خواستگاری

مراسم خواستگاری در یکی از کشورهای عرب

پادکست مقاله | 🡇 noicon

خواستگاری؛ پیشنهاد همراه با درخواست ازدواج به طرف مقابل.

خواستگاری، از سنت‌های کهن برای آغاز ازدواج و تشکیل خانواده است. این رسم دیرینه در میان ملل و اقوام مختلف تابع رسومات و اقتضائات متفاوتی است. خواستگاری در فرهنگ ایرانیان به‌دلیل قداست بنیان خانواده و سهم بسزای آن در شناخت طرفین، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. این سنت در اسلام نیز مورد تأکید قرار گرفته و آداب و شرایطی برای آن تعریف شده است.

مفهوم‌شناسی

خواستگاری در لغت به معنای طلب ازدواج از زن است. واژهٔ عربی خِطبه معادل آن است و در متون دینی، ازجمله قرآن کریم، به کار رفته است. پیش‌قدم شدن مرد برای طلب ازدواج، ریشه در فطرت بشر دارد و در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف به اشکال گوناگون رواج داشته است.

در اصطلاح، خواستگاری به معنای درخواست زناشویی و ازدواج است که غالباً از سوی مرد به زنی ارائه می‌شود که مانعی برای ازدواج نداشته باشد.

تاریخچه

ایران باستان

در ایران باستان، خواستگاری امری فردی نبود، بلکه پیوندی میان خانواده‌ها محسوب می‌شد و بستگان نزدیک دختر و پسر در این وصلت دخیل بودند. نمونه‌هایی از این رسم کهن در متون کهن ایرانی مانند شاهنامه و اوستا دیده می‌شود؛ ازجمله خواستگاری کیومرث برای پسرش سیامک، خواستگاری افراسیاب از اسفندارمذ و خواستگاری تهمینه از رستم.

در دورهٔ هخامنشی، خواستگاری عموماً توسط خانوادهٔ داماد و با هدایایی به خانوادهٔ عروس انجام می‌شد و پس‌از توافق بر سر مهریه و شروط ازدواج، جشن برگزار می‌شد. در دورهٔ ساسانی، ازدواج به دو نوع خاستگار (خواستگاری مرد از زن) و پاتخت (خواستگاری زن از مرد) تقسیم می‌شد و در هر دو نوع، رضایت طرفین لازم بود. در آیین زرتشت، ازدواج پیوندی مقدس بود و مراسم خواستگاری با حضور موبد و خواندن دعا انجام می‌شد و سپس مهریه تعیین و سوگند وفاداری یاد می‌شد.

از ویژگی‌های خواستگاری در دوران باستان، نقش محوری خانواده در انتخاب همسر بود. نوعی ازدواج خاص به نام خودسرزن نیز وجود داشت که در آن دختر بدون رضایت پدر یا قیم خود ازدواج می‌کرد و نوعی نافرمانی تلقی می‌شد.

دوره پس از اسلام

با ورود اسلام به ایران، آداب خواستگاری براساس سنت‌های گذشته ادامه یافت، اما احکام خاصی برای آن تعریف شد. در دوره‌های غزنوی، ایلخانی، تیموری و صفوی، روش‌های مختلفی چون خواستگاری با واسطه، فرستادن نامه و معرفی دختر توسط خویشاوندان رایج بود. در دورهٔ قاجار، دلاله‌ها نقش مهمی در یافتن دختر مناسب و انجام خواستگاری داشتند. پس‌از پسند دختر، مراسم خواستگاری رسمی با حضور ریش‌سفیدان و افراد باتجربهٔ خانوادهٔ پسر و با هدایایی انجام می‌شد و در صورت عدم تمایل خانوادهٔ دختر، پاسخ رد به‌طور مستقیم یا نمادین اعلام می‌شد.

انواع خواستگاری

خواستگاری از دو لحاظ قابل تقسیم است: براساس پیشنهاددهنده مرد یا زن و براساس فرهنگ و اقتضائات زمانی سنتی یا مدرن.

خواستگاری مرد از زن

مرتضی مطهری بر این باور است که شکل مرسوم خواستگاری در اکثر فرهنگ‌ها، خواستگاری مرد از زن است که با قانون خلقت و طبیعت زن و مرد منطبق است و حفظ احترام و شخصیت زن را به دنبال دارد. به باور او، مرد در طبیعت مظهر طلب و عشق و زن مظهر مطلوب و معشوق بودن است و این تدبیر ظریف طبیعت، تعادل و قوام زندگی را رقم می‌زند. از نگاه او، خواستگاری مرد از زن توهین به شخصیت زن نیست، بلکه به‌منظور حفظ ارزش و کرامت او است.

خواستگاری زن از مرد

برخی بر این باورند که حق خواستگاری فقط مختص مردان نیست و زنان نیز می‌توانند از این حق طبیعی استفاده کنند؛ در اسلام نیز دستور صریحی برای اختصاص خواستگاری به مردان وجود ندارد. برخی تحقیقات نشان می‌دهد خواستگاری دختر از پسر آثار روانی نامطلوبی بر دختران دارد؛ زیرا روحیهٔ لطیف آنان در برابر جواب منفی آسیب‌پذیر است.

خواستگاری سنتی

حضور اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و همسرش در مراسم خواستگاری

در شیوهٔ سنتی، آشنایی دختر و پسر از طریق خانواده‌ها صورت می‌گیرد. واسطه‌ای براساس هم‌طرازی فرهنگی، فیزیکی و اقتصادی، خانوادهٔ دختر را به خانوادهٔ پسر معرفی می‌کند. در برخی شهرها ابتدا مادر و خواهر پسر به دیدار خانوادهٔ دختر می‌روند و در صورت پسند، با پسر حاضر می‌شوند. حضور بزرگان خانواده و آشنایی دو خانواده پیش‌از ازدواج، از نکات مثبت این شیوه است. در این روش، خانواده و سنت‌ها پشتوانهٔ محکمی برای ازدواج جوانان هستند و همراهی خانواده به معنای نادیده گرفتن انتخاب دختر و پسر نیست، بلکه هدایت آنان برای انتخاب درست‌تر است.

مهم‌ترین محاسن این شیوه عبارت‌اند از: همراهی با عقلانیت بیشتر، سازگاری با فرهنگ و رسوم ایرانی، زمان بیشتر برای شناخت، امنیت روانی و اجتماعی بالاتر و روشن‌تر بودن اهداف خواستگاری.

خواستگاری مدرن

با گسترش ویژگی‌های مدرنیته مانند شهرنشینی، صنعتی شدن، گسترش تحصیلات و مهاجرت، ساختار اجتماعی جوامع تغییر کرده و بستر تعامل با جنس مخالف افزایش یافته است. فردگرایی برآمده از مدرنیته، سبک جدیدی از خواستگاری و ازدواج بدون حضور خانواده‌ها را رقم زده است. در این شیوه، آشنایی غالباً بدون اطلاع خانواده‌ها و از طریق محل کار، تحصیل، فضای مجازی و اماکن تفریحی اتفاق می‌افتد.

براساس گزارش‌ها، این سبک تاکنون نتایج خوبی به دنبال نداشته و مهم‌ترین معایب آن عبارت‌اند از: تصمیم‌گیری احساسی و نادیده گرفتن معایب طرف مقابل، کم‌رنگ شدن نقش خانواده‌ها، نداشتن شناخت دقیق از طرف مقابل، و مخالفت و طرد خانواده‌ها.

خواستگاری در آموزه‌های دینی

در اسلام

سنت خواستگاری از سفارش‌های مؤکد اسلام برای آغاز پیوند زناشویی است. پیامبر اسلام مردم را جمع کرد و بر خواستگاری مردان از دختران با عنوان خطبه تأکید کرد و برخی فقها این سنت را عملی مستحب دانسته‌اند. در فقه اسلامی، خواستگاری از دو گروه از زنان حرام است: زنانی که همسر دارند و زنانی که در عده به سر می‌برند. همچنین خواستگاری از زنی که از او خواستگاری شده و پاسخ مثبت داده، کراهت دارد و خواستگاری در حال احرام نیز کراهت دارد.

در آیین زرتشت

یکی از رسوم قدیمی زرتشتیان، نامه‌نگاری از سوی خواستگار برای پدر دختر بوده که تا دهه‌های اخیر مرسوم بود. زرتشتیان برای میمنت، نامه را در کاغذی سبز می‌نوشتند و در پاکت سبز قرار می‌دادند و خانوادهٔ دختر نیز با همین تشریفات پاسخ می‌فرستادند. در دورهٔ ساسانی، سرپرست یا مادر داماد وظیفهٔ خواستگاری را با بردن هدایایی مانند گل بر عهده داشت.

آداب خواستگاری

در منابع دینی و فرهنگی، آداب زیر برای خواستگاری توصیه شده است:

• پنهانی برگزار کردن مراسم خواستگاری برخلاف مراسم عروسی که توصیه به آشکار کردن آن شده است.
• داشتن ملاک‌های معقول برای انتخاب و پرهیز از سطحی‌نگری؛
• توجه به معیارهای صحیح و پرهیز از توجه صرف به ملاک‌های ظاهری؛
• دقت در نسب پدر و مادر طرفین؛
• دیدار عروس و داماد در مراسم خواستگاری؛
• مشورت کردن با شخص عاقل و خیرخواه؛
• ذکر خصوصیات طرفین و سؤال از یکدیگر؛
• توجه به هم‌کفو و هم‌شان بودن؛
• بی‌تکلف و آسان گرفتن مراسم؛
• دعا کردن در مراسم خواستگاری؛
• اولویت توجه به ارزش‌های دینی و اخلاقی خواستگار؛
• پوشش مناسب و آراستگی در جلسهٔ خواستگاری؛
• همراه بردن گل و شیرینی توسط خانوادهٔ پسر؛
• پذیرایی معقول در مراسم.

نگاه در جلسهٔ خواستگاری

با توجه به قداست ازدواج در اسلام، حکم نگاه به نامحرم به قصد ازدواج از حکم اولیهٔ حرمت استثنا شده است. فقهای اسلامی بر اصل جواز نگاه به قصد ازدواج اتفاق‌نظر دارند، هرچند در محدودهٔ آن اختلاف دارند:

• نظر اول: فقط نگاه به چهره و دو دست جایز است.
• نظر دوم: علاوه‌بر چهره و دو دست، نگاه به سایر زیبایی‌ها و موی او نیز جایز است.
• نظر سوم: نگاه به تمام بدن زن به‌جز عورت به قصد ازدواج جایز است.

فقها شرایطی برای این نگاه ذکر کرده‌اند: به قصد لذت بردن نباشد، احتمال شناخت برای ازدواج باشد، امکان فعلی ازدواج وجود داشته باشد، نگاه با انگیزهٔ ازدواج با زن خاص باشد، با اجازه و اطلاع زن باشد، و بعد از احراز سایر شرایط باشد. برخی فقها میان نگاه زن و مرد تفاوتی قائل نشده‌اند و برخی حکم جواز را مختص مرد دانسته‌اند.

پوشش و آراستگی در جلسهٔ خواستگاری

نوع پوشش انسان‌ها نشان‌دهندهٔ طرز تفکر و فرهنگ آن‌ها است. کارشناسان توصیه می‌کنند لباس دختر و پسر در جلسهٔ خواستگاری دارای رنگ مناسب، متناسب با فرهنگ ایرانی-اسلامی و بدون چشم‌وهم‌چشمی باشد. آرایش و آراستگی نباید در حدی باشد که عیوب طرفین را پنهان کند؛ زیرا از لحاظ فقهی، پنهان کردن عیوب هنگام ازدواج موجب بطلان عقد است.

خواستگاری در فرهنگ و ملل

خواستگاری در فرهنگ‌های مختلف با آداب متفاوتی برگزار می‌شود. در اکثر مناطق، نزدیکان عروس و داماد در این مراسم حضور دارند و برای انتخاب صحیح به طرفین کمک می‌کنند. در برخی کشورها مانند هندوستان، خواستگاری از سوی خانوادهٔ دختر صورت می‌پذیرد. در برخی فرهنگ‌ها مانند دزفول و ترکمنستان، چای خوردن دختر در مجلس خواستگاری نشانهٔ جواب مثبت است و در لاهیجان، دو استکان چای یکجا خوردن نشانهٔ رد خواستگار است.

در فرهنگ اعراب پیش‌از اسلام، خواستگاری یکی از مؤلفه‌های اصلی ازدواج بود و مرد نزد ولی دختر می‌رفت و تقاضای ازدواج می‌کرد؛ ولی بدون در نظر گرفتن رضایت دختر، تقاضا را رد یا قبول می‌کرد.

فرهنگ غرب

در قرون وسطی، ازدواج در پیوند با مذهب بود و خواستگاری‌ها در طول مراسم مذهبی انجام می‌شد. یکی از آداب رایج غربی که ریشه در قرون وسطی دارد، رسم زانو زدن هنگام خواستگاری است. این شیوه صرفاً بیانگر عشق نبوده، بلکه حاکی از احترام و تمکین و بردگی ابدی بوده است. امروزه اشک شوق دختر در فرهنگ غربی هنگام خواستگاری امری رمانتیک به‌شمار می‌رود؛ اما کارشناسان معتقدند این اشک شوق نشانهٔ ظلم پنهانی در غرب در حق زنان است. در فرهنگ مدرن غربی، رابطهٔ زن و مرد در حد روابط دوستانه تعریف شده و خواستگاری مرد برای زندگی مشترک و متعهدانه، امری شگفت‌آور برای زن غربی تلقی می‌شود.

خواستگاری در شهرها و اقوام ایرانی

خواستگاری در ایران با توجه به فرهنگ و رسوم هر منطقه، تنوع دارد؛ اما به‌طور کلی آداب مشترکی وجود دارد: موافقت بزرگ‌ترها، انتخاب واسطه، دیدار و گفتگو، هدیه‌بردن، طرح موضوع ازدواج و موافقت یا مخالفت خانوادهٔ دختر. در صورت موافقت، مراسم بله‌برون یا نامزدی برگزار می‌شود. در بسیاری از نقاط ایران، پیش‌از خواستگاری رسمی، خانوادهٔ پسر با فرستادن هدایایی مانند طلا، لباس و شیرینی به منزل دختر، او را نشون‌کردهٔ خود اعلام می‌کنند و پذیرش این هدایا به معنای تعهد نانوشته‌ای برای ازدواج است.

خواستگاری در هر شهر و قوم ایرانی ویژگی‌های خاص خود را دارد، مانند:

• در فارس (شیراز) به خواستگاری دَلالَگی می‌گویند و ابتدا مجلس زنانه برگزار می‌شود. شربت آوردن دختر در مراسم خواستگاری به معنای جواب مثبت و آوردن هر نوشیدنی دیگری به جز شربت، نشانهٔ جواب منفی است.
• در مشهد مرحلهٔ نخست خواستگاری به‌صورت غافلگیرانه و به بهانهٔ مهمانی انجام می‌شود و از دختر سؤالاتی می‌پرسند تا مهارت‌های خانه‌داری او را بسنجند. پس‌از پسندیدن دختر، نیت خود را به‌طور صریح بیان می‌کنند تا در صورت رضایت عروس و خانواده‌اش، مراسم رسمی خواستگاری را برگزار کنند.
• در اصفهان ابتدا زنان فامیل پسر به خواستگاری می‌روند و پس از رضایت اولیه، مراسم رسمی با حضور اقوام دو طرف برگزار می‌شود و خانوادهٔ عروس، کله‌قندی به داماد هدیه می‌دهند. در شبی خوش‌یمن نیز بستگان داماد خوانچه‌ای به خانهٔ عروس می‌برند و فردی از اقوام داماد در ستایش اهل‌بیت شعر می‌خواند و دیگران صلوات می‌فرستند.
• در مازندران مرحلهٔ قبل‌از خواستگاری کیجا وین (دختر دیدن) و خواستگاری اصلی خازندی گفته می‌شود، پس‌از مرحلهٔ اول، در صورت موافقت خانوادهٔ دختر، فردای خواستگاری، خانوادهٔ پسر غذا و شیرینی به خانهٔ دختر می‌فرستند.
• در تهران قدیم، ازدواج‌های فامیلی رایج بود و انتخاب همسر بر عهدهٔ خانواده‌ها بود و گاه از دلاله‌ها نیز کمک می‌گرفتند. پس‌از دیدن دختر توسط زنان فامیل پسر و رضایت آنان، خواستگاری رسمی با حضور خانواده‌ها برگزار و مهریه و شیربها تعیین می‌شد.
• در اراک، مادر داماد همراه خواهران و زنی باتجربه به خانهٔ عروس می‌رفت؛ عروس با چای یا شربت پذیرایی می‌کرد، چادرش را برمی‌داشت و با درخواست آوردن قلیان، خانه‌داری و برخوردش سنجیده می‌شد. در صورت رضایت، پدر داماد برای بله‌برون اجازه می‌گرفت.
• در قوم ترک، اِلچیلیخ به معنای خواستگاری است. پس‌از جواب مثبت مرحلهٔ اول، خواستگاری اصلی با حضور داماد، خانوادهٔ پسر و بزرگان فامیل برگزار می‌شود؛ آنها گل، شیرینی، نبات و کله‌قند به خانهٔ عروس می‌برند. در این مجلس، دختر و پسر با اجازهٔ بزرگ‌ترها با هم گفت‌وگو می‌کنند و خانواده‌ها دربارهٔ مهریه و رسوم به توافق می‌رسند. در پایان یکی از بزرگان خانوادهٔ داماد کله‌قند را می‌شکند و حاضران به نیت خوشبختی زوج، از آن می‌خورند.
• در قوم کرد، خواستگاری قاصه یا خوازمنی نامیده می‌شود و مراسم با حضور ریش‌سفیدان برگزار می‌شود. رسم دسماچ (بوسیدن دست مردان خانوادهٔ عروس توسط مردان خانوادهٔ داماد) از رسوم ویژهٔ آنان در مراسم خواستگاری است.
• در قوم بلوچ، خواستگاری با مراسم جار (اعلام خبر و کمک مالی به داماد) و پاگِدَران (آشنایی غیررسمی) آغاز می‌شود و سپس مراسم اصلی گِندونِن با حضور بزرگان و ریش‌سفیدان برگزار می‌شود که در آن خانوادهٔ داماد انگشتر، ساعت و طلا به عروس هدیه می‌دهند و به آن حلقه‌کُنان می‌گویند.
• در قوم عرب، خانوادهٔ دختر با عبارت مکانُکم فروشه رضایت خود را برای خواستگاری اعلام می‌کنند، سپس خانوادهٔ داماد با هدایایی مانند انگشتر و چادر عربی، دختر را نشان کرده و نامزدی آغاز می‌شود. مراسم رسمی خواستگاری (خطبه یا گَی) با حضور روحانی و ریش‌سفیدان برگزار و دربارهٔ مهریه و هزینهٔ جهیزیه توافق می‌شود و مجلس با صلوات و در برخی مناطق فاتحه‌ای برای حضرت عباس و پذیرایی قهوه پایان می‌یابد.
• در قوم ترکمن، پسر، دختر مورد نظر را به خانواده معرفی می‌کند و پس‌از تحقیقات اولیه، زنان خانوادهٔ پسر در مراسم ثوزآتماق به خواستگاری می‌روند. خانوادهٔ دختر فرصت تحقیق می‌خواهد و در صورت جواب مثبت قطعی، در مراسم ثوزآلماق رضایت خود را اعلام و مقدمات بعدی را تعیین می‌کنند.
• در میان لرها و بختیاری‌ها، رسم خواستگاری با اطلاع‌رسانی یکی از زنان فامیل پسر به خانوادهٔ دختر آغاز می‌شود که به آن گوش‌وَرداری می‌گویند. پس‌از اجازهٔ آنان، اقوام داماد با هدیه‌ای مانند پارچه به خانهٔ دختر می‌روند و پذیرش آن به معنای جواب مثبت است؛ این مراسم زون‌گشون (بله گفتن) نام دارد و هدیه دادن پارچه به عروس نیز بِلِکه بندون گفته می‌شود.

مسائل حقوقی

طبق مادهٔ ۱۰۳۴ قانون مدنی، خواستگاری مرد از زنی که موانع ازدواج را نداشته باشد جایز است. از نظر حقوق‌دانان، خواستگاری تقاضای ازدواج از سوی مرد است.

چالش‌های خواستگاری در دوران معاصر

دوری از آداب و رسوم

با تحولات فرهنگی، بسیاری از جوانان به‌دلایل مختلف ازجمله تأثیر فرهنگ‌های غربی، به رعایت آداب اصیل خواستگاری کمتر توجه می‌کنند. این امر به از دست رفتن ارتباطات اجتماعی مهم و انتقال فرهنگ ایرانی به نسل‌های آینده آسیب می‌زند و موجب ابهام و سوءتفاهم در فرایند خواستگاری می‌شود.

تفاوت‌های فرهنگی

تنوع قومی و فرهنگی در ایران، گاه به تفاوت در آداب، انتظارات، مهریه و نوع پوشش منجر می‌شود. تحقیق دربارهٔ فرهنگ طرف مقابل، گفتگو و همدلی از راهکارهای برون‌رفت از این چالش است.

توقعات بالا و تجمل‌گرایی

توقعات غیرواقعی و ایده‌آل‌گرایانه، سخت‌گیری در انتخاب همسر و طولانی شدن فرایند خواستگاری را به دنبال دارد. برگزاری مراسم در تالارهای مجلل و با هزینه‌های گزاف، برخلاف سنت گذشته که مراسم در منزل عروس برگزار می‌شد، هزینه‌های ازدواج را افزایش داده و موجب دلسردی جوانان می‌شود.

دخالت اطرافیان

دخالت بیش از حد اطرافیان، استقلال و آزادی عمل زوجین را محدود می‌کند و در سوی دیگر، نادیده گرفتن نظرات آنان موجب محرومیت از تجربیات‌شان می‌شود. ایجاد تعادل میان این دو ضروری است.

نداشتن شناخت کافی

در بسیاری از جلسات خواستگاری، زوجین به جای پرسش‌های عمیق، به پرسش‌های سطحی اکتفا می‌کنند و تصویری ناقص از طرف مقابل می‌یابند. انتخاب معیارهای نادرست مانند تأکید افراطی بر ظواهر نیز به انتخاب اشتباه می‌انجامد. راهکارهای غلبه بر این مشکل آشنایی با معیارهای ازدواج، استفاده از منابع معتبر، مشاوره با افراد باتجربه، دریافت مشاورهٔ پیش‌از ازدواج و عجله نکردن در تصمیم‌گیری است.

منابع

• «آداب جلسهٔ خواستگاری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
• «آداب‌ورسوم مراسم خواستگاری که دختر پسرهای دم بخت باید بدانند»، وب‌سایت سوربان، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۴۰۲ش.
• «آداب‌ورسوم ازدواج در اصفهان»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۵ش.
• «آداب‌ورسوم ازدواج در مازندران»، وبلاگ علوم ۲۰۰۷، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۳۸۹ش.
• «آداب‌ورسوم جلسه خواستگاری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «آداب‌ورسوم مردم تبریز، ارومیه و آذری‌ها در عروسی»، وب‌سایت تشریفینو، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «آشنایی با برخی رسوم و سنت‌های قدیمی آذربایجان غربی»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۲ش.
• «آشنایی با مراسم عروسی در کردستان»، وب‌سایت ساعدنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۰ش.
• آینه‌چی، عباس، «روابط دختر و پسر قبل از ازدواج»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «آیین ازدواج در بین مردم عرب»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۴۰۱ش.
• «آیین‌های ریشه‌دار ازدواج در بوته فراموشی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۴ش.
• احمدی، محسن و مجتهدپور، یاسمین، «خواستگاری»، وب‌سایت دائرهٔ‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۸ش.
• اخیانی، جمیله، «آیین‌های عروسی در شاهنامه»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۲ش.
• اصلانی، زهرا، «درنگی در آداب ازدواج»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
• اکبری، حسین و نخعی‌راد، زهرا، «بررسی جامعه‌شناختی دایرهٔ همسرگزینی دختران در ارتباط با فضای مجازی»، نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی، ۱۳۹۹ش.
• امینی، ابراهیم، «تجمل‌گرایی، یکی از موانع ازدواج»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• امینی، پناه، «زانو زدن هنگام خواستگاری: چرا برای پیشنهاد ازدواج زانو می‌زنند؟»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
• ابن‌منظور، محمد، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• «اختلاف فرهنگی در ازدواج»، وب‌سایت مرکز مشاوره روان آرام، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۲ش.
• «با آداب‌ورسوم عروسی در شیراز آشن شوید»، وب‌سایت بزمینه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۹ش.
• «بررسی سطح توقعات در ازدواج»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «بله‌برون و نامزدی چه رسوم و هدایایی دارند؟»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۰ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «پایتخت باستانی بلغارستان میزبان تاریخ و فرهنگ ایران اسلامی بود»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «تیغ بدعت روی فرهنگ خواستگاری»، وب‌سایت جامعه‌الزهرا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۳۹۷ش.
• جعفری، طاهره و کوهستانی، مریم، «نگرش دختران جوان پیرامون فرهنگ خواستگاری به شیوه سنتی و جدید (مورد مطالعه: دانشجویان دانشکده رفاه در سال ۱۳۹۵–۹۶)»، مجلهٔ مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شماره چهلم، ۱۳۹۵ش.
• حاجی‌زاده، محبوبه، «خواستگاری»، وب‌سایت دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۸ش.
• خزائی، مرتضی، «ناشناخته‌های آداب‌ورسوم ازدواج در مشهد (قسمت اول)»، وب‌سایت رهام ۷۲۴، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۳۹۸ش.
• «خواستگاری ایرانی‌ها در دوران باستان چگونه بوده است؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۰ش.
• «خواستگاری در اسلام»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۶ش.
• «دخالت در ازدواج»، وب‌سایت کلینیک روان‌شناسی دکترسلام، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «رسم‌ورسوم عروسی در مازندران: قبلاً به چه شکل بود؟»، وب‌سایت جای دنج، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
• «روش‌های خواستگاری به سبک جوان‌های امروزی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• «سنت‌های جالب خواستگاری و عروسی در بین قوم ترکمن»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۳ش.
• «شناخت پیش از ازدواج»، وب‌سایت ذهن نو، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• طباطبایی ندوشن، سیده مریم، «نقش تجملات در کاهش ازدواج جوانان»، در مجله ره‌توشه، دورهٔ ۱۴۳۷، شمارهٔ ۱۳۶، ۱۳۹۴ش.
• عاملی، باقر، حقوق خانوداه، تهران، مدرسهٔ عالی دختران تهران، ۱۳۵۰ش.
• عزیزی، نرگس، «زوجین با تفاوت‌های فرهنگی چگونه کنار بیایند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ تیر ۱۳۹۴ش.
• فتحی، مریم، «خواستگاری»، دانشنامه جهان اسلام، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• لطیفی حسینی، عذرا و دیگران، «بررسی دیدگاه آیت‌الله خوئی در حکم نگاه مرد به زن نامحرَم، به قصد ازدواج، با تأکید بر آیات و روایات اسلامی»، مجلهٔ پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شمارهٔ ۳۰، ۱۴۰۰ش.
• «ماده ۱۰۳۴ قانون مدنی»، وب‌سایت داوودآبادی، تاریخ بازدید: ۲ آبان ۱۴۰۵ش.
• «مراسم ازدواج بختیاری‌ها»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مراد ۱۳۹۹ش.
• «مراسم پیش از ازدواج مردم بلوچ»، وب‌سایت کارناوال، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوقی زن در اسلام، تهران، صدرا، بی‌تا.
• مقدادی، محمد، «خواستگاری در فقه و حقوق»، مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۵، ۱۳۸۳ش.
• منتظری مقدم، حامد، «گونه‌های ازدواج در عصر جاهلی»، دو فصلنامهٔ تاریخ اسلام در آینهٔ پژوهش، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، سال دوم، شماره چهارم، ۱۳۸۴ش.
• موسوی، سیدکمال، «مقایسه ازدواج‌های امروزی با ازدواج‌های سنتی»، وب‌سایت مرکز مشاوره سلامت روان، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• نجفی، مسلم، «فمینیسم»، قم، نشریه حوزه، شماره ۱۱۹، ۱۳۸۲ش.
• «نگاهی به آداب‌ورسوم ازدواج در مازندران»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۹۲ش.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• یوسفیان، نعمت‌الله و الهامی‌نیا، علی‌اصغر، احکام خانواده، آموزش عقیدتی سپاه پاسدران، بی‌تا.
• «۲۰ مورد از مهم‌ترین سوالات شناخت قبل از ازدواج که باید پرسیده شوند!»، وب‌سایت مرکز روانشناختی رهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.