زیست اخلاقی
زیست اخلاقی؛ زندگی در چارچوب معیارها و ارزش‌های اخلاقی.
زیست اخلاقی تنها رعایت مجموعه‌ای از اصول نیست، بلکه شیوه‌ای از بودن و اندیشیدن است که سبک زندگی فرد را شکل می‌دهد. از حیث فردی، انسان را به خودسازی و رشد فضیلت‌هایی چون صداقت، شجاعت، فروتنی و انصاف تشویق می‌کند. چنین انسانی هنگام لذت بردن از زندگی به اصول اخلاقی نیز توجه دارد، در روابط اجتماعی تفاوت‌ها را می‌پذیرد، در خانواده و روابط دوستی مسئولیت‌پذیر است و از نقض حریم خصوصی دیگران، به‌ویژه در فضای مجازی، پرهیز می‌کند. زیست اخلاقی بر کیفیت زندگی اثر می‌گذارد؛ زندگی همسو با اصول اخلاقی معمولاً اضطراب ناشی از عذاب وجدان را کاهش می‌دهد و روابط مبتنی بر صداقت و احترام را پایدارتر و عمیق‌تر می‌کند. افرادی که اخلاقی عمل می‌کنند، اعتماد بیشتری جلب می‌کنند. زیست اخلاقی هم برای سعادت فرد و هم برای انسجام و سلامت جامعه ضروری است و نیازمند تعهد فردی و اجتماعی به ارزش‌های اخلاقی در همهٔ جنبه‌های زندگی، از انتخاب‌های شخصی تا تعاملات اجتماعی و محیطی است.
مفهوم‌شناسی
زیست اخلاقی یعنی زندگی کردن بر پایهٔ اصول و ارزش‌های اخلاقی؛ به‌گونه‌ای که فرد در انتخاب‌ها، رفتارها و روابط خود با خود، دیگران و محیط‌زیست، مسئولیت‌پذیر باشد و منافع و حقوق دیگران را در نظر بگیرد. این مفهوم فقط رعایت چند قاعدهٔ اخلاقی نیست، بلکه شیوه‌ای از اندیشیدن و بودن است که سبک زندگی را از روزمرگی به معناداری ارتقا می‌دهد و در خانواده، سیاست، کار، فضای مجازی و پژوهش جاری می‌شود.[۱]
ملاک زیست اخلاقی
اندیشمندان رفتار آدمی را با دو رویکرد کلی غایت‌گرایی و وظیفه‌گرایی ارزیابی می‌کنند:
- غایت‌گرایی: ملاک حسن و قبح فعل، نتیجه و غایت آن است. فعلی اخلاقی است که انسان را به نتیجهٔ مطلوب برساند یا در رسیدن به آن یاری کند. در این رویکرد، نخست نتایج خوب و بد سنجیده می‌شود و اگر نتایج خوب بر بدی‌ها غلبه داشته باشد، فعل اخلاقی شمرده می‌شود.
- وظیفه‌گرایی: معیار اخلاقی بودن فعل، مطابقت آن با وظیفه است. فعل تنها به نیت ادای وظیفه انجام می‌شود و انگیزه‌هایی چون مصلحت یا نفع شخصی در آن دخالت ندارد. وظیفه‌گرایان ارزش‌های اخلاقی را مطلق می‌دانند؛ یعنی ارزش اخلاقی، مستقل از نتیجه و از سوی هر فاعلی، ثابت است.[۲]
فلسفه زیست اخلاقی
این پرسش که «چرا باید اخلاقی زیست؟» پاسخ‌های متفاوتی یافته است:
پاسخ افلاطون: زندگی بدون اخلاق نشانهٔ بیماری درون و اخلاقی زیستن نشانهٔ سلامت روان است؛ چون همه انسان‌ها خواهان سلامت هستند، باید اخلاقی زندگی کنند.
دیدگاه وجودگرا: اخلاقی زیستن یک انتخاب است؛ از این‌رو ارزشمند است و هر کس حق دارد آن را برگزیند.
پاسخ سودمندگرا: اخلاقی زیستن در بلندمدت به سود انسان است، زیرا زندگی اجتماعی و رابطه با دیگران ضروری است و عقل، آدمی را به اخلاقی زیستن هدایت می‌کند. هرچند اخلاقی زیستن گاه ازخودگذشتگی می‌طلبد، در نهایت به نفع فرد است. این پاسخ در نگاه دینی بر اصولی استوار است: نزدیکی خداوند به انسان، آگاهی او از آشکار و نهان، عدالت نظام عالم، ثبت همهٔ اعمال در نامهٔ اعمال و پاداش یا کیفر متناسب با اعمال.
کارکردها
کارکردهای اخلاقی زیستن برای جامعه، در دو بخش مکاتب غربی و اسلام قابل بررسی است:
در مکاتب غربی
زیست اخلاقی در سه لایهٔ روابط اجتماعی کارکرد بقایی دارد:
- خانواده: چون اعضای خانواده ژن‌های مشترک دارند، اخلاقی بودن نسبت به آنان در واقع کمک به بقای ژن‌های خود فرد است.
- دوستان و آشنایان: انسان به تنهایی توان رفع همهٔ نیازهای خود را ندارد و رفتار اخلاقی در چرخهٔ نیازها و توانایی‌ها به بقای فرد و دیگران کمک می‌کند.
- غریبه‌ها: در این لایه، هرچند نتیجهٔ مستقیم رفتار اخلاقی به فرد بازنمی‌گردد، اما شهرت فرد به نوع‌دوستی و اعتبار اجتماعی می‌تواند در آینده موجب رفتار اخلاقی دیگران با او شود.
جامعه از افراد با علایق و عقاید متفاوت تشکیل شده است و نیرویی باید اختلاف‌ها را به اتحاد بدل کند. برخی اندیشمندان این نیرو را اخلاق می‌دانند و جامعه را بدون اخلاق ممکن نمی‌شمارند.
در اسلام
آموزه‌های اسلام با تأکید بر تقوا، الگوی ویژه‌ای از تلفیق اخلاق و سبک زندگی ارائه کرده است. علامه طباطبایی اخلاق دینی را راهی برای اتحاد افراد جامعه و رسیدن انسان به کمال و سعادت می‌داند. رعایت ارزش‌های اخلاق دینی موجب نظم اجتماعی و مقابله با هرج‌ومرج و قانون‌گریزی می‌شود. اخلاق دینی مبتنی بر توحید می‌تواند در تأمین سعادت دنیوی و اخروی انسان و راهنمایی او به اعمال صالح مؤثر باشد. اسلام نیز برای بهداشت جان و روان سفارش‌های فراوانی دارد که تهذیب اخلاق یکی از آنها است.[۳]
عرصه‌های زیست اخلاقی
در خانواده
خانواده کوچک‌ترین و بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی است که اعضای آن از طریق پیوند زناشویی، هم‌خونی یا پذیرش با یکدیگر ارتباط متقابل داشته و فرهنگ مشترکی پدیدمی‌آورند.[۴] این نهاد بر مبنای رابطهٔ حقوقی و قراردادی نکاح شکل می‌گیرد و سازمانی حقوقی را پی‌ریزی می‌کند.[۵] در تعالیم اسلام، کانون خانواده ارزشمند است و پیامبر اسلام آن را محبوب‌ترین بنیان نزد خداوند معرفی کرده است.[۶] ازدواج نیز موجب رشد و کمال آدمی دانسته شده و فقها آن را نهادی شبه‌عبادی و مستحب برشمرده‌اند.[۷] از این‌رو همواره بر دستورهای اخلاقی برای تحکیم این بنیان تأکید شده است.[۸] حسن معاشرت در زندگی زناشویی مطابق با قانون خلقت و موافق با طبع سالم زن و مرد است. براساس قانون آفرینش، زن و شوهر عاشق و طالب یکدیگر آفریده شده‌اند و باید در استحکام این عشق فطری بکوشند و از تکریم یکدیگر غافل نشوند.[۹]
در سیاست
کارشناسان و نظریه‌پردازان علوم سیاسی و اجتماعی دربارهٔ رابطهٔ اخلاق و سیاست چهار بینش کلی مطرح کرده‌اند:
- جدایی اخلاق و سیاست: این دو مقوله کاملاً جدا هستند و جمع میان آنها غیرممکن یا دشوار است.
- تقدم سیاست بر اخلاق: اخلاق تابع بی‌قید و شرط سیاست است و ارزش خود را از آن می‌گیرد.
- اخلاق دوسطحی و دو حوزه‌ای: اخلاق فردی از اخلاق اجتماعی جدا است و اخلاق سیاسی، اخلاق مسئولیت نامیده می‌شود که تأمین منافع فردی و ملی را هدف می‌گیرد و گاه سیاستمدار را به اعمال غیراخلاقی مجبور می‌کند.
- یگانگی اخلاق و سیاست:[۱۰] از وظایف سیاست، پرورش معنوی شهروندان، اجتماعی ساختن آنان، تعلیم دیگرخواهی و رعایت حقوق دیگران است. در این رویکرد، نظام اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی معتبر است و هر آنچه در سطح فردی اخلاقی است، در سطح اجتماعی و سیاسی نیز برای دولتمردان اخلاقی شمرده می‌شود؛ بنابراین اگر دروغ بد است، برای حاکمیت نیز بد است و اگر شهروندان صادق هستند، حکومت نیز باید صداقت داشته باشد.[۱۱]
رواج اخلاق نیکو در میان مردم از مهم‌ترین اهداف انبیای الهی بوده است. آنان بر این باور بودند که بدون اخلاق نه‌تنها دین، بلکه دنیای آدمی نیز سامان نمی‌یابد.[۱۲] از این‌رو در برخی آیات قرآن[۱۳] و روایت‌های پیامبر و پیشوایان دین[۱۴] بر اخلاق‌محوری سیاستمداران و حکمرانان تأکید شده است. از دیدگاه اسلام، سیاست خادم اخلاق و اخلاق برای کمال یافتن انسان است. اصول اخلاقی اسلام و راهبردهای سیاسی در عمل کردن به آن، زمینه‌ساز رشد اختیار در انسان است.[۱۵] در اسلام بر مفاهیمی چون عدالت‌محوری و ظلم‌ستیزی، تقوامحوری و خداترسی، خدامحوری، پرهیز از پیمان‌شکنی، فریب‌کاری و خیانت‌کاری، پرهیز از کذب و وعدهٔ کذب، توجه به کرامت و حقوق انسان‌ها، تواضع و فروتنی و پرهیز از کبر و غرور، عفو و گذشت در مواجهه با دشمنان و مخالفان، مهربانی و مدارا با مردم، اکتفا به حداقل در استفاده از مواهب دنیوی در دوران زمامداری و آخرت‌محوری تأکید شده است.[۱۶]
در سازمان
اخلاق‌محوری در سازمان‌ها از اصول پایایی سازمان‌ها به‌شمار می‌رود. سازمان‌ها از طریق آموزش، ابتکار و ایجاد فرصت‌های مناسب، در بهبود وضعیت اخلاقی کارکنان تأثیرگذار هستند و آیندهٔ سازمان را از نظر مشتری‌مداری تضمین می‌کنند.[۱۷] اخلاق‌محوری در سازمان با نشانه‌هایی چون مسئولیت‌پذیری، عاطفهٔ انسانی، خدمت‌گزاری، عدالت و رعایت قوانین شناخته می‌شود.[۱۸]
در گردشگری
در صنعت گردشگری، اخلاق به‌صورت کدهای اخلاقی تعریف می‌شود که شامل بایدها و نبایدها است و افراد و گروه‌ها می‌توانند با در نظر داشتن ملاحظات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و بوم‌شناختی، حداکثر منفعت را از آن کسب کنند. این کدها در راستای تضمین گردشگری پایدار و مسئول طراحی شده‌اند و با نام اختصاری GCET شناخته می‌شوند. این کدها شامل ده ماده هستند: شناخت و احترام متقابل بین مردم و جوامع؛ گردشگری به‌منزلهٔ وسیله‌ای برای شکوفایی فردی و اجتماعی؛ گردشگری به‌عنوان یکی از عوامل توسعهٔ پایدار؛ جایگاه میراث فرهنگی در گردشگری؛ گردشگری به‌عنوان فعالیتی سودمند برای کشورهای میزبان و جوامع محلی؛ تعهدات گروه‌های ذی‌نفع؛ حقوق گردشگران؛ آزادی گردشگران در جابه‌جایی؛ حقوق کارکنان و کارآفرینان؛ و اجرای اصول قوانین اخلاقی برای گردشگری.[۱۹]
در فضای مجازی
در فضای مجازی، مسائل اخلاقی با اصطلاحاتی چون اخلاق اطلاعاتی، اخلاق تکنولوژی و اخلاق رایانه‌ای مطرح می‌شوند. امروزه انفجار اطلاعات در دنیای مجازی در عین مفید بودن، موجب ضرر و زیان‌های مادی، فرهنگی و اجتماعی نیز می‌شود. اینترنت به‌عنوان رسانه‌ای جمعی می‌تواند به تقویت یا تخریب اخلاق و روابط انسانی و تغییر اخلاق فردی و اجتماعی بینجامد. ازاین‌رو اخلاق اینترنتی یا اخلاق مجازی، نوعی اخلاق حرفه‌ای زیرمجموعهٔ اخلاق اجتماعی است که نقطهٔ تلاقی علم اخلاق و تکنولوژی محسوب می‌شود و اصول و قواعدی دارد که باید توسط کاربران و کارگزاران فضای مجازی رعایت شود.[۲۰]
از نظر دینی نیز تکنولوژی‌ها در چارچوبی با جهان‌بینی الهی قرار می‌گیرند که منزلت انسان و کمال‌جویی او در همهٔ شئون زندگی، هدف اصلی آنها است؛ بنابراین اخلاق‌محوری در همهٔ عرصه‌های زندگی تأثیرگذار است و آدمی را از چالش‌ها و خسارات متعدد دور نگه می‌دارد.[۲۱]
در عرصهٔ پژوهش
اخلاق‌محوری در عرصهٔ پژوهش، با عنوان اخلاق پژوهش شناخته می‌شود. این اخلاق به‌معنای اخلاق استفاده از آزمودنی‌های انسانی در تحقیقات و اخلاق اجرای پژوهش است. در رابطه با آزمودنی‌های انسانی، چهار اصل به‌عنوان شروط اخلاقی پژوهش مطرح می‌شوند:
- رضایت داوطلبانهٔ آزمودنی؛
- زیان نرساندن تحقیق به آزمودنی؛
- محرمانه بودن نتایج تحقیق بر روی آزمودنی؛
- پرهیز از فریب‌کاری متصدیان پژوهش درمورد کیفیت و پیامدهای احتمالی تحقیق و نیز اطلاع‌رسانی درست به آزمودنی انسانی.
در رابطه با اخلاق اجرای پژوهش نیز دو هنجار علمی از سوی اخلاق‌پژوهان مطرح شده است:
- اصل تعمیم: یافته‌های پژوهشی براساس ارزش آنها تفسیر شوند و نه ویژگی‌های فردی پژوهشگر.
- اصل همگانی بودن: پژوهشگر باید نتایج پژوهش خود را در اختیار جامعهٔ پژوهشی قرار دهد.[۲۲]
چالش‌ها
در نظام اخلاقی قرآن، دو مفهوم نیکوکاری (بِرّ) و پرهیزگاری (تقوا) جایگاه ویژه‌ای دارند. بِرّ شامل همهٔ فضایل و فرایض دینی و صفات پسندیده است و تقوا خصلتی است که انسان را از زشت‌کاری دور کرده و به نیکوکاری فرا می‌خواند.[۲۳] قرآن هدف اصلی رسالت پیامبر اسلام را اصلاح اخلاق انسان‌ها دانسته[۲۴] و به مفاهیمی چون خیر و شر، عدل و ظلم، صبر و احسان توجه فراوانی نشان داده است.[۲۵] پیامبر خدا نیز هدف نبوت را تکمیل فضایل اخلاقی معرفی کرده است.[۲۶] آیت‌الله مصباح یزدی معتقد است دین در سبک زندگی انسان‌ها بدون اخلاق نمی‌تواند سعادت انسان را تأمین کند.[۲۷]
امروزه با تغییر سبک زندگی، حفظ ارتباط با ارزش‌ها و صفات اخلاقی در حوزه‌های گوناگون دشوار شده و پیچیدگی روزافزون زندگی موجب روی‌گردانی بسیاری از انسان‌ها از اصول اخلاقی شده است؛ به‌گونه‌ای که اخلاق‌محوری به گنجینه‌ای کمیاب تبدیل شده است. برخی پژوهشگران این وضعیت را گویای ناکامی نظریه‌های اخلاقی عصر مدرنیسم و پست‌مدرنیسم می‌دانند و روی‌آوری به اخلاق فضیلت‌محور با تکیه بر آموزه‌های دینی را برای سامان دادن سبک زندگی توصیه می‌کنند.
از چالش‌های زیست اخلاقی در سبک زندگی نوین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- فردگرایی افراطی: جامعهٔ مصرفی، گاه ارزش‌های مادی را بر اخلاق مقدم می‌داند.
- تناقض‌های فرهنگی: گاهی اصول اخلاقی در تعارض با هنجارهای رایج قرار می‌گیرند، مثل مقاومت در برابر خرافات رایج در جامعه یا تبعیض‌های سنتی موجود در جامعه.
- فشارهای اقتصادی: باوجود تربیت اقتصادی و آموزش قناعت به افراد، ممکن است شرایط سخت مالی آنها را به تصمیم‌های غیراخلاقی سوق دهد.[۲۸]
پانویس
- ↑ حاجی‌پور و دیگران، «الگوی زیست اخلاقی بر اساس دیدگاه فیلسوفان اخلاق اسلامی»، 1404ش، ص95.
- ↑ سربخشی، «وظیفه‌گرایی یا غایت‌گرایی و وجه مراعات ارزش‌های اخلاقی توسط خداوند متعالی»، 1401ش، ص63-66.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۶۳ش.
- ↑ ساروخانی، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، 1375ش، ص41.
- ↑ اسدی و ذبیحی، «جایگاه و ضرورت اخلاق محوری در تقنین قوانین و مقررات مربوط به خانواده»، 1394ش، ص143.
- ↑ حر عاملی، تفصیل وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل‌الشریعه، 1409ق، ج20، ص14.
- ↑ عاملی کرکی، جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد، 1414ق، ج1، ص183.
- ↑ اسدی و ذبیحی، «جایگاه و ضرورت اخلاق محوری در تقنین قوانین و مقررات مربوط به خانواده»، 1394ش، ص144-145.
- ↑ محمدشاهی، «ضرورت اخلاق محوری در روابط خانوادگی»، 1388ش، ص194-195.
- ↑ احمدی‌فر و دیگران، «شاخص‌های اخلاق محوری در آموزه‌های سیاسی امام رضا»، 1396ش، ص189.
- ↑ اسلامی، سیدحسن، امام، اخلاق و سیاست، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1381ش، ص43.
- ↑ احمدی‌فر و دیگران، «شاخص‌های اخلاق محوری در آموزه‌های سیاسی امام رضا»، 1396ش، ص180.
- ↑ سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ 164؛ سورهٔ الجمعه، آیهٔ 2.
- ↑ المتقی الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، 1413ق، ج3، ص16.
- ↑ احمدی‌فر و دیگران، «شاخص‌های اخلاق محوری در آموزه‌های سیاسی امام رضا»، 1396ش، ص191.
- ↑ لک‌زایی، اندیشهٔ سیاسی صدرالمتالهین، 1381ش، ص105.
- ↑ نظری‌زاده، «ضرورت اخلاق‌محوری در سازمان»، 1394ش، ص1.
- ↑ حجازی‌فر و باقری کنی، «فضیلت‌های محوری در سازمان‌های فضیلت‌مدار»، 1390ش.
- ↑ تاج‌آبادی و اردیبهشت، «تأثیر اخلاق محوری در گردشگری بر ابعاد توسعۀ پایدار با محوریت شرکت‌های هواپیمایی ایران»، 1396ش، ص165-167.
- ↑ سلیمانی، «اخلاق در دنیای مجازی، حریم خصوصی در زندگی جدید»، خبرآنلاین.
- ↑ حسن بیگ‌زاده، «اخلاق مجازی یا فضای مجازی اخلاقی»، 1391ش، ص11.
- ↑ علیزاده و دیگران، «اخلاق کاربردی: چالش‌ها و کاوش‌های نوین در اخلاق عملی»، 1390ش، ص113-114.
- ↑ پاکتچی، اخلاق دینی، 1375ش، ج7، ص217-۲۱۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۵۱؛ سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۴؛ سوره جمعه، آیه ۲.
- ↑ غرویان، فلسفه اخلاق، ۱۳۷۹ش، ص۲۰.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۹، ص۳۷۵.
- ↑ مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، ۱۳۹۴ش، ص۲۲۳.
- ↑ حجازی‌فر و باقری کنی، «فضیلت‌های محوری در سازمان‌های فضیلت‌مدار»، 1390ش.
منابع
- قرآن کریم.
- احمدی‌فر، مصطفی و دیگران، «شاخص‌های اخلاق محوری در آموزه‌های سیاسی امام رضا»، نشریهٔ فرهنگ رضوی، دوره ۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۶ش.
- اسدی، لیلا و ذبیحی، عاطفه، «جایگاه و ضرورت اخلاق محوری در تقنین قوانین و مقررات مربوط به خانواده»، فصلنامهٔ علمی و پژوهشی پژوهش‌نامهٔ اخلاق، سال ۸، شماره ۲۷، ۱۳۹۴ش.
- المتقی الهندی، علاءالدین علی، کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال، بیروت، الرساله، ۱۴۱۳ق.
- اسلامی، سید حسن، امام، اخلاق و سیاست، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۱ش.
- پاکتچی، احمد، «اخلاق دینی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی حیان، ۱۳۷۵ش.
- تاج‌آبادی، حسین و اردیبهشت، فاطمه، «تأثیر اخلاق‌محوری در گردشگری بر ابعاد توسعهٔ پایدار با محوریت شرکت‌های هواپیمایی ایران»، نشریهٔ میراث و گردشگری، دوره ۲، شماره ۶، ۱۳۹۶ش.
- حاجی‌پور، حسین و دیگران، «الگوی زیست اخلاقی بر اساس دیدگاه فیلسوفان اخلاق اسلامی»، فصلنامه علمی پژوهشی اخلاق‌پژوهی، دوره 8، شماره 3، پیاپی 28، 1404ش.
- حجازی‌فر، سعید و باقری کنی، صباح‌الهدی، «فضیلت‌های محوری در سازمان‌های فضیلت‌مدار»، نشریه اسلام و پزوهش‌های مدیریتی، تابستان ۱۳۹۰ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل‌الشریعه، قم، مؤسسهٔ آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
- حسن بیگ‌زاده، خدیجه، «اخلاق مجازی یا فضای مجازی اخلاقی»، سومین همایش ملی بزرگداشت سهروردی با موضوع اخلاق کاربردی، ۱۳۹۱ش.
- ساروخانی، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
- سربخشی، محمد، «وظیفه‌گرایی یا غایت‌گرایی و وجه مراعات ارزش‌های اخلاقی توسط خداوند متعالی»، دین‌پژوهی و کارآمدی، دوره 2، شماره 1، پیاپی 3، 1401ش.
- سلیمانی، مصطفی، «اخلاق در دنیای مجازی، حریم خصوصی در زندگی جدید»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: ۲۴ آذر ۱۳۹۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم، بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، ۱۳۶۳ش.
- عاملی کرکی، علی بن حسین، جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد، قم، مؤسسهٔ آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
- علیزاده، مهدی و دیگران، اخلاق کاربردی: چالش‌ها و کاوش‌های نوین در اخلاق عملی، تهران، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- لک‌زایی، نجف، اندیشهٔ سیاسی صدرالمتالهین، قم، مؤسسهٔ بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدشاهی، مریم، «ضرورت اخلاق محوری در روابط خانوادگی»، فصلنامهٔ جستار، شماره ۲۵ و ۲۶، ۱۳۸۸ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، فلسفه اخلاق، به تحقیق احمدحسین شریفی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۴ش.
- معلمی، حسن، فلسفه اخلاق، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۳۸۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۷ش.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمود، «بررسی نقش اخلاق در فقه و حقوق»، بازتاب اندیشه، ش۸۳، ۱۳۸۵ش.
- نظری‌زاده، طیبه، «ضرورت اخلاق‌محوری در سازمان»، اولین کنفرانس بین‌المللی مهندسی صنایع، مدیریت و حسابداری، ۱۳۹۴ش.
