امام علی

امام علی؛ علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب و نخستین امام شیعیان دوازده‌امامی.

امام علی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین؛ ۲۳ سال پیش از هجرت ـ ۴۰ق، از شخصیت‌های برجسته تاریخ اسلام، پسرعمو و داماد پیامبر اسلام، همسر فاطمه و پدر حسن، حسین و زینب است. او در منابع اسلامی به‌عنوان صحابی، راوی حدیث، کاتب وحی و از نزدیک‌ترین یاران پیامبر شناخته شده و بنا بر گزارش شیعه و شماری از منابع اهل‌سنت، در کعبه زاده شده و نخستین مرد ایمان‌آورنده به پیامبر بوده است. شیعیان او را نخستین امام و جانشین بلافصل پیامبر می‌دانند و اهل‌سنت او را چهارمین خلیفه از خلفای راشدین به‌شمار می‌آورند. علی در بیشتر غزوات پیامبر حضور داشت و پس از رحلت او، در تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نقش داشت؛ سرانجام در سال ۳۵ق به خلافت رسید و در دوران حکومت خود بر عدالت، احقاق حقوق مظلومان، مبارزه با انحراف‌ها، بدعت‌ها و رانت‌ها، آموزش و تربیت، تأمین اجتماعی، ایجاد رفاه، حمایت از رشد تولید و ثبات قیمت‌ها و بازار تأکید کرد. حکومت او با سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان همراه شد و در سال ۴۰ق در مسجد کوفه به دست عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی کشته شد. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او، از مهم‌ترین آثار برجای‌مانده از میراث فکری و ادبی اوست و سخنان و آموزه‌های منسوب به وی در شکل‌گیری حوزه‌هایی چون کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت نیز بازتاب یافته است.

تبار، تولد و خانواده

نسب و تبار

پدر او ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف بود. بر پایه این منابع، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد نخستین ازدواج میان زن و مردی از بنی‌هاشم به‌شمار می‌رفت و علی نخستین فردی بود که از سوی پدر و مادر هاشمی محسوب می‌شد. امام علی بن ابی‌طالب، بنابر منابع تاریخی، در روز جمعه ۱۳ رجب، سی سال پس از عام الفیل، در کعبه و در مکه متولد شد. امام علی در شش‌سالگی، به خانهٔ پیامبراکرم رفت و تحت سرپرستی او بزرگ شد.

امام علی با فاطمه زهرا، دختر پیامبر اکرم، در سال دوم هجرت ازدواج کرد. درباره زمان این ازدواج، گزارش‌های متفاوتی نقل شده و ۱ ذی‌الحجه سال دوم هجری، ماه شوال و ۲۱ محرم از تاریخ‌های ذکرشده در منابع است. حاصل این ازدواج پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب، ام‌کلثوم و محسن بود که بنابر گزارش‌های شیعه، محسن پیش از تولد سقط شد. امام علی در دوران زندگی فاطمه‌زهرا همسر دیگری اختیار نکرد. پس از درگذشت فاطمه، ازدواج‌های دیگری برای او گزارش شده است؛ ازجمله با فاطمه بنت حِزام، مشهور به اُمّ‌البنین، که چهار پسر به نام‌های عباس، عثمان، جعفر و عبدالله داشت. همچنین خَوله حنفیه از همسران او بود که محمد حنفیه فرزند اوست و از برخی همسران امام علی نیز فرزندانی گزارش شده است. شیخ مفید در کتاب ارشاد، نام فرزندان امام را به طور کامل ذکر کرده است.

نام، کنیه و القاب

نام او، علی است و کنیه‌های مشهور او ابوالحسن و ابوتراب است. سایر کنیه‌های امام شامل ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین و ابوالائمه است.

در منابع روایی و تاریخی از شیعه و اهل‌سنت، بین ۲۰۰ تا ۵۹۰ لقب برای او ذکر شده است که امیرالمؤمنین، حیدر، اسدالله، مرتضی، هادی، صدیق و فاروق از مشهورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند. منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت القاب شاخصی چون امیرالمؤمنین، یعسوب‌الدین، قسیم‌النار و الجنه، ابوتراب و اسدالله نشان از آن دارند که این القاب، صرفاْ عنوان‌هایی تشریفاتی نیستند، بلکه بازتاب‌دهندۀ کمالات ذاتی و منحصربه‌فرد امام بوده و به طور مستقیم یا غیرمستقیم، بر افضلیت و در نتیجه امامت ایشان دلالت دارند. در مورد اختلاف در تعداد و منشأ نام‌ها، القاب و شهرت‌های گوناگون امام علی، این عناوین به‌صورت پراکنده در آثار مختلف آمده‌اند و تفاوت آنها لزوماً به معنای تعارض نیست، بلکه هرکدام بیانگر یک صفت و ویژگی برای او می‌باشد.

ویژگی‌های ظاهری، اخلاقی و فردی

در منابع تاریخی و روایی، امام علی مردی میانه‌بالا با چشمانی سیاه و گشاده، ابروهایی کشیده و پیوسته، چهره‌ای زیبا و گندمگون، ریشی انبوه و شانه‌هایی پهن توصیف شده و اندامی نیرومند برای او گزارش شده است. درباره تعبیر بطین نیز گزارش‌های متفاوتی وجود دارد؛ این واژه در برخی منابع به ویژگی جسمانی و در برخی دیگر به فراوانی دانش تفسیر شده است. درباره قدرت بدنی امام، گفته شده که او با هیچ‌کسی مبارزه نکرد، مگر اینکه او را زمین زد. عبادت‌پیشگی، زهد، ساده‌زیستی، نجابت، جوانمردی، شجاعت، حق‌طلبی، خوش‌خلقی، تقوی از جمله ویژگی‌های اخلاقی و فردی گزارش‌شده درباره اوست. فصاحت و دانش نیز از دیگر ویژگی‌های او در منابع اسلامی دانسته شده است.

ادوار زندگی امام علی

زندگی امام علی را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد. علی از کودکی در کنار پیامبر پرورش یافت و در دوره‌های مختلف زندگی او را همراهی کرد. در منابع، از پیروی او از پیامبر، الگو قرار دادن وی و التزام به اطاعت از او یاد شده است.

دوران پیامبر اسلام

• دوران مکه: در آغاز بعثت، در حدود ده‌سالگی، نخستین مردی بود که اسلام آورد و با پیامبر نماز خواند. امام علی در ماجرای دعوت خویشاوندان نزدیک پیامبر با نام یوم‌الانذار یا واقعه یوم‌الدار در سال سوم بعثت نیز از او حمایت کرد و در گزارش‌های این واقعه، پیامبر علی را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرده است. علی در دورهٔ محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب در کنار پیامبر بود. پس از درگذشت ابوطالب در حدود سه سال پیش از هجرت، فشار بر مسلمانان افزایش یافت و پیامبر تصمیم به هجرت گرفت؛ علی در شب ۱ ربیع‌الاول سال چهاردهم بعثت که به شب لیله‌المبیت مشهور است، در بستر پیامبر خوابید و پس از اداکردن دیون و امانت‌های او، چند روز بعد همراه فاطمه، فاطمه بنت اسد و گروهی دیگر به مدینه هجرت کرد.
• هجرت به مدینه: پس از هجرت پیامبر به مدینه، پیامبر در جریان عقد اخوت میان مسلمانان، علی را به‌عنوان برادر خود معرفی کرد. جایگاه ویژه علی در میان یاران پیامبر و حضور او در در رویدادهای مهم سیاسی، نظامی و اجتماعی جامعه اسلامی در دوره رسالت در منابع مختلف گزارش شده است.
• فعالیت‌ها و جنگ‌ها: امام علی در غزوات و سریه‌های صدر اسلام، نقش مؤثری داشت و در همه غزوات جز غزوه تبوک همراه پیامبر حضور داشت. بر اساس مستندات روایی و تاریخی، علی در ۱۱ مورد از ۲۹ غزوه پیامبر پرچم‌دار بوده است؛ همچنین از میان ۹ غزوهٔ مهمی ازجمله بدر، احد، خندق، بنی‌قریظه، بنی‌مصطلق، خیبر، فتح مکه، حنین و طائف که به نبرد انجامید، در ۶ نبرد این مسئولیت را بر عهده داشته است. در غزوه تبوک، پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد و در پاسخ به نگرانی‌اش دربارهٔ شایعات، حدیث منزلت را دربارهٔ جایگاه او بیان کرد.
• مأموریت‌های سیاسی و اداری: علاوه بر حضور در غزوات، از مهم‌ترین مسئولیت‌های علی، کتابت پیمان صلح حدیبیه بود. در فتح مکه حضور یافت و در شکستن بت‌های کعبه به پیامبر یاری رساند. علی در همان سال مأمور ابلاغ آیات برائت به مشرکان مکه شد و در مباهله با نجران نیز همراه پیامبر، فاطمه، حسن و حسین حضور یافت. در سال دهم هجری نیز به فرمان پیامبر برای دعوت به اسلام و رسیدگی به امور مسلمانان به یمن رفت و سپس در مکه به پیامبر در حجةالوداع پیوست.
• غدیر خم: پس از بازگشت از حج، واقعهٔ غدیر خم رخ داد که بر پایهٔ روایات شیعه، پیامبر در آن علی را به جانشینی و وصایت خود معرفی کرد و این رویداد به غدیر شهرت یافت.

رحلت پیامبر و دوران خلفا

سقیفه و مسئله جانشینی

پیامبر اسلام در سال ۱۱ق درگذشت. در دیدگاه شیعه، با رحلت پیامبر، علی به امامت رسید؛ در روایت اهل‌سنت، پس از رحلت پیامبر، گروهی از صحابه در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت برگزیدند. چگونگی شکل‌گیری خلافت ابوبکر و جایگاه علی در مسئله جانشینی پیامبر از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی و کلامی است. علی در هنگام درگذشت پیامبر به امور غسل، کفن و دفن او مشغول بود و در اجتماع سقیفه حضور نداشت. پس از آن، درباره موضع او نسبت به خلافت ابوبکر گزارش‌های متفاوتی نقل شده است. در برخی منابع، از احتجاج علی با شماری از صحابه درباره حق خود در خلافت و خودداری اولیه او از بیعت سخن گفته شده است. در منابع اهل‌سنت، خلافت ابوبکر بر پایه بیعت شماری از صحابه و سپس بیعت عمومی مسلمانان گزارش شده و درباره زمان و چگونگی بیعت علی نیز روایت‌های متفاوتی وجود دارد.

دوره خلافت ابوبکر

بیشتر روایات تاریخی بر عدم‌ رضایت امام علی به بیعت با ابوبکر اشاره دارند و متضمن امتناع علی از بیعت، مراجعه به خانه علی برای گرفتن بیعت، درگیری، آسیب‌دیدن فاطمه و سقط محسن نقل شده است. پس از رحلت پیامبر، یکی از اقدامات ابوبکر، مصادره فدک بود. فاطمه‌زهرا درباره فدک دادخواهی کرد و ابوبکر از واگذاری آن خودداری کرد. برخی از منابع اهل‌سنت به مصادره فدک، اعتراض فاطمه‌زهرا و درخواست حق خویش، پاسخ ابوبکر و ناراحتی در حد خشم دختر پیامبر نسبت به وی اشاره کرده‌اند و برخی نیز با نقل روایاتی مختلف مشروح‌تر به موضوع پرداخته‌اند و آن را از مقوله اجتهاد و در حدود صلاحیت خلیفه می‌دانند. علی در دوره خلافت ابوبکر در برخی امور جامعه و حکومت همکاری داشت و در مسائل علمی، فقهی و قضایی مورد مراجعه قرار می‌گرفت. در منابع، این همکاری با برداشت‌های متفاوتی تفسیر شده است؛ برخی آن را نشانه همکاری برای حفظ مصالح عمومی و وحدت جامعه اسلامی دانسته‌اند و در برخی منابع شیعه، با وجود استمرار اختلاف درباره مسئله خلافت، از سکوت و مدارا برای جلوگیری از گسترش اختلاف میان مسلمانان سخن گفته شده است. علی همچنین در عین حفظ روابط خانوادگی و اجتماعی با خلفا و صحابه، به تفسیر قرآن، تبیین احکام، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و اعتقادی و تربیت شاگردان ادامه داد.

دوره خلافت عمر

پس از درگذشت ابوبکر در سال ۱۳ هجری، عمر بن خطاب به وصیت او به خلافت رسید. او در دوره خلافت خود با اصحاب مشورت می‌کرد، اما خود را ملزم به پذیرش و اجرای نظر آنان نمی‌دانست. او در چندین موضوع، از جمله در مسائل قضایی، تعیین تکلیف زمین‌های فتح‌شده عراق و تعیین هجرت پیامبر به‌عنوان مبدأ تاریخ اسلامی نظر امام علی را ترجیح داد. امام در حل مسائل سیاسی، قضایی و دینی دستگاه خلافت مشارکت می‌کرد. عمر بن خطاب، علی بن ابی‌طالب را در امر قضاوت برتر از همه می‌دانست و تعابیر لولا علی لهلک عمر، أطل الله بقائک و أیّدک الله را خطاب به امام علی استفاده می‌کرد. در دوره او، سیاست منع تدوین و کتابت حدیث ادامه یافت. بسیاری از نویسندگان شیعه، هدف از ممنوعیت تدوین احادیث پیامبر را جلوگیری از انتشار احادیث مربوط به فضائل امام علی و فرزندان او دانسته‌اند.

شورای شش‌نفره و دوره خلافت عثمان

خلیفه دوم با کنار گذاشتن دو شیوه پیشین، روش دیگری را برای تعیین خلیفه در پیش گرفت. بنا بر برخی گزارش‌ها، او با اشاره به اینکه انتخاب ابوبکر بر پایه نظر عمومی مسلمانان صورت نگرفته بود، تعیین خلیفه را به مشورت مسلمانان واگذار کرد. ازاین‌رو، شورایی شش‌نفره متشکل از علی بن ابی‌طالب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی‌وقاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل داد تا اعضای آن با مشورت یکدیگر، خلیفه را از میان خود انتخاب کنند. سرانجام از بین اعضای شورای شش‌نفره، عثمان به خلافت رسید و تا سال ۳۵ قمری حکومت کرد. بعد از آغاز خلافت، نارضایتی‌ها و اعتراض‌ها علیه عثمان ناگهانی و یکباره شکل نگرفت، بلکه عوامل و زمینه‌های مختلفی در گذر زمان به گسترش مخالفت‌ها انجامید و سرانجام این اعتراض‌ها به شورشی گسترده، محاصره منزل عثمان و کشته‌شدن او منجر شد. بر اساس منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، علی بن ابی‌طالب، همانند رفتاری که با خلفای پیشین داشت، در دوره خلافت عثمان نیز از نصیحت و خیرخواهی نسبت به او دریغ نمی‌کرد. هنگامی که عثمان در محاصره بود، علی ضمن نشان‌دادن راه برون‌رفت از وضعیت موجود، آب و آذوقه نیز برای او فراهم کرد و طبق منابع اهل‌سنت امام حسن و امام حسین را برای محافظت از عثمان گماشته بود.

خلافت امام علی

علی در ذی‌الحجه سال ۳۵ق، پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت رسید و بیشتر صحابه در مدینه با او بیعت کردند؛ بنابر گزارش‌ها، امام علی در آغاز، به دلیل نابسامانی‌های سیاسی و اجتماعی جامعه، از پذیرش خلافت خودداری می‌کرد و ترجیح می‌داد در جایگاه مشاور تا حاکم باشد. با این‌حال، گروهی از نزدیکان عثمان و برخی صحابه، معروف به قاعدین، از بیعت خودداری کردند. پس از آغاز خلافت، امام علی مدینه را مرکز خلافت قرار داد؛ اما پس از وقوع جنگ جمل، مرکز حکومت را به کوفه منتقل کرد و این شهر تا پایان خلافت او مرکز سیاسی و اداری حکومت بود. او همچنین در ساختار اداری حکومت، به‌ویژه در انتصاب و جابه‌جایی کارگزاران و نظارت بر عملکرد آنان، تغییراتی ایجاد کرد.

• سیاست داخلی: سیاست داخلی او بر اصلاح دینی و اجتماعی و سامان‌دهی امور جامعه استوار بود. امام علی در آغاز خلافت با مسائلی مانند نابرابری اقتصادی، تبعیض اجتماعی، انحراف‌های دینی و گسترش فساد، به‌ویژه فساد اجتماعی، روبه‌رو بود. فعالیت جریان اموی به رهبری معاویه، عثمانیان در بصره و خوارج در کوفه نیز بر دامنه این مسائل افزود. اصلاح جامعه بر پایه قرآن و سنت پیامبر از محورهای اصلی سیاست داخلی او دانسته شده است. در این راستا، علی با تبیین آموزه‌های دینی و دعوت مردم به بازگشت به قرآن و سنت، بر اصلاح رفتارهای اجتماعی و مقابله با دنیاگرایی تأکید داشت. او همچنین در خطبه‌ها و نامه‌های خود الگوهای اخلاقی و شیوه‌های رفتاری موردنظرش را تبیین می‌کرد. او کارگزارانی در حوزه‌های سیاسی، نظامی، مالی، قضایی و اداری منصوب و بر عملکرد آنان نظارت آشکار و پنهان می‌کرد و در گزینش آنان شایستگی، امانت‌داری، تجربه، توانایی مدیریتی، تخصص و تربیت اسلامی را مورد توجه قرار می‌داد. بیت‌المال نیز از حوزه‌های مهم سیاست داخلی او بود و در توزیع آن بر رعایت عدالت و پرهیز از تبعیض تأکید داشت. همچنین اخلاق، عزت و کرامت انسانی، آزادی و آزاداندیشی، صبر و مقاومت و همبستگی اجتماعی نیز از مؤلفه‌های مهم در سیره و حکومت علوی دانسته شده‌اند.

• جنگ‌ها: در دوره خلافت امام علی، سه جنگ داخلی جمل، صفین و نهروان رخ داد که به‌ترتیب با ناکثین، قاسطین و خوارج، درگرفت. در جنگ جمل در سال ۳۶ق در بصره میان او و مخالفان خلافتش روی داد. جنگ صفین در سال ۳۷ق میان علی و معاویه رخ داد و به‌دنبال آن، مسئله حکمیت شکل گرفت. ماجرای حکمیت در جنگ صفین به اعتراض و مخالفت عملی برخی از یاران امام علی انجامید؛ این گروه که خوارج یا مارقین نامیده شدند، در ادامه با علی وارد جنگ شدند و جنگ نهروان در سال ۳۸ق میان آنان و امام اتفاق افتاد.
• روابط خارجی: در دوره خلافت امام، ارتباط سیاسی با مناطق مختلف قلمرو اسلامی و قدرت‌های پیرامونی از طریق مکاتبه، مذاکره و اعزام نمایندگان دنبال می‌شد. علی پس از آغاز خلافت، جریر بن عبدالله بجلی را نزد معاویه در شام فرستاد تا او را به بیعت و پذیرش خلافت دعوت کند و از طریق گفت‌وگو از رویارویی نظامی جلوگیری شود؛ با ادامه مخالفت معاویه، این تلاش دیپلماتیک به نتیجه نرسید و در نهایت جنگ صفین رخ داد. همچنین اداره مناطق دوردست قلمرو اسلامی، از جمله کوفه، مصر، یمن و شام، با انتصاب کارگزاران و برقراری ارتباط با حکومت مرکزی پیگیری می‌شد.
• ترور و شهادت: امام علی در ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، بر اثر ضربت شمشیر عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی در مسجد کوفه مجروح شد و دو روز بعد، در ۲۱ رمضان، در ۶۳ سالگی به شهادت رسید.

ویژگی‌ها و پیامدهای حکومت امام علی

حکومت او آثار و محورهای اساسی و دستاوردهای زیادی داشته است که می‌توان آن‌ها را به دو دسته کلی تقسیم کرد:

• آثار و پیامدهای بدیع: تعیین حدود آزادی بین فرد و جامعه، برجسته‌کردن نقش مردم، مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان، صراحت در برابر مردم، سنت حساب‌پس‌دهی دولتمردان و کارگزاران حکومتی به مردم، توسعه شاخص‌های محک‌زنی حکومت‌ها، عدالت فراگیر و همه‌گیر، افزایش امید به امکان تحقق جامعه عدل، توجه به افکار عمومی.
• آثار و پیامدهای تکاملی: تحول ماهیت دولت در نظر عامه، تعیین ملاک‌های شایسته‌سالاری در گزینش کارگزاران، رویکرد سیستمی به اداره امور، حساب‌پس‌دهی در سلسله‌مراتب اداری، نگاه به حکومت به‌مثابهٔ وسیله‌ای برای خدمت.

دیدگاه‌های دینی درباره علی

علی در قرآن

از مجموع آیات قرآن، آیات مختص به امیرالمؤمنین را می‌توان به دو دسته آیات امامت خاصه و آیات فضائل تقسیم کرد. شماری از آیات مانند آیه تبلیغ، ولایت، اولی‌الامر، صادقین و قربی برای بیان جایگاه علی در امامت خاصهٔ او مورد استناد قرار گرفته‌اند. بنابر منابع شیعه و برخی منابع اهل‌سنت بیش از ۳۰۰ آیه درباره علی نازل شده یا به او ارتباط داشته است. در برخی منابع نیز شمار آیاتی که با فضائل او مرتبط دانسته شده، حدود ۱۴۰ آیه ذکر شده است. اختلاف مفسران عمدتاً درباره تعیین مصداق آیات، شأن نزول و میزان دلالت آنها بر فضیلت، ولایت یا امامت علی است.

علی در حدیث

در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت، روایات متعددی درباره جایگاه و فضائل علی بن ابی‌طالب نقل شده است هرچند درباره سند، مضمون و دلالت آنها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. از مشهورترین این روایات می‌توان به حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث ثقلین اشاره کرد. در دانشنامه امیرالمؤمنین حدود ۱۰۰ روایت و حدیث درباره ولایت امام علی جمع‌آوری شده است. در منابع شیعه، شماری از این روایات در ارتباط با امامت و جانشینی علی تفسیر شده‌اند؛ در منابع اهل‌سنت نیز این احادیث نقل شده‌اند، اما درباره معنای آنها، به‌ویژه دلالت حدیث غدیر بر خلافت و جانشینی پیامبر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

فضائل

فضایل و ویژگی‌های علی بن ابی‌طالب در آیات قرآن، روایات و گزارش‌های تاریخی بازتاب یافته است. از احمد بن حنبل پیشوای مذهب حنبلی، نقل شده که آن مقدار که برای امام علی فضایل آمده، برای هیچ‌یک از صحابه نقل نشده است. در برخی روایات منقول از پیامبر، فضایل علی بن ابی‌طالب بسیار گسترده دانسته شده و نقل، نوشتن، نگاه کردن و گوش دادن به آنها دارای فضیلت شمرده شده است. در منابع اسلامی، این فضایل به دو دسته اختصاصی و مشترک با دیگر اهل‌بیت تقسیم شده‌اند که انتساب برخی از این آیات به امام علی یا اهل‌بیت، در تفسیر و حدیث میان مذاهب اسلامی یکسان است. دسته‌ای از این آیات و احادیث دلیلی برای امامت و ولایت امام علی تلقی شده و در عین‌حال، صراحتاْ به امامت وی اشاره ندارند و نشانگر فضایل علی هستند. ازجمله فضایل اختصاصی منسوب به امام علی، آیه ولایت، لیله‌المبیت و نزول آیه شِراء، آیه تبلیغ، آیه اِکمال، آیه صالح‌المؤمنین، آیه اِنفاق، آیه نجوا، آیه وُدّ، احادیث غدیر، منزلت، مدینه العلم، یوم الدار، وصایت، ولایت، طیر مشوی، رایَت، شجره، علی مَع الحَق، تشبیه، لا فَتَى إِلّا عَلِی، قسیم النار و الجنه و ماجرای خاتم‌بخشی است. آیه صادقین، آیه خیر البریه، آیه مباهله، آیه تطهیر، آیه مودّت، آیه اولی‌الامر، آیه اطعام، آیه اهل‌الذکر، آیه نصر، احادیث ثقلین، کساء، سفینه نوح و لوح نیز در شمار فضایل مشترک او با دیگر اهل‌بیت قرار گرفته‌اند.

در دوره اُمویان، گزارش‌هایی از محدودیت در نقل و نشر فضایل امام علی وجود دارد. بر پایه این گزارش‌ها، برخی افرادی که فضایل او را نقل می‌کردند با مجازات‌هایی مانند قتل یا زندان مواجه می‌شدند. همچنین در دوره معاویه، در برابر نقل فضایل امام علی، به نقل یا جعل فضایل برای خلفای سه‌گانه تشویق می‌شد. در دوره‌های بعد، درباره اعتبار برخی از روایات و آیات مرتبط با فضایل امام علی نیز اختلاف نظر وجود داشت. ابن‌تیمیه و شماری از عالمان پس از او، از جمله ابن‌کثیر دمشقی و ابن‌قیم جوزی برخی از این گزارش‌ها را ضعیف یا جعلی دانسته‌اند. در مقابل، عالمان شیعه و اهل‌سنت فضایل بسیاری از امام علی نقل کرده‌اند و کتاب‌های مستقلی درباره فضائل او نوشته‌اند.

دیدگاه شیعه

علی بن ابی‌طالب در دیدگاه شیعه جایگاه و منزلت ویژه‌ای دارد و پس از پیامبر، برترین، باتقواترین و داناترین انسان و جانشین برحق او دانسته می‌شود. از نظر شیعه، علی به فرمان خدا و تصریح پیامبر، جانشین بلافصل رسول خدا است و واقعه غدیر خم از مهم‌ترین مستندات این اعتقاد به‌شمار می‌رود.

دیدگاه اهل‌سنت

در منابع اسلامی، امام علی شخصیتی فراتر از مرزبندی‌های مذهبی است و در منابع شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ فضایل، ویژگی‌های اخلاقی و اقدامات او در منابع حدیثی، تفسیری و تاریخی هر دو مذهب بازتاب یافته است. این موضوع در سه محور آیات مرتبط با امام علی، فضایل منقول درباره او و اقدامات و سیره عملی وی بررسی شده است. همچنین اهل‌‌سنت، جانشینی پیامبر را حاصل انتخاب مردم می‌دانند. برخی متکلمان اهل‌سنت، سیاست امام علی و حکومت منصفانه او را در شرایط سخت آن دوره، شبیه معجزه دانسته‌اند. با شهادت امام علی، دوره‌ای که سنی‌مذهبان آن را خلافت راشدین می‌نامند، پایان یافت؛ دوره‌ای که در اندیشه سیاسی اهل‌سنت الگویی ایدئال به‌شمار می‌آید و پس از آن، بدعت‌ها پدید آمد.

امام علی از نگاه غیرمسلمانان

برخی نویسندگان و صاحب‌نظران غیرمسلمان، به‌ویژه جرج جرداق، کارلایل، کارا دوو، جبران خلیل جبران، میخائیل نعیمه، شبلی شمیل در آثار خود به شخصیت و میراث فکری و اخلاقی علی بن ابی‌طالب پرداخته و دیدگاه‌هایی درباره ویژگی‌های انسانی، اخلاقی، علمی و سیاسی او ارائه کرده‌اند.

سیره و اندیشه علوی

سیره علوی به شیوه رفتاری علی بن ابی‌طالب در عرصه‌های فردی و اجتماعی، از رابطه با خدا و خانواده تا تعامل با جامعه و عملکرد در حوزه‌های مختلف، اشاره دارد و در منابع اسلامی الگویی برای رفتار فردی و اجتماعی دانسته شده است.

• سیره سیاسی: سیره سیاسی او در شیوه اداره حکومت و اعمال قدرت سیاسی با اصولی چون صدق‌محوری، حق و قانون‌محوری، انتقادپذیری، شایسته‌محوری، مردم‌سالاری، انسان‌محوری، پایبندی به اصول اخلاقی و احترام به آزادی‌های معقول همراه بود. گزینش کارگزاران شایسته و توانمند و عدم توجه به وابستگی‌های قومی و قبیله‌ای، انضباط اداری، توجه ویژه به نیروهای مسلح، نظارت بر کارگزاران، قاطعیت در برابر تخلف، اجرای عدالت و مشورت از شیوه‌های اداره حکومت بود. آشناکردن کارگزاران با شیوه زمامداری و رفتار با مردم و نظارت بر عملکرد آنان نیز مورد تأکید بود. عدالت در اداره حکومت با برابری، انصاف و پرهیز از تبعیض همراه بود. مشورت با افراد شایسته، باتجربه و خیرخواه و پرهیز از تصمیم‌گیری فردی نیز از شیوه‌های تصمیم‌گیری حکومت بود. اصلاح دستگاه عدالت، تقویت قضات عادل و آموزش دادرسان نیز مورد توجه قرار داشت. همچنین وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی از نگاه علوی، اصلی معامله‌ناپذیر و نهفته در ذات و نهاد اسلام است و نیز و روح وحدت در حاق تعالیم دین مواج است؛ بر این اساس، اتحاد و همبستگی، قدردانی از امت‌شدن مسلمانان، عزّت و شوکت، خیرات و برکات و ایمن‌ماندن از دشمنان، به‌جز از راه وحدت ملت اسلام میسر نیست. نامه‌ها و فرمان‌های او، به‌ویژه مجموعه گردآمده در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت شیوه حکومت‌داری اوست.
• سیره اجتماعی: سیره اجتماعی او در رفتار با مردم و گروه‌های مختلف اجتماعی و رعایت حقوق و کرامت آنان بازتاب یافته است. کرامت انسانی، مهرورزی، مردم‌داری و اصلاح اجتماعی و نیز احترام به شخصیت مردم، رعایت حقوق آنان، حفظ آبروی مؤمن، توجه به یتیمان، کمک به فقرا و نیازمندان، همسایه‌داری، مهمان‌نوازی و امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق آن است.

1. عدالت اجتماعی و اقتصادی: عدالت اجتماعی و اقتصادی در اندیشه و سیره او با حقوق افراد و گروه‌های جامعه ارتباط دارد و در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حقوقی و قضایی با برابری، انصاف و شایستگی پیوند یافته است. عدالت سیاسی، به دلیل ارتباط با اعمال قدرت و اداره حکومت، در سیره سیاسی قرار می‌گیرد و عدالت اجتماعی و اقتصادی به رعایت حقوق اجتماعی و اقتصادی افراد و گروه‌ها مربوط است. در عرصه اجتماعی، برابری با شایستگی پیوند دارد و در تقسیم کار اجتماعی، حق افراد متناسب با شایستگی آنان تعیین می‌شود؛ از این دیدگاه، نیکوکار و بدکار، دانا و نادان، خیانتکار و امانتدار برابر نیستند. ساده‌زیستی، دوری از خویشاوندگرایی، رفع تبعیض، مساوات در برخورداری از اموال عمومی و رفع نیازهای افراد نیز از جنبه‌های این سیره است.
2. آزادی‌های اجتماعی و دینی: آزادی در اندیشه علوی به اختیار انسان در انتخاب و رفتار مربوط است و عقیده، بیان، اجتماع و کار را دربرمی‌گیرد. آزادی اندیشه و بیان با گفت‌وگو و مناظره برای دستیابی به حقیقت و رفع سوءتفاهم ارتباط دارد و گفت‌وگوهای او با مخالفان از نمونه‌های آن دانسته شده است. آزادی عقیده و دین در چارچوب نظم عمومی جامعه اسلامی مطرح است؛ پیروان ادیان دیگر می‌توانند شعائر خود را انجام دهند و غیرمسلمانان از حمایت حکومت برخوردارند و در شرایطی برای مشرکان نیز امنیت گزارش شده است. درباره ارتداد نیز دیدگاهی وجود دارد که مجازات شدید را در صورت همراه‌شدن ارتداد با محاربه و اقدام علیه اسلام قابل اعمال می‌داند. مسلمانان و غیرمسلمانان ساکن حکومت اسلامی از حقوق اجتماعی برخوردار دانسته شده‌اند و در برابر قوانین عمومی برابر شمرده شده‌اند؛ در این زمینه، روایتی از امام صادق درباره برابری دیه اهل ذمه با مسلمانان نقل شده است.

• سیره اقتصادی و مالی: در رفتار اقتصادی و مالی او، عدالت اقتصادی، رعایت حقوق مالی مردم، آبادانی و رونق اقتصادی، تقسیم عادلانه بیت‌المال، توازن در مصرف، مبارزه با مفاسد اقتصادی، تشویق به کار، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی، رفع موانع تولید، بازرسی و تنظیم بازار، آبادانی شهرها، توسعه کشاورزی، صنعت و تجارت مورد توجه بود. با کاهش درآمد حکومت و افزایش هزینه‌های ناشی از درگیری‌های نظامی، افزایش منابع مالی از طریق فشار بر مردم هدف قرار نگرفت و در دریافت مالیات، مصلحت مردم، تولید و وضعیت آنان مورد توجه بود. در دریافت زکات و خراج نیز بر اجرای صحیح، اعتماد به مردم، رفتار مناسب عاملان و رعایت قوانین و پرهیز از سنگین‌کردن بار مالیاتی تأکید می‌شد و فعالیت‌های اقتصادی مردم مورد حمایت قرار داشت. در برخی پژوهش‌های معاصر، شماری از این اقدامات، از جمله فقرزدایی، اشتغال‌زایی، تقویت تولید و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی، با مفهوم اقتصاد مقاومتی تطبیق داده شده و با کاهش فقر و فاصله طبقاتی، تقویت استقلال اقتصادی و کاهش آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی مرتبط دانسته شده‌اند.
• سیره عبادی: علی بن ابی‌طالب عبادت را به عبادت بازرگانان برای پاداش، عبادت بردگان از ترس کیفر و عبادت آزادگان برای سپاسگزاری از خداوند تقسیم کرده و عبادت آزادگان را برگزیده است. منابع روایی بر فراوانی عبادت، روزه‌داری و عبادت شبانه او تأکید دارند و در برخی روایات عبادت او با عبادت دیگر اهل‌بیت، از جمله امام سجاد، مقایسه شده است. نماز نیز در سیره عبادی او جایگاه ویژه‌ای داشت.
• سیره علمی: او مردم را به فراگیری دانش تشویق می‌کرد، بر جایگاه عالمان تأکید داشت، علم را برتر از مال می‌دانست و کارگزاران و مشاوران آگاه و دانشمند را شایسته می‌شمرد. در منابع، علومی چون کلام، فقه، تفسیر، قرائت، نحو، فصاحت و بلاغت به او منسوب شده است. ابوالاسود دوئلی و عبیدالله بن ابی‌رافع از شاگردان او دانسته شده‌اند و برخی دانشمندان و بنیان‌گذاران علوم در صدر اسلام نیز با یک یا چند واسطه از شاگردان او شمرده شده‌اند؛ عبدالله بن عباس و مالک اشتر نیز از چهره‌های علمی یا فرهنگی مرتبط با حکومت او بودند. تشکیل جلسات آموزشی، آموزش قرآن و فقه به نیازمندان، سفارش کارگزاران به آموزش افراد بی‌سواد و همنشینی با دانشمندان نیز در گزارش‌ها آمده است. در نگاه تربیتی او، دانش با عمل و اصلاح رفتار پیوند داشت و بر قرائت و تدبر در قرآن و عمل به آموزه‌های آن تأکید می‌شد.

• سیره فرهنگی: او بر تقوا، عدالت، خردورزی، مسئولیت‌پذیری، اصلاح باورها و رفتارهای نادرست و تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی تأکید داشت. در حوزه حکومت، کارگزاران را به حفظ سنت‌های پسندیده و پرهیز از برهم‌زدن آنها سفارش می‌کرد و مقابله با سنت‌های ناپسند را از ویژگی‌های فرمانداران عادل می‌دانست. خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های او، به‌ویژه در نهج‌البلاغه، از منابع مهم شناخت سیره فرهنگی اوست.
• سیره خانوادگی: در رفتار با همسر، فرزندان و خویشاوندان، تأمین معیشت خانواده، کار و تلاش برای کسب درآمد و توجه به نیازمندان مورد توجه بود؛ گاه برای مخارج خانواده قرض می‌گرفت و در مواردی مال قرض‌گرفته‌شده را به نیازمندان می‌بخشید. خدمت به خانواده و تأمین نیازهای همسر و فرزندان نیز دارای پاداش دانسته شده است. در تربیت فرزندان، بر حقوق متقابل والدین و فرزندان، نام‌گذاری نیک، آموزش و تربیت، توجه به تفاوت شرایط نسل‌ها، عقیقه و صدقه به مناسبت تولد تأکید می‌کرد. امام در به‌کارگیری شیوه‌های تربیت، اولویت را به تکریم شخصیت فرزند، تحسین و تشویق داده و از سخت‌گیری‌های غیرمعقول، توهین، تحقیر و تنبیه بدنی تا حد ممکن پرهیز گردد. توصیه‌های اخلاقی و تربیتی او به فرزندان، از جمله نامه به امام حسن در نهج‌البلاغه، از نمونه‌های این رویکرد است. حمایت از خویشاوندان و صله رحم نیز مورد تأکید بود.

• سیره قضایی: او در مقام قاضی و حاکم بر اجرای عدالت تأکید داشت و نظام قضایی را اداره می‌کرد. گزینش قضات، استقلال و عدالت قضایی، پرهیز از ظلم و شکنجه، منع پیش‌داوری، اصول اخلاقی در محاکمه متهمان و مجازات مجرمان، صدور حکم بر پایه تحقیق و دلیل و تأمین اقتصادی قضات برای پیشگیری از رشوه از موضوعات گزارش‌شده در سیره قضایی اوست. در دوره حکومت او زندان‌ها سامان یافت و زندان‌های نافع و مخیس ایجاد شد و حبس، از جمله در اتهام قتل، به‌عنوان مجازات به کار رفت؛ همچنین نهادهایی مانند مظالم و بیت‌القصص و تشکیلات شرطه ایجاد یا سازمان‌دهی شدند. اصلاح مجرم و جامعه، رعایت اصل برائت و همراهی عدالت قضایی با رحمت، عفو، احسان و کرامت انسانی نیز در گزارش‌های مربوط به این سیره مطرح شده است. در برخی پژوهش‌های معاصر، جبران خسارت بزه‌دیدگان، میانجی‌گری و حل اختلاف در سیره قضایی او با مفهوم عدالت ترمیمی تطبیق داده شده است. در این رویکرد، میانجی‌گری و جبران خسارت می‌تواند نیاز به دادرسی رسمی را کاهش دهد.
• سیره نظامی: در گزارش‌های مربوط به جنگ‌های او، پیش از آغاز نبرد از طریق نامه، اعزام سفیر و گفت‌وگو با سران و افراد برای جلوگیری از جنگ اقدام می‌شد؛ پس از بی‌نتیجه ماندن این اقدامات نیز پیش از نبرد اتمام حجت می‌کرد و در برخی موارد دشمن از جنگ دست می‌کشید.
• سیره امنیتی و اطلاعاتی: در گزارش‌های مربوط به حکومت او، حفظ امنیت و نظم داخلی، صیانت از مرزها، حفظ اسرار، آگاهی از اوضاع و مقابله با تهدیدها مورد توجه بود. رعایت حقوق مردم، متقابل‌بودن حقوق حاکم و مردم، شایسته‌گزینی قضات، رعایت حقوق طرفین دعوا و پرهیز از رشوه نیز در این زمینه مطرح شده است. مخالفان تا زمانی که به توطئه، خشونت یا اقدامات تهدیدکننده امنیت دست نمی‌زدند از آزادی برخوردار بودند و در صورت ارتکاب رفتارهای مجرمانه با آنان برخورد می‌شد؛ دوراندیشی، حفظ اسرار، شناخت نیرنگ‌ها و احتیاط در برابر دشمنان نیز مورد تأکید بود. در برخی پژوهش‌ها، سستی در دفاع، اختلافات داخلی، کمرنگ‌شدن ایمان و تعهد دینی، جنگ‌افروزی، قانون‌شکنی، حرمت‌شکنی رهبر، غفلت از دشمن و فساد کارگزاران از موانع امنیت در اندیشه او معرفی شده‌اند.
• سیره سیاست خارجی: در گزارش‌های مربوط به سیاست خارجی او، دعوت، ظلم‌ستیزی، حمایت از محرومان و حفظ وحدت امت اسلامی از اصول اصلی دانسته شده است. دعوت از طریق گفت‌وگو، موعظه، مکاتبه و ارسال پیام انجام می‌شد و جنگ راهکار نخست نبود. مذاکره و دیپلماسی، پیمان با دولت‌های غیرمتخاصم و ابزارهای اقتصادی مانند تألیف قلوب به کار گرفته می‌شد و پیمان‌شکنی و فریب مردود بود؛ جنگ پس از ناکامی روش‌های مسالمت‌آمیز به‌عنوان راهکاری استثنایی مطرح بود.

نقش و جایگاه زنان در سیره علوی

در بررسی دیدگاه امام علی دربارهٔ زنان، افزون بر سخنان منسوب به او در نهج‌البلاغه، برخی پژوهشگران بر توجه به قرآن و سیرهٔ عملی وی تأکید کرده‌اند. در قرآن، زن و مرد از نظر کرامت انسانی و مسئولیت دینی مشترک‌اند و نمونه‌هایی از توانایی فکری و مدیریتی زنان نیز گزارش شده است. در مقابل، شماری از سخنان منسوب به امام علی دربارهٔ زنان، از جمله تعابیر مربوط به نقصان ایمان و عقل و توصیه به پرهیز از مشورت با زنان، از نظر سند، معنا و زمینهٔ صدور محل بحث و تفسیرهای متفاوت بوده است.

از مهم‌ترین این موارد، خطبه‌ای است که پس از جنگ جمل در بصره نقل شده و در آن از نقصان ایمان، حظوظ و عقول زنان سخن گفته می‌شود. در این خطبه، برای نقصان ایمان به ترک نماز و روزه در ایام خاص، برای نقصان بهره به تفاوت در سهم ارث و برای نقصان عقل به حکم شهادت دو زن در برابر یک مرد استناد شده است. دربارهٔ مقصود از این تعابیر اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی شارحان آن را ناظر به تفاوت‌های شرعی یا طبیعی میان زنان و مردان دانسته‌اند و برخی پژوهشگران، میان تفاوت در احکام و کاستی ذاتی در توانایی عقلانی تفکیک کرده‌اند. سید محمدحسین فضل‌الله نیز با استناد به شواهد قرآنی، از جمله داستان ملکه سبا، دلالت این تعابیر بر ناتوانی عقلانی زنان را نپذیرفته است.

در برخی روایات منسوب به امام علی نیز از مشورت با زنان نهی شده و در برخی دیگر دربارهٔ مشارکت آنان در حکومت سخن گفته شده است. این روایات در منابع مختلف با تفاوت‌هایی در متن و انتساب نقل شده و دربارهٔ اعتبار سند و گسترهٔ دلالت آنها اختلاف نظر وجود دارد. محمدمهدی شمس‌الدین این روایات را برای اثبات عدم صلاحیت عمومی زنان برای مسئولیت‌های سیاسی کافی نمی‌داند و برخی دیگر نیز آنها را با توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی زمان صدور تفسیر کرده‌اند. ازاین‌رو، در ارزیابی این روایات، میان حکم شرعی، توصیهٔ اخلاقی، تعابیر بلاغی و سخنان ناظر به شرایط یا اشخاص خاص تفکیک شده و تعمیم آنها به‌عنوان حکمی کلی دربارهٔ ارزش انسانی یا صلاحیت اجتماعی و سیاسی زنان محل اختلاف دانسته شده است.

آثار علمی

مصحف امام علی: بنا بر روایات، نسخه‌ای از قرآن بود که امام علی پس از درگذشت پیامبر آن را گردآوری کرد و سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول تنظیم نمود؛ این مصحف امروزه در دسترس نیست. در برخی روایات، شأن نزول آیات و ناسخ و منسوخ نیز در حاشیه آن ثبت شده بود و بنابر باور شیعیان، این مصحف در اختیار امامان شیعه قرار داشته و اکنون نزد امام مهدی است.

نوشتار اصلی: نهج البلاغه

نهج‌البلاغه: مهم‌ترین میراث مکتوب برجای‌مانده از امام علی، نهج‌البلاغه است؛ مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های منسوب به او که در میان عالمان شیعه و اهل‌سنت جایگاه ویژه‌ای یافته و شرح‌ها و تفسیرهای فراوانی بر آن نگاشته شده است. از مشهورترین خطبه‌های این کتاب می‌توان به خطبه شقشقیه، درباره رخدادهای پس از رحلت پیامبر و مسئله خلافت، خطبه قاصعه، درباره توحید، آفرینش و رابطه انسان با خدا، و خطبه همام، در توصیف ویژگی‌های پرهیزگاران، اشاره کرد. همچنین نامه به امام حسن، با مضامین اخلاقی و تربیتی، و نامه به مالک اشتر، مشهور به عهدنامه مالک، درباره اصول حکومت‌داری، عدالت و شیوه اداره جامعه، از مهم‌ترین نامه‌های نهج‌البلاغه به‌شمار می‌روند. نهج‌البلاغه تاکنون به ۱۷ زبان دنیا ترجمه شده است.

روایات و احادیث: در منابع حدیثی اهل‌سنت، شمار روایات منقول از امام علی را ۵۳۷ حدیث دانستند. در منابع شیعه، سیدحسن قبانچی در مسند الإمام علی روایات او را از منابع شیعه و اهل‌سنت گرد آورده و شمار آنها را بیش از ۱۱٬۴۵۱ روایت دانسته است. همچنین در برخی پایگاه‌های جامع حدیثی شیعه، ۱۷٬۴۳۱ روایت به امام علی نسبت داده شده است.

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌های منسوب به امام علی در آثاری همچون کتب ادعیه ثبت شده‌اند. از جمله آنها می‌توان به استغفار هفتادبندی، حرز یمانی، دعای صباح، دعای صنمی قریش، دعای عشرات، دعای مشلول، دعای کمیل، مناجات شعبانیه، الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة، مناجات امام علی در مسجد کوفه و مناجات منظوم امام علی اشاره کرد.

کتاب‌ها: امام علی در طول زندگی خود آثاری پدید آورد یا آثاری به وی منسوب شده است که از جمله آنها کتاب جامعه یا کتاب علی، صحیفه امام علی، الملاحم یا صحیفه الدوله، مصحف امام علی، جفر و دیوان شعر را می‌توان نام برد. همچنین شماری از آثار فقهی و قضایی که به روایت یا املای او و توسط اصحابش تدوین شده‌اند شامل القضایا و الاحکام، السنن و الاحکام و القضایا، قضایا امیرالمؤمنین، کتاب فی فنون الفقه، کتاب فی نکات الحیوانات، کتاب میثم تمار و کتاب الدیات است.

کرامات

گزارش‌های متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام علی در آثاری همچون ۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی، در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی و در متون عرفانی، از جمله گزارش‌های مربوط به تصویر امام علی در خواب‌ها و رؤیاهای صوفیه بازتاب یافته است. رَدُّ الشَّمس به‌معنای بازگرداندن خورشید، سفر شهودی او و برخی یاران خاصش به کوه قاف با سوارشدن بر پاره‌های ابر، سخن گفتن زمین با امام علی، کندن صخره بزرگ از زمین، تبدیل سنگ ریزه‌ها به جواهر، توقف زلزله، پرده‌برداری از بهشت و جهنم و شفای بیماران از جمله معجزات و کرامات منسوب به علی بن ابی‌طالب است.

توسل و زیارت

در منابع شیعه، زیارت امام علی و توسل به او در سیره معصومان مورد توجه قرار گرفته است و زیارت بزرگان دین، به‌ویژه پیامبر و اهل‌بیت، وسیله‌ای برای ارتباط معنوی، یادآوری آرمان‌ها و اعتقادات آنان و تداوم راه ایشان دانسته شده است. در روایات و سیره ائمه، برای زیارت امام علی فضیلت‌هایی نقل شده است. در برخی روایات نیز زیارت مزار امام علی زیارت آدم و نوح و پناهگاهی برای دردمندان معرفی شده است. امام سجاد در زیارت امین‌الله، امام علی را امین‌الله فی ارضه و حجته علی عباده خوانده و او را وسیله و واسطه خود نزد خداوند دانسته و از خداوند شفاعت او، رهایی از آتش، عقل کامل، قلب پاک، عمل صالح، صبر، شکر و رضایت از تقدیر الهی را درخواست کرده است. همچنین بر اساس این گزارش‌ها، در زیارت امام علی بر شناخت جایگاه او، توسل و شفاعت‌خواهی، و درخواست نیازهای معنوی از خداوند تأکید شده است. برخی مضامین زیارت امیرالمؤمنین در منابع اهل‌سنت نیز با گزارش‌هایی درباره فضائل، فداکاری، جهاد، جایگاه دینی و نسبت او با پیامبر بازتاب یافته است.

اصحاب، کارگزاران و فرماندهان

در منابع رجالی و پژوهشی، شمار زیادی از اصحاب، راویان و کارگزاران امام علی معرفی شده‌اند؛ در رجال طوسی حدود ۴۶۰ نفر، در اصحاب امام علی ۱۱۰۰ نفر و در اصحاب الامام امیرالمؤمنین ۱۴۰۱ نفر از یاران و راویان آن حضرت ثبت شده‌اند. شمار دقیق اصحاب ایرانی امام در منابع تاریخی مشخص نیست؛ بااین‌حال، پیوند ایرانیان با اهل‌بیت را می‌توان از زمان او مشاهده کرد. افرادی مانند سلمان فارسی و میثم تمّار در شمار یاران ایرانی او بودند.

کارگزاران علی بن ابی‌طالب در یازده دسته؛ استانداران و فرمانداران، کاتبان و دبیران، گردآوران زکات، مسئولان خراج/مالیات، مسئولان بیت‌المال، بازرسان، نیروهای اطلاعاتی، شُرطَةُ الخَمیس، حاجبان و دربانان، ناظران بازار و قضات جای می‌گرفتند. فرمانداران او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی که برای مناطق بزرگ و حساس منصوب می‌شدند و اختیارات گسترده‌ای داشتند و گروهی که مسئولیت مناطق کوچک‌تر را بر عهده داشتند. اختیارات گسترده برخی فرمانداران شامل امور نظامی، قضاوت، اجرای حدود، سرپرستی حجاج، جنگ با دشمن و جمع‌آوری خراج و غنایم بود. بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام در برخی موارد اختیارات گسترده‌ای به کارگزاران خود واگذار می‌کرد تا اداره امور با کارآیی و سرعت بیشتری انجام شود. درصد بالایی از فرمانداران امام علی از اهل یمن بودند. همچنین بر اساس برخی گزارش‎‌ها حدود یک‌سوم از انتصابات حکومتی امام علی به جوانان اختصاص داشته است.

حرم

حرم امام علی در نجف محل دفن امام است که پس از شهادت وی در سال ۴۰ق، بنا بر وصیتش، به‌صورت مخفیانه در غریین دفن شد و قبر او حدود یک قرن پنهان ماند. پس از افول امویان، محل قبر آشکار شد و بر اساس گزارش‌های تاریخی، امام صادق در دوره عباسیان آن را زیارت و به شیعیان معرفی کرد، هرچند درباره زمان دقیق آشکار شدن قبر اختلاف وجود دارد. در مزار شریف افغانستان نیز زیارتگاهی منسوب به امام علی وجود دارد که به زیارت سخی معروف است. آرامگاه در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه و بازسازی شد و در دوره عباسیان، دیلمیان، ایلخانیان، صفویان و افشاریان اقداماتی برای ساخت، بازسازی یا تزیین آن انجام گرفت. بنای کنونی حرم شامل روضه و ضریح، رواق‌ها، ایوان‌ها، صحن، مناره‌ها، حسینیه صحن، مسجد الرأس، مدرسه علوم دینی و مقام امام صادق است. از بناهای پیرامون حرم که برخی از آن‌ها به‌علت توسعه خیابان‌های اطراف حرم و خود حرم از بین رفته است شامل مسجد عمران بن شاهین، مسجد الخضراء، حسینیه آل‌زینی، کتابخانه الروضه و تکیه فرقه بکتاشیه می‌باشد. در بخش‌های مختلف آن شمار زیادی از عالمان و مراجع شیعه دفن شده‌اند. فضای کلی حرم در دوره معاصر، با اجرای طرح صحن حضرت فاطمه تا ۱۴۰ هزار مترمربع گسترش یافته است. همچنین پروژه‌های مرمت، زیرسازی، مقاوم‌سازی، سنگ‌کاری و توسعه بخش‌های مختلف حرم اجرا شده است.

حرم امام علی در شکل‌گیری و دگرگونی بافت شهری نجف نیز از عوامل مؤثر بوده و در پیوند با بازار، قبرستان و نواحی مسکونی، بر مناسبات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی شهر اثر گذاشته است. از دوره صفوی، با تقویت ارتباط ایران و عراق و توجه ایرانیان به ساخت، توسعه و تزیین حرم‌های شیعی، از جمله حرم امام علی، روند زیارت، مهاجرت طلاب و گسترش مراکز علمی و اقتصادی پیرامون حرم افزایش یافت و این ارتباط متقابل میان حرم و بافت شهری نجف در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد.

ارتباط امام علی با ایرانیان

امام و تشیع ایرانیان

تشیع ایرانیان در آغاز بیشتر دارای جنبه سیاسی دانسته شده و شکل‌گیری تشیع اعتقادی آنان فرایندی تدریجی تلقی شده است. بر اساس این دیدگاه، اخلاق الهی و سیره امام علی حلقه واسطه میان تشیع سیاسی و اعتقادی ایرانیان است که سبب شد ایرانیان فارغ از گرایشات سیاسی به علویان، مجذوب سیره اخلاقی امام شوند.

امام علی در فرهنگ ایرانیان

در فرهنگ عامه ایران، نام و شخصیت امام علی در آیین‌ها و باورهای مردمی، از جمله کاربرد عبارت‌هایی مانند یا علی و یا علی مدد، با یاری‌رسانی و توان‌بخشی پیوند یافته است.

آیین‌های ولادت و شهادت

سالروز ولادت امام علی در ایران با برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند آذین‌بندی و چراغانی مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها و نیز شعرخوانی، مولودی‌خوانی و توزیع شیرینی، شربت و نذورات مردمی همراه است. آیین‌های گرامیداشت میلاد امام علی شامل برگزاری همایش‌های علمی، فرهنگی و ترویجی، جشنواره‌های هنری، شب‌های شعر علوی، مسابقات حفظ خطبه غدیر و کتاب‌خوانی، نمایشگاه‌های محصولات فرهنگی و مراسم جشن در امامزاده‌ها و بقاع متبرکه است. همچنین در این مناسبت، پویش‌های اجتماعی و فرهنگی، اهدای بسته‌های معیشتی و بهداشتی به مناطق کم‌برخوردار، اهدای هدیه به والدین فرزندانی با نام علی، تجلیل از فعالان فضای مجازی و خانواده‌های شهدا و دیگر برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود. همزمان با سیزدهم رجب، از سوی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف به مناسبت ولادت علی بن ابی‌طالب با حضور ایرانیان مقیم، شخصیت‌های علمی، فرهنگی و دینی و شماری از شاعران برجسته از شهرهای مختلف مراسم و جشن‌هایی برگزار کردند.

در سالروز شهادت، به‌ویژه از شب نوزدهم تا بیست‌وسوم رمضان و هم‌زمان با شب‌های قدر، آیین‌های سوگواری شامل سینه‌زنی و زنجیرزنی، سخنرانی، روضه‌خوانی و نوحه‌سرایی در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا، بقاع متبرکه و محافل عمومی و خانوادگی برگزار می‌شود و اطعام روزه‌داران و نیازمندان و توزیع نذری و افطاری نیز از برنامه‌های این ایام است. در برخی مناطق ایران، تعطیلی کسب‌وکار و فعالیت‌های کشاورزی از شب شهادت تا شام غریبان، از جمله رها کردن آب مزارع و باغ‌ها به صورت مشاع برای بهره‌مندی دیگر موجودات، از سنت‌های مرتبط با این مناسبت به شمار می‌رود.

نام‌گذاری فرزندان

اسامی و القاب علی بیشترین انتخاب نام ایرانیان برای فرزندان پسر بوده است. بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، نام علی با بیش از ۲٫۵ میلیون نفر، علیرضا با ۹۴۱ هزار نفر و امیرعلی با ۴۸۱ هزار نفر از رایج‌ترین نام‌های مرتبط با نام امام علی در ایران هستند. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۷۷۳۲ نوزاد با نام علی، ۶۳۹۷ نوزاد با نام امیرعلی و ۲۲۴۰ نوزاد با نام علیرضا نام‌گذاری شده‌اند.

نام علی در فرهنگ اسلامی و به‌ویژه در جامعه ایران، افزون بر یک نام شخصی، با شخصیت امام، مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، شجاعت و معنویت و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوند یافته است. این نام در کشورهای مسلمان نیز رواج گسترده دارد و در خارج از جهان اسلام نیز تا حدی با مهاجرت مسلمانان و انتقال فرهنگی مرتبط دانسته شده است. از منظر جامعه‌شناختی، استمرار و گستردگی نام علی را می‌توان بازتابی از نام‌گذاری به‌عنوان کنشی هویتی و نمادین دانست که در آن، برکت‌جویی، تعلق دینی، پیوند با سنت خانوادگی و انتقال ارزش‌ها میان نسل‌ها نقش دارد؛ در عین حال، کوتاهی، خوش‌آوایی و امکان ترکیب آن با نام‌های دیگر نیز به رواج و ماندگاری آن در جوامع گوناگون کمک کرده است.

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام امام علی در ایران برای شماری از مساجد، حسینیه، کانون فرهنگی هنری، معابر، بزرگراه‌ها، میدان‌ها، مراکز آموزشی و درمانی و دیگر فضاهای عمومی به‌کار رفته است. بر اساس آمار ثبت‌شده در نرم‌افزار مسجد‌یاب در سال ۱۳۹۶ش، ۱٬۴۸۲ مسجد و حسینیه در ایران به نام امام علی یا القاب او، از جمله امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب و حیدر کرار، نام‌گذاری شده‌اند؛ این نام پس از امام حسین در رتبه دوم نام‌گذاری مساجد و حسینیه‌ها قرار دارد. همچنین بر اساس آمار اعلام‌شده در سال ۱۴۰۱ش، در ایران ۱٬۰۶۴ کانون فرهنگی هنری، ۱٬۱۳۷ مسجد و ۶۵۸ مجموعه مسجد و کانون فرهنگی هنری به صورت مشترک با نام یا القاب امام علی فعالیت می‌کنند. علاوه براین، از نمونه‌های شاخص سایر فضاهای شهری می‌توان به بزرگراه امام علی در تهران، میدان امام علی در اصفهان، بلوار امام علی در پردیسان قم، خیابان امام علی و دانشگاه افسری امام علی ارتش اشاره کرد. همچنین مراکز درمانی متعددی در شهرهای مختلف با این نام فعالیت می‌کنند.

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام علی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی و مذهبی برگزار می‌شود؛ از جمله؛ پویش سه‌گانه نذر قربانی، اطعام علوی، به عشق علی، پویش هم‌بستگی و امدادرسانی خادمان حرم امام علی، سومین پویش ملی من شیعه علی‌ام، پویش ملی در پناه علی علیه‌السلام، پویش سراسری جشن ملی بیعت با علی در ۳۱ استان کشور، پویش به نام پدر، پویش دُرّ نجف، پویش به حرمت حضرت علی می‌بخشم، پویش حرمت مولا، پویش مردمی علی یاوران در ۳۰ استان، پویش به حساب علی.

در برخی شهرها، عید غدیر نیز با برگزاری جشن‌های مردمی و خیابانی، مهمانی‌های کیلومتری، برپایی موکب‌های پذیرایی و فرهنگی، اطعام و توزیع نذری و اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری در نقاط مختلف کشور گرامی داشته می‌شود. علاوه براین، مراسم عید غدیر در سال ۱۴۰۴ش، تجلی اراده ملی مردم ایران برای انتقام و اقتدار از رژیم اسرائیل بود. همچنین در برخی مناطق، برگزاری مراسم عقد و ازدواج به‌صورت نمادین یا جمعی و بزرگداشت پدران آسمانی در این مناسبت گزارش شده است.

آثار هنری درباره امام علی

• خوشنویسی: قدیمی‌ترین خوشنویسی‌های منسوب به امام علی در موزه‌های جهان، با خط کوفی بر پوست آهو گزارش شده است. از آثار مرتبط می‌توان به تابلوی غدیر؛ ولایت حضرت امام علی، آیه اطاعت اثر علی طه و آثار ولایت امیرالمؤمنین اثر مسعود نجابتی، ها علی بشر کیف بشر، السلام علیک یا امیرالمؤمنین، علی مع الحق و الحق مع علی اثر علی رضاییان و فرازی از مناجات‌نامه امام علی اثر حمیدرضا ابراهیمی اشاره کرد. حمید عجمی نیز در ۱۳۷۸ش خط مُعَلّی را ابداع کرد که نام آن برگرفته از امام علی است.
• هنرهای تجسمی: از نمونه‌های بازتاب امام علی در نگارگری، نقاشی قهوه‌خانه‌ای شبیه غدیر خم با قدمت ۱۶۵ سال است که در سال ۱۲۷۷ق به سفارش سهراب‌خان تقدسی از رجال دوره قاجار، به‌دست استاد حاجی فارسی نقاشی و خوشنویسی کتیبه‌های آن به خط احمد بن‌شیخ حسین‌المشهدی اجرا شد؛ این اثر پس از اتمام به حرم فاطمه معصومه اهدا و در اوایل دهه ۱۳۷۰ش به موزه حرم منتقل شد. تابلوهای محمود فرشچیان است که چهار صحنه از زندگی امام را در آثار مولود کعبه، یتیم‌نوازی یا پناه، غدیر خم و شهادت به تصویر کشیده است. از دیگر آثار می‌توان به نقاشی بیعت، کمال دین، فهذا علی و بعثت در غدیر اثر حسن روح‌الامین، نقاشی جشن ولایت، اکمال دین و مجموعه خط نگاره اذان اثر رضا بدرالسماء، کتیبه غدیری اثر مسعود نجابتی، نقاشی غدیر اثر زنده‌یاد حبیب‌الله صادقی در پیوند میان غدیر و انتظار و ظهور، تابلوی نقاشی غدیر خم اثر علی بحرینی، نقاشی علی پرچم هدایت اثر صابر شیخ‌رضایی اشاره کرد. تابلوی گل‌ومرغ و مینیاتور خوشنویسی‌شده غدیر؛ ولایت حضرت امام علی با تکنیک اکریلیک و گواش، اثر رضا بدرالسماء (نقاش)، سیدمسعود آقامیری (مذهب) و سیدرسول آقامیری (خوشنویس)، و تابلوی ولایت حضرت علی اثر حسین رزاقی به سبک مینیاتور و تکنیک اکریلیک در سال ۱۳۷۵ش در مشهد، همچنین تابلوی واقعه غدیرخم اثر سید فضل‌الله هاشمی با تکنیک رنگ‌وروغن روی چوب در سال ۱۳۸۶ش، از آثار غدیریه موزه حرم مطهر رضوی هستند. در سال ۱۳۹۹ش، در نمایشگاه جلوه امیرالمؤمنین در آثار نقاشی پشت شیشه، ۱۴ اثر با موضوع امام علی از دوره قاجار تا دوره معاصر توسط هنرمندان به تصویر کشیده شد. نمایشگاه آیینه افلاک نیز در ۱۴۰۳ش، ۲۰۰ اثر نقاشی، خوشنویسی، نقاشی‌خط، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حجم و گرافیک با موضوع امام علی را ارائه کرد.
• موسیقی و سرود: شخصیت امام علی در موسیقی و سرود ایران، در قالب موسیقی متن و تیتراژ، آلبوم‌ها و قطعات آیینی بازتاب یافته است. از آثار شاخص این حوزه امام علی، ساخته فرهاد فخرالدینی با صدای صدیق تعریف، ماه غریبستان با صدای محمد اصفهانی، امیر عشق و حضرت خورشید و مجموعه‌ای از قطعات با موضوع امام علی است که توسط خوانندگان و آهنگسازان مختلف تولید و اجرا شده‌اند.
• ادبیات و شعر: بازتاب شخصیت و جایگاه امام علی در شعر فارسی، از دوره‌های نخستین ادب فارسی تا روزگار معاصر، در آثار شاعران و نویسندگان مختلف دیده می‌شود. از جمله این شاعران می‌توان به ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه، ابوالحسن کسایی مروزی، ناصر خسرو قبادیانی، سنائی غزنوی، نظامی گنجوی، عطار نیشابوری، مُصلِح‌الدین سعدی، جلال‌الدین محمد مولوی، امیر فخرالدین محمود ابن‌یمین، شمس‌الدین محمد حافظ، سید محمدحسین شهریار، محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) و محمد اقبال لاهوری اشاره کرد. مضامین مرتبط با امام علی در شعر فارسی، موضوعاتی مانند ولایت، غدیر، فضایل و سیره، عدالت، شجاعت و جایگاه معنوی او را دربرمی‌گیرد و در قالب‌هایی مانند قصیده، غزل، مثنوی و رباعی بازتاب یافته است. شهریار نیز با سروده همای رحمت از شناخته‌شده‌ترین شاعران معاصر در این زمینه است. ازجمله؛

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را

که به ماسوا فکندی همه سایه هما را

دل اگر خداشناسی همه در رخ علی بین

به علی شناختم من به خدا قسم خدا را

• سینما، تلویزیون و رادیو: در سینما و تلویزیون، فیلم اینجا شهر دیگری است و مجموعه تلویزیونی امام علی از آثار مرتبط با زندگی و دوران امام علی‌اند. در تئاتر نیز نمایش‌های مجلس ضربت خوردن، توبه نمی‌کنم، مهر و آیینه‌ها و زمان سکوت برای زندگان و نمایشنامه‌های امیر و پل با موضوع امام علی اجرا شده‌اند. رسانه ملی نیز برنامه‌ها و آثار مناسبتی متعددی درباره امام علی تولید و پخش کرده است. در رادیوهای ایران، فرهنگ، معارف، تهران، قرآن و جوان نیز برنامه‌های مناسبتی، مستند، گفت‌وگو، نمایش و درس‌گفتارهایی درباره زندگی، سیره، فضایل و اندیشه او تولید شده است که از جمله آنها ماه شب‌های کوفه، ماه محراب، گفت نپوش، سجده سرخ، خانه بدون علی، پلک تر عشق، از محراب تا معراج و من غدیری‌ام است.

• معماری: نام و جایگاه امام علی در معماری مذهبی و تاریخی ایران، به‌ویژه در کتیبه‌ها، کاشی‌کاری، گچ‌بری، محراب‌ها، گنبدها و ایوان‌ها بازتاب یافته است. مسجد جامع اصفهان، مسجد کبود تبریز، مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و برخی بناهای مذهبی کاشان، یزد، کرمان، خراسان و مشهد از نمونه‌های آن‌اند. این بازتاب در سکه‌ها، نگارگری و کتاب‌آرایی نیز دیده می‌شود و موضوعاتی مانند غدیر و ذوالفقار در نگارگری ایرانی، به‌ویژه از دوره صفوی، بازنمایی شده است. همچنین نام امام علی در کتیبه‌ها و تزیینات برخی زیارتگاه‌ها، از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه و شاهچراغ، به‌کار رفته است.

پژوهش و مطالعات درباره علی

کتاب‌شناسی

در ادب فارسی، منظومه‌های دینی درباره امام علی بخشی از میراث منظوم فارسی را تشکیل می‌دهند و از نظر ادبی، تاریخی و زبانی بررسی شده‌اند. آثار پژوهشی و خواندنی متعددی نیز درباره زندگی، سیره، اندیشه و شخصیت او پدید آمده است. در کنار این آثار، نسخه‌های خطی و دانشنامه‌های تخصصی و عمومی متعددی درباره امام علی منتشر شده‌اند که ابعاد گوناگون زندگی، سیره، فضایل، اندیشه، سیاست، اخلاق، حقوق، اقتصاد، علم و مسائل اجتماعی مربوط به او را بررسی می‌کنند. این مطالعات در حوزه ادبیات نیز با آثاری همچون علی‌نامه، از نخستین منظومه‌های شناخته‌شده حماسه شیعی و همچنین رمان‌ها و داستان‌هایی با موضوع امام علی ادامه یافته است. در دهه‌های اخیر نیز برگزاری همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی، زمینه دیگری برای بررسی ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، هنری، اخلاقی و تمدن‌ساز سیره و اندیشه امام علی فراهم کرده است؛ این رویدادها در ایران و دیگر کشورها برگزار شده و موضوعاتی همچون حکومت علوی، سیره علوی، نهج‌البلاغه، حکمرانی، مقاومت و غدیر، تربیت معنوی، مدیریت، فرماندهی و دیگر ابعاد شخصیت و میراث او را دربرگرفته‌اند. همچنین در سال ۱۳۷۹ش، برنامه‌هایی برای برگزاری همایش‌های بین‌المللی و منطقه‌ای درباره امام علی در چند کشور، برگزاری همایش جهانی عدالت و علی و ترجمه و توزیع کلمات قصار نهج‌البلاغه به ۱۲ زبان اعلام شد.

مجموعه آثار دیگری نیز با موضوع علی بن ابی‌طالب نگارش یافته‌اند.

جستارهای وابسته

• نهج البلاغه
• شیعه

منابع

• قرآن کریم.
• «آثار نمایشی و تصویری امام علی(ع)؛ نگاهی به چهار دهه کم‌کاری». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• آریا، غلامعلی؛ داداش‌زاده، وحیده (۱۳۹۹). «بررسی کرامات امام علی(ع) در اشعار مولانا جلال‌الدین بلخی». مطالعات ادبیات تطبیقی. چهاردهم (پنجاه و ششم): ۵۲۱-۵۴۳.
• «آغاز پویش به حرمت حضرت علی(ع) می‌بخشم در سراسر کشور». خبرگزاری برنا. ۱۰ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز پویش هم‌بستگی خادمان حرم امام علی(ع) با ملت ایران». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آغاز سومین پویش ملی «من شیعه علی‌ام»». خبرگزاری ایرنا. ۱۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (۱۴۰۳). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
• آل‌کاظمی، علی (۱۳۸۵). امام علی در قرآن. تهران: دفتر نشر معارف.
• آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
• «آیین‌های جشن میلاد امام علی (ع) و روز بزرگداشت مقام پدر». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «آیین‌های سوگواری شهادت امام علی(ع) برگزار شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۸ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ابن‌ ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغه. به کوشش تصحیح ابراهیم محمد ابوالفضل. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
• ابن‌أثیر، ضیاءالدین (۱۳۹۹). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
• ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی (۱۴۱۱). الفتوح. بیروت: دار الندوه الجدیده.
• ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه. به کوشش محمد رشاد سالم. ریاض: جامعه الإمام محمد بن سعود الإسلامیه.
• ابن‌حنبل، احمد (۱۴۳۳). فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب. به کوشش سیدعبدالعزیز طباطبایی. قم: دار التفسیر.
• ابن‌سعد (۱۴۱۸). الطبقات الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابن شاذان، محمد بن احمد (۱۴۰۷). مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین و الائمه. قم: مدرسة الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه‌الشریف.
• ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی (۱۳۸۷). تحف العقول عن آل الرسول علیهم‌السلام. تهران: سازمان تبليغات اسلامی. شركت چاپ و نشر بين الملل.
• ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۳۰). جمال الاسبوع بکمال المشروع. قم: دار الرضی.
• ابن‌‌عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبد الله (۱۳۲۸). الإستیعاب فی معرفه الأصحاب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
• ابن‌عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۴۰۷). المعارف. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم (۱۳۵۶). الامامه و السیاسه. قاهره: بی‌نا.
• ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۳۹۰). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش عبدالفتاح ابوغده. حلب: مکتبه المبطوعات الاسلامیه.
• ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷). البدایه و النهایه. بیروت: دار الفکر.
• ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (۱۳۴۶). الفهرست. ترجمهٔ محمدرضا تجدد. تهران: بانک بازرگانی ایران (چاپخانه).
• ابن‌وزیر، هادی بن ابراهیم (۱۳۷۸). البروج فی اسماء امیرالمؤمنین. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
• ابن‌يمين، محمودبن يمين الدين (۱۳۴۴). ديوان اشعار ابن‌يمين. به کوشش حسینعلی باستانی‌راد. تهران: کتابخانه سنائی.
• «اجرای پویش‌های سه‌گانه در دهه ولایت و امامت». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «اجرای ده‌ها ویژه‌برنامه به مناسبت سالروز ولادت امیرالمومنین علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۲۴ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «اختتامیه چهارمین کنگره بین‌المللی «راه نجات، نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی» در اصفهان». خبرگزاری ایکنا. ۲۲ آبان ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• اداک، صابر؛ حسینی، فرح (۱۳۸۹). «موضع‌گیری‌های امام علی(ع) در برابر سیاست‌های عثمان بن عفان در دوران خلافت». مسکویه. پنجم (چهاردهم): ۷-۲۸.
• اربلی، علی بن عیسی (۱۳۸۱). کشف الغمه فی معرفة الائمة. تبریز: بنی‌هاشمی.
• «افتتاح رسمی میدان امام علی(ع) اصفهان با حضور رئیس مجلس شورای اسلامی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۰ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• افضلی، زهرا (۱۳۹۲). «امام علی(ع) و نهج‌البلاغه از نگاه «ریمون قسیس» شاعر مسیحی معاصر لبنانی». پژوهشنامه نهج‌البلاغه. اول (سوم): ۸۷-۱۰۰.
• اقبال لاهوری، محمد (۱۳۶۶). كليات اشعار فارسي علامه اقبال لاهوري. به کوشش و مقدمه و حواشی از محمود علمی(درویش). تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
• «السلام علیک یا امیرالمؤمنین». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• اصفهانی، محمدحسین (۱۳۶۷). کلیات دیوان‌ حاج‌ شیخ‌ محمدحسین‌ غروی‌ اصفهانی‌ معروف‌ به‌ (کمپانی‌). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
• اکبری، اسدالله (۱۳۸۹). «سیره امنیتی و اطلاعاتی امام علی(ع)». فرهنگ پژوهش. دوم (هفتم): ۱-۱۴.
• «امام علی(ع) در ۴ تابلوی فرشچیان + تصاویر». خبرگزاری ایسنا. ۲۳ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• امین، سید محسن (۱۳۷۶). سیره معصومان. ترجمهٔ علی حجتی. تهران: سروش.
• امین، سیدمحسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعه. به کوشش حسن امین. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
• امینی، علی‌اکبر؛ دشتی، فرزانه (۱۳۹۱). «پیامدها و دستاوردهای حکومت امام علی(ع)». پژوهش‌نامه علوی. سوم (اول): ۲۳-۴۶.
• امینی، محمدهادی (۱۴۱۲). اصحاب الامام امیرالمؤمنین و الروات عنه. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
• امینی، عبدالحسین (۱۳۶۸). الغدیر. ترجمهٔ محمدباقر بهبودی و همکاران. تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.
• «انتشار مقالات دومین کنگره بین‌المللی راهکارهای گسترش فرهنگ غدیر و ترویج نهج‌البلاغه با تأکید بر آداب و سنن اجتماعی واقعه غدیر». وب‌سایت سیلیویکا. ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• ایجی، میر سیدشریف (۱۳۲۵). شرح المواقف. به کوشش بدرالدین نعسانی. قم: الشریف الرضی.
• بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲). صحیح البخاری. به کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
• «بررسی مصحف منسوب به امام علی(ع) در شورای عالی قرآن». خبرگزاری تسنیم. ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش «به نام پدر» جهت آزادی پدران دارای جرایم غیرعمد از زندان». وب‌سایت اصلی آستان قدس رضوی. ۲۴ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش درّ نجف با هدف ترویج گفتمان حضرت علی علیه‌السلام». پایگاه خبری کانون نیوز. ۹ اسفند ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش مردمی «علی یاوران» در ۳۰ استان / توزیع ۱۳۰ هزار پرس غذا میان نیازمندان». خبرگزاری ایکنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری پویش سراسری «جشن ملی بیعت با علی(ع)» در ۳۱ استان کشور / مشارکت بیش از ۱۱۰۰ نوجوان و مددجو». وب‌سایت گیتی آنلاین. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «برگزاری جشن میلاد حضرت علی(ع) در مركز اسلامی انگلیس در لندن». خبرگزاری ایرنا. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «بزرگراه امام علی(ع) از فرجام تا پل آغاز در تهران افتتاح شد». خبرگزاری ایرنا. ۸ اسفند ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بستانی، قاسم؛ جعفرنژاد، محمد (۱۳۸۸). «گزیده‌ای از فضایل امام علی(ع) از دیدگاه مفسرین و محدثین اهل‌سنت». شیعه‌شناسی. هفتم (بیست و پنجم): ۱۱۱-۱۳۸.
• بگ‌جانی، عباس؛ دبیران، حکیمه (۱۳۸۹). «کتاب‌شناسی منظومه‌های دینی درباره امام علی(ع)». مطالعات و تحقیقات ادبی. چهارم (چهاردهم و پانزدهم): ۴۷-۶۹.
• بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۹۸). فتوح البلدان. به کوشش رضوان محمد رضوان. بیروت: بی‌نا.
• بلاذرى، احمد بن یحیى (۱۴۱۷). أنساب الأشراف‏. بیروت: دار الفکر.
• «بلوار امام علی(ع) پردیسان قم ‌بازگشایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۹ شهریور ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «بهره‌برداری از ۲۱۱ طرح/ بیمارستان امیرالمومنین رسماْ افتتاح می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲ شهریور ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بیاضی، علی بن محمد (۱۳۸۴). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم. به کوشش رمضان میخائیل. نجف: المکتبة الحیدریه.
• «بیمارستان امیرالمؤمنین(ع) اصفهان در شرایط کرونایی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۲۶ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• بی‌نام (۱۳۸۴). «عدالت، نظارت، مشورت/ ویژگی‌های نظام اسلامی عادلانه از منظر امام علی(ع)». ضمیمه خردنامه همشهری. سوم (شصت و دوم): ۱۶.
• پرهیزکاری، سیدروح‌الله (۱۳۹۳). «اصول اخلاقی برخورد با متهم در سیره‌ی قضایی امام علی علیه‌السلام». پژوهش‌نامه اخلاق. هفتم (بیست و ششم): ۱۳۳-۱۴۵.
• پورطهماسبی، سیاوش؛ تاجور، آذر (۱۳۸۹). «ویژگی‌ها و وظایف کارگزاران در نهج‌البلاغه». پژوهش‌نامه علوی. اول (دوم): ۲۱-۴۲.
• «پویش ملی «در پناه علی علیه‌السلام» توسط رئیس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد». خبرگزاری بسیج. ۲۸ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «تابلوی نقاشی ۱۶۵ ساله غدیری در موزه حرم حضرت معصومه». خبرگزاری ایسنا. ۷ مرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۱۹). سنن‌ الترمذی. به کوشش احمد محمد شاکر. قاهره: دار الحدیث.
• ثابتی، فرزین (۱۳۷۷). القاب و صفات مولای متقیان علی بن ابی‌طالب(ع). تهران: سبحان.
• ثقفی كوفی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد (۱۳۵۳). الغارات. به کوشش جلال‌الدین حسینی ارموی. تهران: انجمن آثار ملی.
• ثواقب، جهانبخش (۱۳۸۰). «امام علی(ع) کارگزاران حکومت و راهکارهای اصلاحات». حکومت اسلامی. ششم (بیست و دوم): ۱۴۷-۱۷۷.
• جرداق، جورج (۱۹۷۰). الامام علی صوت العداله الانسانیه. بیروت: دار مکتبه الحیاه.
• جرداق، جورج (۱۳۸۹). امام علی(ع) صدای عدالت انسانی. ترجمهٔ محمدعلی سلطانی. تهران: مؤسسه نشر پنجره.
• «جزئیاتی از قدیمی‌ترین نسخ خطی نهج‌البلاغه». خبرگزاری تسنیم. ۹ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «جزئیات مهمانی ۱۰ کیلومتری عید غدیر در خیابان ولی‌عصر(عج)». خبرگزاری تسنیم. ۱۵ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• جعفریان، رسول (۱۳۷۳). تاریخ تحول دولت و خلافت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۳). تاریخ سیاسی اسلام، تاریخ خلفا. قم: دلیل ما.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). حیات فکری سیاسی امامان شیعه. قم: انصاریان.
• جعفریان، رسول (۱۳۸۷). اطلس شیعه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
• جمعی از نویسندگان، (به سرپرستی علی‌اکبر رشاد) (۱۳۸۰). دانشنامه امام علی(ع). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• «چطور حماسه امیرالمومنین(ع) در قرن پنجم جای شاهنامه را گرفت/کدکنی: "علی نامه" کمال شعر شیعی است». وب‌سایت مشرق نیوز. ۲۷ فروردین ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «چند حدیث از امام علی(ع) در کتب حدیثی اهل‌سنت آمده است؟». خبرگزاری رسمی حوزه. ۶ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• حاجی‌زاده، یدالله (۱۴۰۱). «جایگاه جنگ در مواجهه با دشمن در سیره نظامی امام علی(ع)». جستارهای تاریخ اسلام. دوم (چهارم): ۱۲۱-۱۴۱.
• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۱۵). دیوان حافظ. به کوشش حسین پژمان. تهران: کتابخانه بروخیم.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (۱۴۱۱). المستدرک علی الصحیحین. به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
• حسکانی، عبیدالله بن احمد (۱۴۱۱). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
• حسینی، سید محمدرضا (۱۳۷۷). «ترجمه دعای صباح» در میراث حدیث شیعه، دفتر اول. به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرائی خوئی. قم: مؤسسه فرهنگی دار الحدیث.
• «حقانیت امام علی علیه‌السلام از منابع روایی اهل‌سنت». وب‌سایت الشیعه. ۲۳ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• حکیم، حسن عیسی (۱۳۸۵). المفصل فی تاریخ النجف الأشرف. قم: المکتبة الحیدریة.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. به کوشش حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
• «خبرهای کوتاه رادیو و تلویزیون| 15 سریال رادیویی برای آنتن رمضانی». خبرگزاری تسنیم. ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۹). قرآن‌ پژوهی. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
• «خلق اثر خوشنویسی با ناخن به مناسبت میلاد حضرت علی(ع)». خبرگزاری صدا وسیما فارس. ۲۶ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• خلیلیان، مهدی (۱۳۸۸). «امام علی(ع) و پیروی از پیامبر(ص)». فرهنگ کوثر. دوازدهم (هفتاد و نهم): ۶۴-۷۰.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (۱۳۸۰). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. به کوشش محمد دبیرسیاقی، جلال‌الدین همایی. تهران: خيام.
• «خیابان امام علی(ع) شهرضا بعد از ۱۳ سال افتتاح می‌شود». خبرگزاری فارس. ۱۳ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• داداش‌زاده، وحیده؛ آریا، غلامعلی؛ ابراهیم، علیرضا (۱۴۰۱). «بررسی کرامات امام علی(ع) و تصویر ایشان در خواب‌ها و رویاهای صوفیه در متون عرفانی». عرفان اسلامی. نوزدهم (هفتاد و چهارم): ۱۶۳-۱۸۰.
• «دانشگاه افسری امام علی(ع)، انسان‌سازترین دانشگاه کشور». خبرگزاری صدا و سیما. ۷ تیر ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «دانشنامه جامع موضوعی و الفبايی امام علی(ع) منتشر شد». خبرگزاری ایکنا. ۷ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• دری نجف‌آبادی، قربانعلی (۱۳۷۹). «نگاهى به امنیت از منظر امیرمؤمنان(ع)». حکومت اسلامی. پنجم (هجدهم).
• «دسته‌بندی احادیث بر اساس نام معصوم». وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه. دریافت‌شده در ۱ شهریور ۱۴۰۵.
• دلشاد تهرانی، مصطفی؛ امین ناجی، محمدهادی؛ باقرپور، سیدمعصوم (۱۳۹۵). «اصول عزل و نصب کارگزاران با رویکرد اندیشه سیاسی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». مدیریت سازمان‌های دولتی. پنجم (یکم، پیاپی هفدهم): ۱۳۷-۱۵۰.
• دینوری، احمد بن داود (۱۳۷۱). أخبار الطوال. ترجمهٔ محمود مهدوی دامغانی. تهران: نی.
• ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. به کوشش عمر عبدالسلام تدمرى. بیروت: دار الکتاب العربى.
• رامیار، محمود (۱۳۶۹). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
• «راه‌اندازی پویش «به حساب علی(ع)» در شهرستان فسا». خبرگزاری مهر. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «روایت آماری از مساجد و کانون‌های فرهنگی هنری منتسب به نام و القاب امام علی(ع)». خبرگزاری شبستان. ۳ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• روحی برندق، کاووس؛ احمدی، علی (۱۳۹۷). «تحلیل روایی تاریخیِ پرچم داری امیرمؤمنان علی(ع) در غزوات پیامبر اکرم(ص)». تاریخ اسلام. نوزدهم (دوم): ۷-۴۰.
• رهبر، محمدتقی (۱۳۷۹). «فدک، نماد مظلومیّت اهل بیت(علیهم السلام)». میقات حج. نهم (سی و چهارم): ۱۵۸-۱۸۵.
• زارع بیدکی، علی‌اکبر (۱۳۸۱). «معرفی کتاب مرجع (دانشنامه امام علی(ع))». پیام بهارستان. سوم (پانزدهم): ۲۳.
• زبیدی، محمد بن محمد(مرتضی) (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس. به کوشش علی شیری. بیروت: دار الفکر.
• زمانی محجوب، حبیب (۱۴۰۳). «مؤلفه‌های تمدن‌ساز در سیره امام علی(ع) با رویکرد قرآنی». قرآن، فرهنگ و تمدن. پنجم (پانزدهم): ۴۶-۷۱.
• زمخشری، محمود (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
• «زن در نگاه امام علی «علیه‌‏السلام»». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۸ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۴.
• زین، حسن (۱۹۹۴). الامام علی بن ابی‌طالب و تجربه الحکم. بیروت: دار الفکر الحدیث.
• رجبی، حسین (۱۳۷۶). «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در سیره معصومین(علیهم‌السلام)». فرهنگ کوثر. اول (هفتم).
• «زیرسازی، مقاوم‌سازی و سنگ‌کاری کف و دیوار اطراف ضریح مطهر امام علی(علیه السلام)». وب‌سایت ستاد بازسازی عتبات عالیات. ۲۲ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و اصول سیاست». کتاب نقد. ششم (هجدهم): ۳۰-۴۹.
• سجادی، سیدعبدالقیوم (۱۳۷۹). «سیاست خارجى دولت اسلامى از دیدگاه امام على(ع) (مقاله پژوهشی حوزه)». علوم سیاسی. سوم (یازدهم).
• سلطانی، اختر؛ مکه، پروین (۱۴۰۴). «وحدت مسلمانان و تقریب مذاهب اسلامی در سیره امام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام)». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. دوازدهم (بیست و سوم): ۴-۶۰.
• سماهیجی، عبدالله بن صالح (۱۳۹۶). الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة. ترجمهٔ سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: اسلامی.
• سنائی غزنوی، مجدود بن آدم (۱۳۴۱). دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی. به کوشش مدرس رضوی. تهران: ابن‌سینا.
• سیدرضی (۱۳۶۸). نهج‌البلاغه. ترجمهٔ سیدجعفر شهیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۰۴). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
• سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۱۱). تاریخ الخلفاء. قم: الشریف الرضی.
• «سیزدهمین همایش بین‌المللی «سیره علوی» در لرستان». خبرگزاری ایکنا. ۲۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• شریفی، محمدعارف (۱۴۰۴). «شیوه‌های تربیت فرزند از دیدگاه امام علی(ع)». معارف اسلامی و علوم تربیتی. ششم (بیست و دوم): ۵۴-۶۶.
• شکوهی قوچانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). اسماء و القاب امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی استان قدس رضوی.
• «شناسنامه‌دار شدن ۲۰ هزار نسخه خطی مرتبط با حضرت علی(ع) در کتابخانه‌های جهان». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• شوشتری، قاضی نورالله (۱۴۰۹). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
• شهرانی فراهانی، زهرا (۱۳۸۶). «علی علیه‌السلام در آیینه نام‌ها، کنیه ها و القاب». سفینه. چهارم (چهاردهم): ۶۵-۸۴.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (۱۴۱۵). الملل و النحل. به کوشش محمدسید کیلانی. بیروت: دار المعرفه.
• شهرستانی، سیدعلی (۱۴۳۰). منع تدوین الحدیث: قراءة فی منهجة الفکر واصول مدرستی الحدیث عند المسلمین. قم: مؤسسه الرافد.
• شهریار، محمدحسین (۱۳۸۶). دیوان شهریار. تهران: زرین، نگارستان کتاب.
• شهیدی، سیدجعفر (۱۳۸۰). زیستنامه امام علی(ع)، در دانشنامه امام علی(ع). تهران: مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۶). الامالی. تهران: کتابچی.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). به کوشش مهدی لاجوردی. تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دار الکتب الاسلامیه.
• صفار، محمد بن حسن (۱۴۰۲). بصائر الدرجات. به کوشش جواد قیومی اصفهانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم).
• صولتی، قدرت (۱۳۷۷). معارفی از تشیع در مثنوی معنوی. تهران: ابرون.
• طباطبايی، محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
• طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۶). قرآن در اسلام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
• طبرسی، احمد بن علی (۱۴۲۴). الاحتجاج. به کوشش جعفر سبحانی تبریزی، ابراهیم بهادری، محمد هادی به. قم: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. به کوشش محمدجواد بلاغی. تهران: ناصر خسرو.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۹۰). إعلام الوری بأعلام الهدی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). دلائل الإمامه. قم: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۶۲). تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
• طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ترجمهٔ عباس معروفی. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الأمالی. قم: دار الثقافه.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال طوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۸). مصباح المتهجد. بیروت: چاپ علاءالدین اعلمی.
• طهماسبی، اصغر (۱۴۰۱). «واکاوی راهکارهای اجرایی نمودن اقتصاد مقاومتی مبتنی بر فرهنگ علوی». آیین علوی. دوم (یکم): ۲۳-۴۸.
• «فراخوان چهارمین کنگره بین‌المللی «امام علی(ع)؛ انسان ۲۵۰ ساله در افق تمدن نوین اسلامی»». خبرگزاری ایکنا. ۳ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). شاهنامه فردوسی. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۹۵-۸۱۳-۶.
• فرطوسی، صلاح مهدی (۱۳۹۳). تاریخچه آستان مطهر امام علی(ع). ترجمهٔ حسین طه‌نیا. تهران: مشعر.
• فضلی، حجت‌اله (۱۳۸۶). «سیره قضایی امام علی(ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
• «فعالیت‌های بین‌المللی ستاد بزرگداشت سال امام علی(ع) اعلام شد». خبرگزاری ایرنا. ۲۰ شهریور ۱۳۷۹. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «فهرست ۳۰ کتاب در مورد "اميرالمؤمنين علي (‌علیه‌السلام)"». وب‌سایت پایگاه امام علی(ع). ۲۸ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• فیض کاشانی، محمدمحسن (۱۴۰۶). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین.
• قبانچی، سیدحسن (۱۴۲۱). مسند الامام علی. به کوشش شیخ طاهر اسلامی. بیروت: مؤسسة الاعلی.
• «قديمی‌ترين خط كوفی منسوب به امام علی(ع) است». خبرگزاری ایکنا. ۵ آبان ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخ خطی منسوب به امام علی(ع) و غدیر در موزه حرم رضوی رونمایی شد». خبرگزاری قدس آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی با محوریت امام علی(ع) در کتابخانه رضوی رونمایی شد». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• قرشی، باقر شریف (۱۴۰۹). حياه الامام زين العابدين(ع). بیروت: دار الأضواء.
• قطبی، هادی (۱۳۸۹). «علی(ع) در آیینه قرآن». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و یکم).
• قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴). تفسیر القمی. به کوشش طیب موسوی جزائری. قم: دار الکتاب.
• قمی، عباس (۱۳۷۱). منتهی الآمال. قم: هجرت.
• عارفی‌نیا، حسین؛ محمدی، مسلم؛ زارعی کلویی، فاطمه (۱۴۰۲). «اخلاق امام علی(ع) پُلی میان تشیع سیاسی و اعتقادی ایرانیان». پژوهش‌نامه فرهنگ و معارف دینی. سوم (اول، پیاپی ششم): ۱-۱۲.
• عالیپور، صدیقه؛ انصاری مقدم، مجتبی؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی (۱۴۰۰). «سیره اقتصادی امام علی(علیه‌السلام) در الگوی تولید و مصرف مدبرانه». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سوم (بیست و نهم): ۸۴-۹۵.
• عاملی، سیدجعفر مرتضی (۱۳۹۴). الصحیح من سیرة الامام علی(ع). قم: مرکز نشر و ترجمه آثار علامه محقق.
• عباس، قیصر (۱۴۰۳). «بررسی تاریخی شخصیت و زندگانی همسران حضرت امام علی علیه‌السلام». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره) - مدرسه عالی تاریخ و ادیان.
• عبدالمجید، ناصری (۱۳۸۲). «سیری در زندگانی امام اول شیعیان». شیعه‌شناسی. اول (سوم و چهارم): ۴۳-۵۸.
• عبدالهی، محسن (۱۴۰۳). «شناخت حرکت جهادی در تبیین آزادی و آزادی سیاسی در اسلام با محوریت سیره علوی». تفسیر متون وحیانی. پنجم (هفتم): ۷۳-۹۲.
• عجمی، حمید (۱۳۷۹). «خط «معلی» از یک «علی» آغاز شد». گلستان قرآن. اول (سیزدهم): ۱۹-۲۶.
• عسکری، موسی (۱۴۰۲). «سیره‌ای امام علی(ع) در مواجهه با بزه‌دیدگان بی‌گناه». معارف اسلامی و حقوق جزا و جرم‌شناسی. چهارم (شانزدهم): ۹۹-۱۳۴.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۳۹). الهی نامه. به کوشش فؤاد روحانی. تهران: کتاب‌فروشی زوار تهران شاه آباد.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). مصیبت نامه. به کوشش وصال نورانی. تهران: زوّار.
• عطار نیشابوری، فریدالدین محمد (۱۳۵۶). منطق الطیر (مقامات الطیور). به کوشش سیدصادق گوهرین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
• «عظمت جایگاه امیرالمؤمنین(ع) در قیامت براساس منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۲۴ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عقیلی، سیداحمد (۱۴۰۴). «تغییر و تحول تاریخی بافت شهری نجف و حرم امام علی(ع) (از پیدایش تا دوره معاصر)». علم و تمدن در اسلام. هفتم (بیست و پنجم): ۷۱-۹۰.
• علوی، احمد (۱۳۸۹). راهنمای مصور سفر زیارتی عراق. قم: معروف.
• «علی مع الحق و الحق مع علی». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر عیاشی. به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی. تهران: المطبعة العلمیه.
• «غدیر ۱۴۰۴؛ تجلی اراده ملی برای انتقام و اقتدار». خبرگزاری تسنیم. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• غریب، مامون (۱۹۹۷). خلافه عثمان بن عفان. قاهره: مرکز الکتاب للنشر.
• غلام علی خمسه، مجتبی (۱۴۰۳). «تحلیل فلسفی مفهوم «عدالت» در اسلام و تاثیر آن بر سیاست و حکومت بر مبنای نهج‌البلاغه». کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران: ۱۶۹۰-۱۷۰۰.
• «کتابشناسی امام علی علیه‌السلام». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• کدیور، سلمان (۱۳۹۹). پس از بیست سال. تهران: شهرستان ادب.
• کربن، هانری (۱۳۹۸). چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی اسلام ایرانی. ترجمهٔ انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
• کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۴۹). المصباح - جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية. نجف: دارالکتب العلمیة.
• کفعمی، ابراهیم بن علی‌عامل (۱۴۱۷). البلد الامین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
• «کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(ع)، گام نخست تمدن‌سازی علوی است». خبرگزاری رسمی حوزه. ۸ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «کنگره بین‌المللی نهج‌البلاغه "انسان در تراز نهج‌البلاغه"». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۵ بهمن ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• گراوند، محمد؛ امرایی، مجتبی (۱۳۹۹). «جایگاه علم و عالمان در سیره امام علی(ع)». بصیرت و تربیت اسلامی. هفدهم (پنجاه و دوم): ۱۵۱-۱۶۸.
• گیلک حکیم‌آبادی، محمد تقی (۱۳۸۰). «امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصاد». کتاب نقد. ششم (نوزدهم): ۱۱۶-۱۷۷.
• گنجی شافعی، محمد بن یوسف (۱۴۰۴). کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی‌طالب. به کوشش محمدهادی امینی. تهران: دار احیاء التراث اهل‌البیت.
• «ماجرای سبّ امام علی(ع) چه بود؟/ مروری بر صفحه‌ای غم‌انگیز از تاریخ با «دشنام»». خبرگزاری تسنیم. ۲۲ فروردین ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۲۳). زاد المعاد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۴). حیوة القلوب. قم: سرور.
• «مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی تربیت معنوی و سلامت معنوی از منظر امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۶ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات اولین همایش ملی فرماندهی و مدیریت از منظر امیرالمؤمنین امام علی(ع)». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی غدیر و مقاومت». وب‌سایت سیلیویکا. ۱۱ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات دومین همایش ملی نهج‌البلاغه در آراء و اندیشه‌های اسلام‌شناسان». وب‌سایت سیلیویکا. ۵ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مجموعه مقالات سومین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) پژوهی بامعرفی جایزه جهانی امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت سیلیویکا. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۲). دانشنامه امیرالمؤمنین عليه‌السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ. ترجمهٔ مهدی مهريزی. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۱). گزیده دانش‎نامه امیرالمؤمنین. قم: دار الحدیث.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۷۹). اهل‌بیت(ع) در قرآن و حدیث. ترجمهٔ رضا شیخی و حمیدرضا آژیر. قم: دار الحدیث.
• «مراسم جشن میلاد امام علی در کشورهای مختلف برگزار شد». خبرگزاری مهر. ۱۹ تیر ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مراسم رونمایی از مجموعه مقالات همایش غدیر و پوستر همایش بین‌المللی غدیر در میراث عارفان مسلمان برگزار گردید». وب‌سایت دانشگاه ادیان و مذاهب. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «مرور آثاری که با موضوع غدیر خلق شدند؛ تماشای ولایت علی از چشم هنرمندان». خبرگزاری مهر. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• مسعودی، علی بن حسین (۱۳۸۷). مروج الذهب و معادن الجواهر. به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: بی‌نا.
• مصباح، کاظم (۱۳۸۸). «تحلیل قرآنی سیره سیاسی اجتماعی امام علی (ع)». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشکده اصول دین قم.
• مصفا، مظاهر (۱۳۸۹). متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی. تهران: روزنه.
• مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
• مطهری، حمیدرضا؛ پردل، محمدجواد (۱۳۹۸). «جوان‌گرایی در حکومت امام علی(ع)». علوم سیاسی. بیست و دوم (هشتاد و پنجم): ۹۵-۱۱۸.
• معاديخواه، عبدالمجيد (۱۳۷۷). تاریخ اسلام (عصر بعثت). تهران: ذره.
• «معجزات امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت خبر آنلاین. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۱۲ شهریور ۱۴۰۵.
• معرفت، محمدهادی (۱۳۸۰). «امام علی(ع) و حقوق متقابل مردم و حکومت». کتاب نقد. ششم (هجدهم).
• «معرفی رمان «قدیس» در مورد امام علی علیه‌السلام». وب‌سایت مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت علیهم‌السلام. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• معروف حسنی، هاشم (۱۳۸۹). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد مقدس. تهران: امیرکبیر.
• معمار، ثریا (۱۳۹۵). «تحلیل جامعه‌شناختی مفهوم عدالت از دیدگاه حضرت علی(ع)». شیعه‌شناسی. دوازدهم (چهل و هفتم): ۴۷-۷۸.
• معین الاسلام، مریم (۱۳۸۸). «سیره عبادی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام». اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر. ششم (پنجاه و هشتم): ۴۱-۴۸.
• معینی‌نیا، مریم (۱۳۷۹). سیره اداری امام علی(ع) در دوران خلافت. تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۴۱۳). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
• مفید، محمد بن نعمان (۱۳۶۴). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. ترجمهٔ محمدباقر ساعدی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
• مفید نیشابوری، عبدالرحمن بن احمد (۱۴۱۴). الأربعين عن الأربعين: فی فضائل علي أميرالمؤمنين عليه‌السلام. به کوشش محمدباقر محمودی. تهران: وزاره الثقافه و الإرشاد الإسلامي، مؤسسه الطبع و النشر.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). آیات ولایت در قرآن. قم: نسل جوان.
• منتظرالقائم، اصغر (۱۳۹۶). تاریخ امامت. قم: دفتر نشر معارف.
• منقری، نصر بن مزاحم (۱۳۸۲). وقعه صفین. به کوشش عبدالسلام محمد هارون. قاهره: المؤسسه العربیه الحدیثه.
• «موسوعة الإمام أميرالمؤمنين علي بن أبي‌طالب علیه‌السلام». وب‌سایت کتابخانه مجازی الفبا. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ صفایی، راحله (۱۳۸۸). «حقوق متقابل مردم و حکومت اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علی(ع)». پژوهشنامه متین. یازدهم (چهل و چهارم): ۱-۲۶.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۵). مثنوی معنوی (بر اساس نسخه قونیه). به کوشش عبدالکریم سروش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی‫.
• مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۷۶). کلیات شمس تبریزی. به کوشش و به انضمام شرح حال مولوی به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
• مهدوی‌راد، محمدعلی؛ غروی، سعیده (۱۳۹۱). «ملاک ارزیابی کارگزاران در نهج‌البلاغه». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سوم): ۸۶-۱۱۰.
• ميرزابابايی، سيدمحمدطاها؛ افتخاری‌پور، محمدعلی (۱۴۰۴). «تحلیل القاب امام علی علیه‌السلام و نقش آن‌ها در اثبات افضلیت ایشان در منابع حدیثی شیعه و عامه». مدینه العلم کاظمیه. سوم (هفتم): ۴۰-۵۸.
• ناصر خسرو (۱۳۳۵). دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی. به کوشش مهدی سهیلی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، کتاب‌فروشی ابن‌سینا، کتاب‌فروشی تأیید اصفهان.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۷۹). سیمای پرفروغ: پژوهشی پیرامون فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علی(ع). قم: کوثر ولایت.
• ناظم‌زاده قمی، سیداصغر (۱۳۸۵). اصحاب امام علی. قم: بوستان کتاب.
• «نام «علی» در کدام کشورها بیشترین طرفدار را دارد؟». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی و القاب علی(ع) بیشترین انتخاب ایرانیان برای نام فرزندان». وب‌سایت مگ‌ایران. ۲۶ آبان ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام علی(ع) و فاطمه(س) بيشترين نام مساجد كشور». خبرگزاری ایکنا. ۱ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامگذاری بیش از دو و نیم میلیون نفر در کشور با نام علی». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نام‌ها و لقب‌های امام علی(ع) کدام‌اند و نسب ایشان به چه فردی می‌رسد و آیا در موارد یاد شده، گزارش‌ها». وب‌سایت راسخون. ۷ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ شهریور ۱۴۰۵.
• «نامی که بر ستون تاریخ حک شد/ رد پای علی(ع) در هنر و معماری ایران». خبرگزاری ایمنا. ۲۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نسائی، احمد (۱۳۸۰). خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب. تهران: آفاق.
• «نسخه خطی ۵۰۸ ساله مناجات نامه منسوب به امام علی در مشهد رونمایی شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۲ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «نسخه ۳۴۴ ساله خطی «مناقب مرتضوی» در مدح امام علی (ع) رونمایی شد». خبرگزاری تسنیم. ۳ بهمن ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۸۰). دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی. به کوشش سعید نفیسی. تهران: فروغی.
• نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۹۹). شرفنامه. به کوشش بهروز ثروتیان. تهران: ميراثبان.
• «نقش شخصیت‌های ایرانی در گسترش تشیع». وب‌سایت اندیشه برتر-مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه. ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نگاهی به زیارت امیرالمؤمنین(ع) با تکیه بر منابع اهل‌سنت». خبرگزاری ایکنا. ۱۳ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایش نقاشی‌های پشت شیشه در نمایشگاه «جلوه امیرالمؤمنین»». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نمایشگاه «آیینه افلاک» همزمان با دهه ولایت برگزار می‌شود». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «نواهایی که در سایه «ماه غریبستان» ماندگار شدند/ارادت به «امیرعشق»». خبرگزاری مهر. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• نوری كيذقانی، مهدی؛ حسینی، مرتضی (۱۳۹۲). فضايل امام علي عليه‌السلام در منابع اهل‌سنت. قم: دفتر نشر معارف.
• «نهج‌البلاغه را به ۱۷ زبان ترجمه کرده‌ایم». خبرگزاری رسمی حوزه. ۱۹ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• ولیدی، محمدصالح (۱۳۷۹). «بررسی مصادیق برجسته عدالت قضایی در سیره امام علی(ع)». نامه علوم انسانی. اول (چهارم و پنجم): ۲۶۳-۳۰۲.
• «ویژه‌های رسانه ملی؛ از ولادت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و روز پدر تا گرامیداشت سردار دل‌ها». وب‌سایت رسانه فرهنگ و هنر صبا. ۱۱ دی ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.
• «ها علی بشر کیف بشر». وب‌سایت کانون هنری شیعی. ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «هشتمین کنفرانس امام علی(ع) با موضوع «عدالت از منظر امام علی(ع)»». وب‌سایت سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران-میلان. ۱۷ بهمن ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش «امام علی(ع)، الگوی عدالت، شجاعت و حکمت در دوران معاصر» از سوی مرکز تبیان در کابل». وب‌سایت مرکز تبیان. ۲۵ دی ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی امام علی(ع) در هند». خبرگزاری صدا و سیما. ۲۶ مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همایش بین‌المللی حکومت علوی نگاهی پس از ۱۴ قرن». خبرگزاری رسمی حوزه. ۳ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همايش بين‌المللی نهج‌البلاغه در هند برگزار شد». خبرگزاری ایرنا. ۱۴ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۴۰۵.
• «همه به سوگ مولا دعوتید/ پویش بزرگ «حرمت مولا» در مازندران». خبرگزاری مهر. ۱۲ فروردین ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یادی از چند اثر ادبی و هنری معاصر، با موضوع امیرمؤمنان(ع) / هنر ِ وصف علی(ع)». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۵ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• «یاری‌رسانی نام امام علی(ع) در فرهنگ ایرانی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۳۱ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۴۰۵.
• یاسمی، طاهره (۱۳۸۹). «سیره فرهنگی امام علی(ع) در نهج‌البلاغه». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان تهران، مرکز پیام‌نور تهران.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
• «۱۰ کتاب خواندنی درباره امام علی». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۷ تیر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۶ شهریور ۱۴۰۵.
• «۳۲۰ داستان از معجزات و کرامات امام علی(ع )، عباس عزیزى». وب‌سایت کتابخانه الکترونیکی انهار. دریافت‌شده در ۹ شهریور ۱۴۰۵.
• «۲ شعر از کسایی در ستایش امام علی(ع)». خبرگزاری ایسنا. ۲۷ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۴۰۵.