، پنجاب و بدخشان.[۴۲] همچنین بسیاری از دانشگاهها و مؤسسات تحصیلات عالی مانند دانشگاه بامیان، بامیکا، ابنسینا، خاتمالنبیین، کاتب، غرجستان، ناصرخسرو، گوهرشاد، ابوریحان و رهنورد، توسط دانشآموختگان حوزههای علمیه تأسیس شدهاند یا کادر علمی آنها را تشکیل میدهند.[۴۳]
در حالحاضر در مناطق شیعهنشین کابل، بامیان، یکاولنگ، قندهار و هرات مدارس علمیهٔ متعددی فعال هستند. تنها در کابل حدود ۱۵ مدرسهٔ دینی شیعی با حدود ۱۲۰۰ طلبه تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت میکنند. حوزهٔ علمیهٔ خاتمالانبیاء (محمدآصف محسنی)، مدرسهٔ جامعه الاسلام (محقق کابلی) و مدرسهٔ رسالت کابل (با ۲۷۰ طلبهٔ شبانهروزی و تدریس تا سطح عالی) از مراکز پیشرو هستند.[۴۴] مدرسهٔ دارالمعارف اهلبیت در غرب کابل نیز تحت مدیریت واعظزادهٔ بهسودی، دروس دینی را از سطح مبتدی تا سطوح عالی فقه و اصولفقه پوشش میدهد.[۴۵] جامعه المصطفی العالمیه در حمایت از این مدارس نقش مهمی دارد و برخی اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام میشوند.[۴۶]
چالشها
مدارس دینی شیعیان با چالشهایی چون رقابت با مراکز آموزشی جدید، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانیبودن دورهٔ آموزشی، بهروز نبودن مواد آموزشی، نبود رشتههای تخصصی و مخالفت برخی استادان با علوم روز مواجه هستند.[۴۷] مراکز آموزش علوم دینی، حتی مدارس دارای بودجهٔ دولتی، با مشکلات مالی مواجهاند و مدارس مستقل به کمکهای مردمی، وجوهات شرعی، کمکهای خارجی یا اداره توسط احزاب و گروهها وابستهاند.[۴۸] سنتگرایی محض، ناآگاهی از مسائل مهم جهان، سلیقهگرایی، متنمحوری، ناترازی نظام آموزشی، ناهماهنگی با نیازهای جامعه و کمبود وسایل کمکآموزشی از دیگر چالشهای این نظام آموزشی هستند.[۴۹]
علمای شیعه افغانستان
شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهٔ علمای دین، در صحنه سیاسی کشور و حفظ هویت جامعهٔ شیعه حضور فعال داشتهاند. این نظام از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:
- رویکرد نخست، موضعی انعطافناپذیر و پرهیز از هرگونه سازش با حکومتهای ظالم و ناکارآمد بوده است. علما همواره بهعنوان پناهگاه مردم و حافظ ارزشهای دینی شناخته شدهاند.
- رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. عالمان شیعه با روشنگری دربارهٔ ماهیت ظالمانهٔ حکومتها و افشای بیعدالتیهای آنان، نقش محوری در بسیج مردم ایفا کردهاند. این رویکرد موجب شده که حاکمان در دورههای مختلف، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند.[۵۰]
در مواجهه با قدرتهای خارجی از جمله انگلیس، شوروی و آمریکا و همچنین گروههای تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیهٔ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شدهاند. حتی در شرایطی مانند دورهٔ عبدالرحمانخان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهلسنت میشدند، روحانیون با حفظ شبکههای آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کردهاند.[۵۱]
سید حسین عالم
سید حسین عالم (۱۲۴۵-۱۳۱۴ش) در سرپل زاده شد. وی از بنیانگذاران مدارس دینی در شمال افغانستان است که پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزهٔ علمیهٔ مشهد،[۵۲] در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمنخان و اوج فشارهای مذهبی، قتلعام شیعیان افغانستان، تخریب مساجد و رواج تقیه بود.[۵۳] سید حسین عالم در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب ازجمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و مدرسهای دینی در آن منطقه پایهگذاری کرد.[۵۴] وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ بامیان، به بلخاب رفت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه بلخاب را در روستای «دَهنشِرد» تأسیس کرد. این مدرسه با نام عالمیه بهسرعت، یکی از پایگاههای بزرگ آموزش علوم دینی در افغانستان شد.[۵۵]
تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین اعمار مساجد و تکیهخانههای متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهرهبهچهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی بود.[۵۶] تعدادی از شاگردان سیدحسین عالم چون محمدسلطان ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیدند.[۵۷] وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهنشرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت[۵۸] و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر حج و بازدید از حوزههای علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.[۵۹]
میرزاحسین درهصوفی
میرزاحسین درهصوفی (۱۲۶۰–۱۳۳۰ش) پیشگام نهضت احیای آموزش دینی شیعیان در دورهٔ پس از نسلکشی هزارهها توسط امیر عبدالرحمانخان شمرده میشود و نخستین مدرسهٔ دینی در منطقهٔ «سرولنگ» از ولسوالی درهصوف را ایجاد کرد. این اقدام که در اوج محدودیتهای حکومتی علیه هزارهها صورت گرفت، جرقهای برای گسترش مدارس دینی در دیگر مناطق هزارهنشین ازجمله کابل شد. وی ضمن توجه به آموزش معارف اهلبیت، گفتمان وحدت مذهبی و کاهش تنشهای قومی را در دستور کار خود قرار داد و باعث تحولات فرهنگی و علمی در جامعهٔ شیعیان افغانستان شد.[۶۰]
غلامحسن پدردار
غلامحسن پدردار (زادۀ ۱۲۸۰ش) پس از تحصیل مقدمات علوم دینی در بلخاب، به نجف مهاجرت کرد و با حضور در مجالس درس سید ابوالقاسم خویی و سید محسن حکیم به درجهٔ اجتهاد رسید.[۶۱] پدردار با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه باجگاه و درهچیوک، به احیای معارف اهلبیت در مناطق شمالی افغانستان پرداخت. این مدارس نقش بسزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیتهای آموزشی و تبلیغی او، زمینهساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.[۶۲]
خادمحسین کوهبیرونی
خادمحسین کوهبیرونی (۱۲۸۶–۱۳۵۸ش) بهدلیل تحصیلات حوزوی در نجف نزد مراجعی چون سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، چهرهای شناختهشده در علوم دینی بود. او در ۱۳۳۶ش به افغانستان بازگشت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه کوهبیرون که خادمحسین کوهبیرونی در ولسوالی بهسود تأسیس کرد به نجف کوچک شهرت یافت و مرکز تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. وی سپس مدرسهٔ دهنغوری را در بغلان و مدرسه علمیه امام صادق را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوبهای کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد.[۶۳]
قربانعلی وحیدی جاغوری
قربانعلی وحیدی، زادۀ ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، برای فراگیری دانش دینی به مشهد و نجف مهاجرت کرد. او پس از بازگشت به افغانستان، یک مدرسهٔ دینی در اودقول ولسوالی جاغوری تأسیس کرد و سپس با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیهها در جاغوری، کابل و بغلان، زمینهٔ آموزش معارف اهلبیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونهای بود که شاگردانش نهتنها در علوم حوزوی، بلکه در اخلاق و مبارزه برای حق نیز پرورش مییافتند. از شاگردان برجسته او محمدآصف محسنی است.[۶۴]
محمدسلطان ترکستانی
محمدسلطان ترکستانی زادهٔ ۱۲۹۱ش در بلخ، پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاهش، بلخاب[۶۵] و بهسود،[۶۶] در سال ۱۳۱۶ش راهی حوزه علمیه نجف شد. او طی ۲۲ سال تحصیل نزد مراجعی چون سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به درجه اجتهاد رسید.[۶۷] ترکستانی در سال ۱۳۳۸ش با دریافت اجازهٔ اجتهاد و وکالت از سید روحالله خمینی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی، به افغانستان بازگشت و در مزارشریف مستقر شد.[۶۸] در شرایطی که جامعه شیعیان از امکانات تحصیلی محروم بودند، وی تمرکز خود را بر توسعه زیرساختهای آموزش علوم دینی قرار داد.[۶۹]
وی مدرسهٔ علمیهٔ سلطانیه را در سال ۱۳۴۳ش در مزارشریف تأسیس کرد. این مدرسه علمیه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریانهای مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.[۷۰] وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،[۷۱] مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آقچشمه و گلمحمد پشتبند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.[۷۲] ترکستانی علاوه بر فعالیتهای عمرانی و آموزشی، به حلوفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه میپرداخت[۷۳] و آثاری شامل تقریرات و حاشیهنویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.[۷۴] وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط حکومت به شهادت رسیده است.[۷۵]
سید محمدسرور واعظ بهسودی
سید سرور (۱۲۹۵–۱۳۵۷ش) پس از تحصیلات حوزوی در نجف و اخذ اجازه اجتهاد از سید محسن حکیم، به افغانستان بازگشت. وی با تأسیس مدارس علمیه محمدیه در بهسود و کابل و همچنین مسجد محمدیه، در تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی کوشید. واعظ بهسودی با راهاندازی ماهنامهٔ برهان به مبارزه فکری با اندیشههای مارکسیستی پرداخت. وی در ۱۳۵۷ش توسط حکومت کمونیستی دستگیر شد و به شهادت رسید.[۷۶]
آخوند محمداسحاق
آخوند محمداسحاق (۱۳۰۷-۱۳۵۸ش) در منطقهٔ «زیرچغت» ولایت سرپل به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهانشرد فراگرفت.[۷۷] وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به وطن بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمهقلعه و تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. او در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت[۷۸] و در ۱۳۵۸ش به شهادت رسید.[۷۹]
خادمحسین فاضل ورسی
خادمحسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) پس از تحصیلات مقدماتی در حوزههای علمیهٔ ورس، بهسود و یکهولنگ، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف مهاجرت کرد و از محضر مراجعی چون خویی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، مدرسه علمیهٔ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال در آنجا به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای تربیت طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزهٔ علمیهٔ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینههای فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینهٔ ارزشمندی برای جامعهٔ علمی شیعیان افغانستان محسوب میشود.[۸۰]
محمدآصف محسنی
محمدآصف محسنی (۱۳۱۴–۱۳۹۸ش) با تأسیس حوزهٔ علمیهٔ خاتمالنبیین در کابل و قندهار و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد. محسنی همچنین با ایجاد شبکههای رسانهای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینههای فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی بهشمار میرود.[۸۱]
محمدهاشم صالحی مدرس
محمدهاشم صالحی مدرس (زاده ۱۳۲۴ش) در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی به تحصیل علوم دینی پرداخت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد امام خمینی، سید ابوالقاسم خویی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهمترین اقدامات وی تأسیس دو مدرسه علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین مسجد و حسینیه دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی است.[۸۲]
فقاهت و مرجعیت دینی
شیعیان افغانستان از دوران امامان شیعه، محدثان و فقیهان نامداری داشتهاند، از ابوخالد کابلی که از اصحاب امام زینالعابدین بود تا ملا محمدکاظم هروی معروف به آخوند خراسانی که پس از درگشت میرزای شیرازی، زعامت حوزههای علمیه شیعیان را بر عهده گرفت. همچنین فیضمحمد کاتب هزاره با نگارش سراج التواریخ، هویت تاریخی قوم هزاره که بیشترین جمعیت شیعیان افغانستان را تشکیل میدهد، احیا کرد. پس از وی، تعداد زیادی از شیعیان افغانستان در حوزه علمیه نجف و سپس حوزه علمیه قم به فقاهت و مقام اجتهاد رسیدند.[۸۳]
قربانعلی محقق کابلی
قربانعلی محقق کابلی (۱۳۰۷–۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستهٔ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.[۸۴] وی مدارس متعددی از جمله مدرسهٔ علمیهٔ جامعةالاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در دایکندی و مجتمع علمی-فرهنگی در بامیان را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.[۸۵] این مراکز علمی به کانونهای اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهلبیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.[۸۶] محقق کابلی همچنین با بنیانگذاری نماز جمعه شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیتها و آیینهای مذهبی شیعیان برداشت.[۸۷] آثار علمی متعدد وی در زمینهٔ فقه و اصول از جمله منهاجالصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب[۸۸] و شاگردان برجستهای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب میشود.[۸۹] قربانعلی محقق کابلی در زمستان ۱۳۵۱ش از نجف به کابل بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیتهای فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب میشود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت مسجد امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیینهای مذهبی نیز بهخصوص عزاداری در ماه محرم و صفر، سخنرانیهای جمعه و رمضان از سوی محقق کابلی برگزار میشد.[۹۰]
در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به اخلاص، صداقت و علم قربانعلی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفهای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفهٔ مرجعیت را به عهده گرفت. با اعلام مرجعیت محقق کابلی، محبوبیت و مشروعیت مرجعیت در میان جامعهٔ تشیع افغانستان تقویت شد. این رویداد بهعنوان نماد استقلال فکری و سیاسی علمای شیعه افغانستان شناخته شد و اتهامات گذشته مبنی بر وابستگی علمای شیعه به مراجع خارجی را رد کرد.[۹۱]
محمداسحاق فیاض پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالهٔ عملیهٔ خود را منتشر ساخت.[۹۲] محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه قم[۹۳] و غلامعباس واعظزاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزهٔ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب میشوند که رسالهٔ عملیه چاپ کردهاند.[۹۴] همچنین محمد امینی بامیانی و محمدباقر موحدی نجفی در حوزهٔ علمیهٔ قم رساله عملیه چاپ کردهاند.[۹۵]
پانویس
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، 1397ش، ص6.
- ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-175.
- ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص180.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35.
- ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.
- ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، وبسایت دینآنلاین.
- ↑ اسپوزیتو، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، 1382ش، ص200.
- ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص51.
- ↑ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43؛ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
- ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص172-180.
- ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
- ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
- ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.
- ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.
- ↑ «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.
- ↑ عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.
- ↑ لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص335.
- ↑ «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»، وبسایت شیعهنیوز.
- ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
- ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاستگذاری نظام آموزش حوزههای علمیه افغانستان»، 1397ش، ص10.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص186-187.
- ↑ ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص34-35. .
- ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دینآنلاین.
- ↑ «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وبسایت آمو تی وی.
- ↑ «نخستین شاعر ایرانی که شعرش در اروپا ترجمه شده، سعدی است»، وبسایت لیزنا.
- ↑ رضایتی کیشهخاله و بسمالله، «فارسیستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، 1401ش، ص10-15.
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص12-13، 20 و 45.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص196.
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص10.
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص58 و 65.
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
- ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص98؛ «راهکارهای برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص50-155.
- ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
- ↑ امینی، «تاریخ تحولات حوزههای علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»، 1389ش، ص57-70.
- ↑ اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص171-186.
- ↑ مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاستگذاری نظام آموزش حوزههای علمیه افغانستان»، 1397ش، ص16-17.
- ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.
- ↑ علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.
- ↑ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.
- ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
- ↑ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی.
- ↑ «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.
- ↑ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افقاندیشه.
- ↑ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص56.
- ↑ مؤمنی، «بررسی وضعیت سیاستگذاری نظام آموزشحوزههای علمیه افغانستان»، دو فصلنامه اسلام و مدیریت، 1397ش، 17؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص128؛ معتصم، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، ص62؛ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
- ↑ آیتی، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.
- ↑ ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.
- ↑ سجادی، جامعهشناسی سیاسی افغانستان، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، عینالوقایع، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
- ↑ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدینژاد، سیمای بلخاب، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، بلخاب، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.
- ↑ [۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.
- ↑ [۱۶] رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.
- ↑ توسلی و طلوع، پیشگامان درهصوف، 1403ش، ج2، ص 186-205.
- ↑ حسنزاده، «زندگینامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
- ↑ حسنزاده، «زندگینامه مرحوم پدردار»، 1395ش.
- ↑ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.
- ↑ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش. ص22.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص409؛ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص251.
- ↑ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص252؛ فصیحی، یاران آفتاب، 1395ش، ص15.
- ↑ لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص355؛ کاظمی، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1400ش، ص96، 67 و 197.
- ↑ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسنزاده، آشنایی با حوزههای علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.
- ↑ رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
- ↑ حسنزاده، آشنایی با حوزههای علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛
- ↑ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.
- ↑ عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.
- ↑ احمدینژاد بلخی، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ علیزاده، حماسههای ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.
- ↑ علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
- ↑ علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.
- ↑ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ «زندگینامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.
- ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
- ↑ «بررسی فعالیتهای علمی و عملی آیتالله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
- ↑ «بررسی فعالیتهای علمی و عملی آیتالله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.
- ↑ «مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.
- ↑ «زندگینامه»، وبسایت دفتر آیتالله محقق کابلی.
- ↑ «زندگینامه»، وبسایت دفتر آیتالله محقق کابلی.
- ↑ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وبسایت افق اندیشه.
- ↑ حلیمی بلخابی، «نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان»، 6 1399ش، ص143.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.
- ↑ زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.
- ↑ «اجمالی از زندگینامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی.
- ↑ ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج۲، ص265-267.
منابع
- «آشنایی با دانشگاه اسلامی مدینه»، مجلهٔ دینپژوهان، شمارهٔ ۷، ۱۳۸۱ش.
- «آیا تصوف در افغانستان میتواند تفکرات افراطی را مهار کند؟»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش
- «آیتالله خادمحسین فاضلی ورسی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۱ش.
- «آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمتالله»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان۱۴۰۱ش..
- «آیتالله محمد امین افشار»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «آیتالله نوراحمد تقدسی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «آیت الله محمدهاشم صالحی مدرس»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱ دی ۱۴۰۳ش.
- آیتی، عبدالقیوم، «نقش تشیع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفویه تا دوره معاصر» (پایاننامه)، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۸۶ش.
- «اجمالی از زندگینامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی (دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- احمدینژاد بلخی، سید حسن، «سید محمد سرور واعظ بهسودی حسینی (واعظ بهسودی)»، فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش.
- «اخوانالمسلمین در افغانستان»، وبسایت افق حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
- اسپوزیتو، جان. ال، انقلاب اسلامی و بازتاب جهانی آن، ترجمه دکتر محسن مدیر شانهچی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۲ش.
- اسکندری، مصطفی، «مدارس علوم دینی در پاکستان»، وبسایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۱ش.
- «اشاعهٔ فرهنگی و تأثیر حوزهٔ علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریانشناسی دینی معرفتی در عرصه بینالملل، شمارهٔ ۷، ۱۳۹۰ش.
- اندیشمند، محمداکرم، معارف عصری افغانستان، کابل مطبعه دولتی، ۱۳۸۹ش.
- «بررسی فعالیتهای علمی و عملی آیتالله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- «تعداد محصلین» وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «تلویزیون اکثریت خاموش»، وبسایت ماهنامه فرهنگی تحلیلی راه، تاریخ بازید: ۶ دی ۱۴۰۱ش.
- توسلی، محمدنایبعلی و طلوع، عبدالمؤمن، پیشگامان درهصوف، کویته، انتشارات قلم، ۱۴۰۳ش.
- حسنزاده، غ. علی، آشنایی با حوزههای علمیه شیعیان در افغانستان، قم، دارالتفسیر، ۱۳۹۰ش.
- حسنزاده، غ. علی، «زندگینامه مرحوم پدردار» در مجله معرفت، ۱۳۹۵ش.
- حسینی، سیدآقاحسن، بررسی برنامهٔ درسی حوزههای علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۵ش.
- حسینی، یحیی، «تصوف در افغانستان»، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی زمستان، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۸۴ش.
- «حضرت آیتالله العظمی محقق کابلی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
- حلیمی بلخابی، غلامسخی، نقش علما و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژهنامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
- «حوزه علمیه افغانستان در گفتوگو با آیتالله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- «دانشکدهٔ شرعیات»، وبسایت مؤسسهٔ تحصیلات عالی اشراق، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «دانشکدهٔ شرعیات»، وبسایت دانشگاه بلخ، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «دانشکده شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه جامی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «دربارهٔ پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
- رحمانی ولوی، مهدی، تاریخ علمای بلخ، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۸۳ش.
- رحیمی، محمدعیسی، «تکثر رسانهها و تأثیر آن بر فرهنگ آیندهٔ افغانستان»، فصلنامهٔ پژوهشهای منطقهای، شماره ۱۲، ۱۳۹۳ش.
- «رشته تحصیلی تعلیمات اسلامی»، وبسایت وزارت تحصیلات عالی، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- رشتیا، سیدقاسم، افغانستان در قرن نوزده، کابل، میوند، ۱۳۸۹ش.
- رضایتی کیشهخاله، محرم و برهانی، بسم الله، «فارسیستیزی در یک سدهٔ اخیر در افغانستان»، مجلهٔ علمی زبان فارسی و گویشهای ایرانی، شمارهٔ ۱۴، ۱۴۰۱ش.
- ریاضی هروی، محمدیوسف، عینالوقایع، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، کارنامهٔ اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
- «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وبسایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۰ش.
- «زندگینامه» وبسایت دفتر آیتالله محقق کابلی، تاریخ انتشار: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
- «زندگینامهٔ محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر۱۴۰۱ش.
- «شرعیات و علوم اسلامی»، وبسایت دانشگاه هرات، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- سجادی، سید عبدالقیوم، جامعهشناسی سیاسی افغانستان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰ش.
- شفائی، حسین، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، قم، مؤلف، ۱۳۶۸ش.
- شهاب، «گسترش مدارس دینی به سبک طالبان و آینده ترسآور افغانستان»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۱۱ جدی ۱۴۰۲ش.
- شیرازی، مهران، «ساختار دیوبندیه در شبهقارهٔ هند»، مجلهٔ مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۹۶ش. از ص۱۴۹ تا ۱۷۶
- ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
- «طالبان و بحران فقر فرهنگی»، وبسایت آمو تی وی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش.
- طاووسی مسرور، سعید، «دارالعلوم دئوبند»، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۰ش.
- عادلی، علیجان، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» دوفصلنامهٔ عملی- تخصصی تاریخ اسلام در آیینهٔ اندیشهها، شمارهٔ ۱۹، ۱۴۰۰ش.
- عادلی، سید جعفر، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، کابل، نسیم حیات، ۱۳۹۳ش.
- غبار، میرغلاممحمد، افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، جمهوری، ۱۳۶۶ش.
- فصیحی، قربانعلی، شریفی، علیمدد، یاران آفتاب، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانیهای مقیم ایران، ۱۳۹۵ش.
- فیاض، محمدحسین، نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان، مجلهٔ عدالت وامید، ویژهنامهٔ مرجعیت و هویت، شمارهٔ ۶ ۱۳۹۹ش.
- قاسمی (محقق خراسانی)، محمدعیسی، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مؤلفان معاصر افغانستان)، کابل، بنیاد اندیشه، ۱۴۰۰ش.
- کاظمی، سیدآصف، حوزهٔ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، قم، المصطفی، ۱۴۰۱ش.
- کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسهٔ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»، مجلهٔ پژوهشنامه انقلاب اسلامی (دانشگاه اصفهان)، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، ۱۳۸۴ش.
- لعلی، علیداد، سیری در هزارهجات، قم: ناشر احسانی، ۱۳۷۲ش،
- «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وبسایت آژانش اطلاعاتی باختر، تاریخ درج مطلب: ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۱۷م.
- «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالعظمی واعظزادهٔ بهسودی، تاریخ بازدید: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- «مرجعیت رمز بقاء تشیع» بخش فرهنگی جامعه روحانیت، قم، ۱۳۷۴ش.
- معتصم، امینالله، بررسی وضعیت مدارس دینی کنونی کشور اعم از دولتی و خصوصی، پایاننامهٔ کارشناسیارشد دانشگاه پروان، ۱۳۹۷ش.
- «معرفی دارالعلوم زاهدان»، پایگاه رسمی اطلاعرسانی اهلسنت ایران، تاریخ بازدید: ۲۷ اسفند ۱۴۰۲ش.
- موحد، مهران، «راز انحطاط گفتمان دینی در افغانستان»، وبسایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۲ش.
- مؤمنی، حسین، توکلی، عبدالله، «بررسی وضعیت سیاستگذاری نظام آموزشحوزههای علمیه افغانستان»، دوفصلنامهٔ اسلام و مدیریت، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
- مهدیزاده کابلی، محمدرئوف مهدی، «محسنی، محمدآصف»، در دانشنامه آریانا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۳۹۶ش.
- ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
- «وضعیت فعلی پوهنځی»، وبسایت دانشگاه کابل، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۲ش.