زن در اسلام؛ جایگاه و نقش زن در آموزههای اسلامی.
 تابلوی «مادر غنچهها» اثر حسن روحالامین؛ روایتی تصویری از ولادت حضرت فاطمه و حضور ساره، آسیه، مریم و کلثوم برای یاری حضرت خدیجه. |
در نگاه اسلام، زن و مرد هر دو از یک گوهر انسانی آفریده شدهاند و ازاینرو، در اصل انسانیت و شایستگی برای رسیدن به قرب الهی، بر یکدیگر برتری ندارند؛ آنچه ارزشآفرین است، تقوا و پاکی درون است، نه جنسیت یا نَسب. قرآن، زن را همسان مرد در خلقت و کرامت میداند و او را مایهٔ آرامش، مودت و رحمت در خانواده معرفی میکند و نقشهای همسری و مادری را در کنار مشارکت اجتماعی، با حفظ حجاب و عفت، بهرسمیت میشناسد. از حقوق مالی و غیرمالی گرفته تا حق تحصیل، انتخاب همسر، تربیت فرزند و حتی حضور در عرصههای سیاسی و اقتصادی، همه در چارچوب عدالت و کرامت برای زن ترسیم شده است. قرآن، زنانی چون آسیه و حضرت مریم را الگوی ایمان و مقاومت معرفی میکند و در کنار آن، زنانی چون همسران نوح و لوط را نمونهٔ ناسازگاری با حق میشمرد؛ تا نشان دهد که ارزش هر انسان، به انتخابهای او است، نه به جنسیتش. در این نگاه، زن مسلمان در متن زندگی و جامعه حضور دارد و الگوی زن مسلمان نیز بر همین اصل استوار است که همزمان میتواند مادری فداکار، همسری همراه و عنصری مؤثر در تحولات اجتماعی باشد.
آفرینش زن
بر اساس آیات قرآن، زن و مرد از یک حقیقت انسانی آفریده شدهاند و از این حیث بر یکدیگر برتری ندارند.[۱] قرآن همسر آدم را از جنس او معرفی میکند و منشأ پیدایش نسل انسانی را به آن دو نسبت میدهد.[۲][۳] در تعالیم اسلامی، غایت آفرینش انسان عبادت و نزدیکشدن به خدا دانسته شده است.[۴] تفاوت زن و مرد در برخی وظایف و نقشها نیز در چارچوب تفاوتهای تکوینی و کارکردهای متقابل آنان در خانواده تبیین شده است.[۵]
در برخی روایات، زن به گُل و ظرافت آن تشبیه شده است[۶] و بهعنوان امانت الهی در دست مرد معرفی میشود.[۷] همچنین در روایات، پیوند زن و مرد و محبت میان آنان در قالب رابطهٔ همسری و انس متقابل توصیف شده است.[۸][۹] قرآن نیز تشکیل خانواده را با گرایش متقابل زن و مرد و پیدایش آرامش، مودت و رحمت میان آنان مرتبط میداند.[۱۰] در برخی تفاسیر و منابع اسلامی، این رابطه بر تقسیم نقشها و مسئولیتهای متقابل در خانواده استوار دانسته شده است.[۱۱][۱۲]
منزلت انسانی زن
قرآن بر اشتراک زن و مرد در اصل انسانیت تأکید کرده و ملاک برتری افراد را جنسیت، نَسَب یا ویژگیهای طبیعی نمیداند؛ بلکه تقوا را معیار فضیلت معرفی میکند.[۱۳] دختر و پسر نیز هر دو در قرآن بهعنوان هدیه الهی معرفی شدهاند.[۱۴] در این دیدگاه، زن و مرد از منزلت انسانی مشترک برخوردارند، هرچند برخی تفاوتهای تکوینی میان آنان در نقشها و مسئولیتهایشان لحاظ شده است.[۱۵]
در برخی تفاسیر و آثار اسلامی، ارزشها و ضد ارزشهای انسانی وابسته به جنسیت دانسته نشدهاند و تقوا معیار اصلی فضیلت معرفی شده است.[۱۶][۱۷] قرآن نیز در بیان پاداش و ارزش اعمال، زن و مرد را هر دو مشمول خطاب الهی قرار میدهد.[۱۸] همچنین در دیدگاههای تفسیری، مقام انسانی و قابلیت کمال، مستقل از مذکر یا مؤنث بودن تلقی شده است و خلافت الهی را ناظر به مقام انسانیت دانستهاند.[۱۹][۲۰]
در روایات اسلامی، برای زن در نقشهای همسری و مادری منزلت ویژهای بیان شده است [۲۱] و برای مقام مادر و دختر جایگاه ویژهای ذکر شده است؛[۲۲][۲۳] ازجمله، بر رفتار نیک با همسر و احترام به زنان تأکید شده است.[۲۴][۲۵] در برخی روایات، بارداری و ایفای نقش همسری از مصادیق جهاد زن[۲۶][۲۷] و محبوبتر از اعتکاف در مسجد رسولالله دانسته شده است.[۲۸]
حقوق زن
حقوق زنان در جوامع مختلف، متأثر از شرایط تاریخی و مناسبات اجتماعی هر دوره بوده است.[۲۹] در برخی منابع، وضعیت زنان در جوامع پیشاز اسلام با محدودیتهایی در برخورداری از حقوق و جایگاه اجتماعی توصیف شده[۳۰] و نمونههایی از آن در فرهنگهای یونانی،[۳۱] رومی،[۳۲] چینی[۳۳] و در عصر جاهلیت ذکر شده است.[۳۴]
اسلام با رد برخی نگرشها و رفتارهای رایج نسبت به زنان، بر حقوق آنان در خانواده و جامعه بر پایه مفاهیمی چون عدالت و احترام تأکید کرده است.[۳۵] بر این اساس، حقوق و تکالیف زنان در حوزههایی مانند خانواده،[۳۶] حق تحصیل زنان و مشارکت اجتماعی[۳۷] در آموزهها و احکام اسلامی تبیین شده است.[۳۸]
نقشهای زن
از نظر اسلام، زن و مرد از نظر اصل آفرینش و امکان دستیابی به کمال انسانی برابرند، اما تفاوتهای تکوینی میان آنان در برخی دیدگاهها مبنای تفاوت در نقشها و مسئولیتها دانسته شده است.[۳۹] در این چارچوب، همسری و مادری از مهمترین نقشهای زن در خانواده شمرده شده است.[۴۰] برخی اندیشمندان مسلمان تفاوتهای عاطفی و احساسی زن و مرد را در تبیین این نقشها مورد توجه قرار دادهاند.[۴۱]
قرآن در آیه ۳۴ سوره نساء از قوامیت مردان بر زنان سخن گفته است. مفسران، این مفهوم را در ارتباط با سرپرستی خانواده تفسیر کردهاند.[۴۲] برخی اندیشمندان، توانایی اقتصادی، اجتماعی و تأمین نیازهای خانواده را از مبانی این مسئولیت دانستهاند.[۴۳][۴۴] برخی پژوهشگران نیز تفاوت در برخی احکام مالی، از جمله دیه، را در چارچوب ساختار حقوق و مسئولیتهای خانوادگی تبیین کردهاند.[۴۵]
مشارکت اجتماعی زن
در منابع اسلامی، حضور اجتماعی زنان نفی نشده است و رعایت حجاب و عفت از الزامات آن دانسته شده است.[۴۶][۴۷] قرآن در تنظیم روابط اجتماعی، زنان را به رعایت متانت در گفتار و پرهیز از رفتار تحریکآمیز توصیه میکند.[۴۸] در برخی تبیینهای اسلامی، حجاب و پرهیز از خودنمایی با هدف تنظیم روابط جنسی در چارچوب ازدواج و تقویت عفاف اجتماعی تفسیر شده است.[۴۹][۵۰][۵۱] برخی روایات نیز تبرج را از رفتارهای ممنوع برای زنان دانستهاند.[۵۲]
اشتغال زنان
در منابع اسلامی، اشتغال زنان با استقلال مالی و مالکیت آنان بر درآمد خود مطرح شده است.[۵۳] برخی مفسران با استناد به داستان دختران شعیب و ملکه سبأ، امکان فعالیت اقتصادی و اجتماعی زنان را استنباط کردهاند.[۵۴] در منابع روایی نیز کسب روزی حلال برای زن و مرد توصیه شده است.[۵۵][۵۶]
در برخی منابع، فعالیتهایی مانند مامایی، شیردهی و نگهداری از کودکان و نیز تعلیموتربیت، پرستاری، آشپزی و بافندگی برای زنان ذکر شده است.[۵۷] در دیدگاه فقهی، تأمین معاش خانواده بر عهده مرد دانسته شده؛ بااینحال؛ زن از استقلال مالی و مالکیت درآمد خود برخوردار است.[۵۸]
برخی منابع، اشتغال زنان را مشروط به رعایت احکام شرعی، از جمله حجاب و عفت، دانستهاند.[۵۹][۶۰] در برخی دیدگاهها نیز عدم تعارض اشتغال با مصالح خانواده و حقوق شوهر مطرح شده است.[۶۱][۶۲] دربارهٔ برخی مشاغل، از جمله قضاوت، محدودیتهای فقهی مطرح شده است؛[۶۳] اما برخی پژوهشگران بر اساس نظریات حکومت اسلامی، قضاوت زنان را در چارچوب وکالت صحیح میدانند.[۶۴]
زنان الگو
قرآن از آسیه، همسر فرعون، و مریم، مادر عیسی، بهعنوان نمونههایی برای مؤمنان یاد میکند.[۶۵] محققان مسلمان، نام بردن از این شخصیتها در قرآن را نشاندهنده توجه اسلام به منزلت زنان و نقش ویژۀ آنها در رستگاری انسان و جامعه بشری میدانند.[۶۶] در منابع اسلامی، آسیه نمونه ایمان و مقاومت در برابر نظام فرعونی و مریم نمونه پاکی، عبادت و برگزیدگی معرفی شده است.[۶۷][۶۸]
در قرآن و تفاسیر، شخصیتهای زن دیگری نیز با ویژگیهای متفاوت معرفی شدهاند؛ از جمله حوا در مقام توبه،[۶۹] مادر موسی در ایمان و تسلیم،[۷۰] ملکه سبأ در تدبیر سیاسی[۷۱] و دختران شعیب در حیا و عفت.[۷۲] در منابع اسلامی، حضرت خدیجه نیز بهعنوان زنی برخوردار از ایمان، بخشندگی و حمایت مالی از پیامبر اسلام معرفی شده است.[۷۳]
برخی روایات، حضرت خدیجه و فاطمه را در شمار برترین زنان قرار دادهاند و در روایتی، فاطمه سرور زنان در بهشت معرفی شده است.[۷۴][۷۵] در روایتهای مربوط به واقعه کربلا نیز حضرت زینب بهعنوان نمونهای از کنشگری زن مسلمان معرفی شده است.[۷۶]
الگوی سوم
پس از انقلاب اسلامی ایران، مفهوم الگوی سوم زن در گفتمان نظام جمهوری اسلامی ایران برای توصیف الگوی زن مسلمان ایرانی مطرح شد. در این دیدگاه، ایفای همزمان نقشهای خانوادگی و اجتماعی و پایبندی به عفاف و پوشش اسلامی از ویژگیهای این الگو دانسته میشود. امام خمینی بر حضور همزمان زن در نقشهای همسری، مادری و اجتماعی تأکید کرده است.[۷۷] سید علی خامنهای نیز زن مسلمان ایرانی را الگویی میداند که میان نقش خانوادگی و مشارکت اجتماعی جمع میکند.[۷۸]
زنان نکوهششده در قرآن
قرآن در کنار معرفی زنان بهعنوان الگوهای ایمان و فضیلت، از برخی زنان نیز در مقام نمونههای نکوهششده یاد میکند. همسران نوح و لوط در سوره تحریم بهعنوان نمونههایی از ناسازگاری با پیامبران معرفی شدهاند.[۷۹] در تفسیر این آیه، خیانت آنان بهمعنای خیانت در ایمان و همراهی با مخالفان پیامبران دانسته شده است، نه لزوماً بیعفتی جنسی.[۸۰][۸۱] همسر ابولهب نیز در سوره مسد در شمار شخصیتهای نکوهششده قرار گرفته است.[۸۲] در برخی تفاسیر، رفتار او در همراهی با دشمنی ابولهب با پیامبر اکرم و آزار وی، از مصادیق نکوهش قرآنی دانسته شده است.[۸۳]
پانویس
- ↑ صابریان، «منزلت زن از منظر قرآن»، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۴.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۲۱۵.
- ↑ سوره ذاریات، آیه ۵۶.
- ↑ ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۰.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۵۶.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص255.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۲۵۵.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۸۰.
- ↑ سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ سوره نساء، آیه ۳۴.
- ↑ ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، ۱۳۹۵ش، ص۳۵۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۶۳ش، ج۴، ص۲۱۵.
- ↑ سوره شوری، آیات ۴۹–۵۰.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، ۱۳۷۷ش، ج۱۹، ص۱۳۸.
- ↑ جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ۱۳۷۵ش، ص۷۸–۷۹.
- ↑ پارسانیا، «سیمای زن در خطابهای قرآن»، ۱۳۸۴ش.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱۹۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳۱.
- ↑ جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ۱۳۷۵ش، ص۱۱۴.
- ↑ علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، ۱۳۸۶ش، ص۳۹.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۱، ص۶۹.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۱.
- ↑ ابن ابیفراس، مجموعه ورام، بیتا، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۲۵۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰، ص۲۵۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۹.
- ↑ ابن ابیفراس، مجموعه ورام، بیتا، ج2، ص122.
- ↑ مصفّا، مشارکت سیاسی زنان در ایران، 1375ش، ج1، ص102.
- ↑ بارتله، زن در حقوق ساسانی، 1337ش، ص40.
- ↑ خامنهای، حقوق زن، 1368ش، ص22.
- ↑ ربانی خلخانی، زن از دیدگاه اسلام، بیتا، ص23.
- ↑ دورانت، تاریخ تمدن، بیتا، ج1، ص855.
- ↑ سورة نحل، آیة 58.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1376ش، ص114.
- ↑ سلیمی و دیگران، «تحلیل تفاوتهای حقوق زنان در فقه امامیه و ماده ۱۶ کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، ۱۳۹۷ش، ص۵۸.
- ↑ مکارم شیرازی، یکصدوهشتاد پرسش و پاسخ، 1386ش، ص262.
- ↑ قدیمی، زن مشارکت، توسعه، 1380ش، ص33.
- ↑ خیری، اشتغال زنان و پیامدهای آن، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۵–۱۶۶.
- ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۲۰۰.
- ↑ مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ۱۳۷۹ش، ص۲۳۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۷ش، ج۴، ص۳۴۴.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۹ش، ج۱۸، ص۵۴۵.
- ↑ محمدینیا، بهشت جوان، ۱۳۹۴ش، ص۹۹.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (مسئله حجاب)، ۱۳۷۷ش، ج۱۹، ص۵۵۱.
- ↑ سوره قصص، آیات ۱۰–۱۱.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۳۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش، ج۱۹، ص۴۳۳.
- ↑ سوره نور، آیه ۳۱.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۳۳.
- ↑ ورام، مجموعة ورّام (تنبیه الخواطر)، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۸.
- ↑ سلیمانی، اسلام و اشتغال زنان، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۳.
- ↑ سلیمانی، اسلام و اشتغال زنان، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۶–۱۲۷.
- ↑ سلیمانی، اسلام و اشتغال زنان، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۱.
- ↑ خیری، اشتغال زنان و پیامدهای آن، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۶–۱۶۷.
- ↑ سلیمانی، اسلام و اشتغال زنان، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۷–۱۳۰.
- ↑ جعفرپور، بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زنان، ۱۳۸۶ش، ص۵۹.
- ↑ سلیمانی، اسلام و اشتغال زنان، ۱۳۹۰ش، ص۱۴۰–۱۴۳.
- ↑ جعفرپور، بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زنان، ۱۳۸۶ش، ص۶۱–۶۴.
- ↑ جعفرپور، بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زنان، ۱۳۸۶ش، ص۶۵.
- ↑ دیواندری و پورعبدالله، پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان، ۱۳۹۵ش، ص۹۶–۱۰۰.
- ↑ مهرپور، «بحثی پیرامون قضاوت زن»، 1378ش، ص۱۷ و ۲۰.
- ↑ هدیاتنیا، «قضاوت زنان در پرتو احکام ثانویه»، 1385ش.
- ↑ سوره تحریم، آیات ۱۱–۱۲.
- ↑ رضوانی پور، «زنان نمونه در قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ قرائتی، «زنان نمونه تاریخ»، مرکز فرهنگی درسهای از قرآن.
- ↑ «ویژگیهای مریم(س) در منابع اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ سوره اعراف، آیه 23.
- ↑ سوره قصص، آیه ۱۰.
- ↑ سوره نمل، آیات ۳۳ و ۴۴.
- ↑ سوره قصص، آیه ۲۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۵۲۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۳، ص۲۱.
- ↑ بنبابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۶۷.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۷۹.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۵ش، ج۷، ص۴۴۷.
- ↑ خامنهای، «پیام به کنگره هفت هزار زن شهید کشور»، ۱۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
- ↑ سوره تحریم، آیه ۱۰.
- ↑ جوادی آملی، «زنان الگو از نظر قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴، ص۳۰۱.
- ↑ سوره مسد، آیه ۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۴۲۱–۴۲۲.
منابع
- قرآن کریم
- ابراهیمیپور، قاسم و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- بارتله، کریستیا، زن در حقوق ساسانی، ترجمه ناصرالدین زمانی، تهران، عطایی، ۱۳۳۷ش.
- پارسانیا، حمید، «سیمای زن در خطابهای قرآن»، مجله بانوان شیعه، شماره ۳، ۱۳۸۴ش.
- جعفرپور، جمشید، «بررسی فقهی و حقوقی اشتغال زنان»، حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، شماره ۲، بهار ۱۳۸۶ش، صص ۵۵–۷۴.
- جوادی آملی، عبدالله، «زنان الگو از نظر قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۳ تیر ۱۳۸۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، اسرا، ۱۳۸۹ش.
- جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۷۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، «پیام به کنگره هفت هزار زن شهید کشور»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، ۱۶ اسفند ۱۳۹۱ش.
- خامنهای، سیدمحمد، حقوق زن، تهران، تک، ۱۳۶۸ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- خیری، یوسف، اشتغال زنان و پیامدهای آن، بانوان شیعه، شماره ۹، ۱۳۸۵ش، صص ۱۶۱–۱۸۵.
- دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمه مهرداد مهرین، بیجا، اقبال، بیتا.
- دیواندری، تکتم؛ پورعبدالله، کبری، «پیشرفت فرهنگی و آسیبشناسی اشتغال زنان»، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، سال چهارم، شماره ۶، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش، صص ۸۹–۱۱۱.
- ربانی خلخالی، علی، زن از دیدگاه اسلام، قم، قرآن، بیتا.
- رضوانیپور، مهدی، «زنان نمونه در قرآن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- سلیمانی، منصوره، «اسلام و اشتغال زنان»، طهورا، سال چهارم، شماره ۸، بهار ۱۳۹۰ش، صص ۱۱۸–۱۴۹.
- سلیمی و دیگران، «تحلیل تفاوتهای حقوق زنان در فقه امامیه و ماده ۱۶ کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان»، ۱۳۹۷ش.
- صابریان، علیرضا، «منزلت زن از منظر قرآن»، فصلنامه دین و سیاست، شماره ۲، زمستان ۱۳۸۳ش.
- صدوق، محمد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۳ش.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
- علاسوند، «اگر زن نباشی (ضرورت نگاه نظاممند به الگوی شخصیت زن مسلمان)»، خردنامه همشهری، ۱۳۸۶ش.
- قدیمی، اکرم، زن، مشارکت، توسعه، تهران، جهان اجتماعی، ۱۳۸۰ش.
- قرائتی، محسن، «زنان نمونه تاریخ»، مرکز فرهنگی درسهای از قرآن، ۳۱ شهریور ۱۳۸۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، اسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسه آلالبیت لاحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدینیا، اسدالله، بهشت جوان، قم، سبط اکبر، ۱۳۹۴ش.
- مصفّا، نسرین، مشارکت سیاسی زنان در ایران، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱۹، تهران–قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، ۱۳۷۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، یکصدوهشتاد پرسش و پاسخ، قم، دفتر نشر برگزیده، ۱۳۸۶ش.
- مهرپور، حسین، «بحثی پیرامون قضاوت زن»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره ۲، شمارههای ۲۵–۲۶، شهریور ۱۳۷۸ش.
- نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۰۸ق.
- هدیاتنیا، فرجالله، «قضاوت زنان در پرتو احکام ثانویه»، مطالعات راهبردی زنان، شماره ۳۲، ۱۳۸۵ش.
- ورام، ابن ابیفراس، مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق.
- «ویژگیهای مریم(س) در منابع اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۲۴ دی ۱۳۹۸ش.