ایذه

ایذه

نمایی از شهر ایذه
نام و مشخصات
نام‌های دیگر	ایزج آیاپیر آنزان مال امیر
جمعیت و ویژگی‌های اجتماعی
سال سرشماری	۱۳۹۵ش
جمعیت	۱۱۹۳۹۹ نفر
جغرافیای طبیعی
آب‌وهوا	معتدل و سرد
رودخانه	آب زرک آب سرحوض آب سوسن آب شلا
کوه	کوه جیوه کوه زرد کوه آبندان کوه پیرقدی کوه شاویش
پوشش گیاهی	بلوط ایرانی بنه انجیر
اقتصاد و فرهنگ
محصولات	گندم جو برنج
سوغات	قالی بختیاری گلیم شیر سنگی
گردشگری
آثار تاریخی	اشکفت سلمان محوطه باستانی شمی طاق طویله
جاذبه‌های گردشگری	تالاب میانگران دشت سوسن

ایذه؛ شهرستانی در شمال‌شرقی استان خوزستان.

شهرستان ایذه، مرتفع‌ترین شهرستان استان خوزستان است. مرکز این شهرستان، شهر ایذه نام دارد. این شهرستان قطب اکوتوریسم استان است و بیش‌ترین میزان گردشگرپذیری در میان شهرهای خوزستان را دارد. ایذه زادگاه پلنگ ایرانی است و پس از خرم‌آباد و یاسوج سومین شهر پرجمعیت لرنشین است که به‌نام پایتخت بختیاری ایران معروف است.

نام‌گذاری

ایذه در طول تاریخ با نام‌های متفاوتی از جمله ایزج، ایذه، اوجا، آیاپیر، آنزان، انشان، ایگه، اریگ، ایج، مالمیر یا مال‌امیر شناخته می‌شد. مال در اصطلاح لرهای بختیاری به‌معنی محل بوده و مال‌امیر به‌معنی مقر حکومت است. نام این خطه در سال ۱۳۱۴ش به ایذه تغییر یافت. ایدیده یا ایدیذه به‌معنی شهر کنار آب است و این شهر از شهرهای مهم تمدن عیلامی بوده است. قرارگرفتن ایذه در کنار تالاب شط می‌تواند دلیلی بر تغییر شکل ایدیده به ایذه بوده باشد.

تاریخچه

ایذه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خاص، یکی از مراکز مهم در دوران عیلامی‌ها بود. این شهر در دوران حکومت ساسانیان یکی از شهرهای آباد و پرجمعیت ایران بود. در سال ۱۷ قمری، نعمان بن مقرن مزنی (سردار عرب) به خوزستان آمد و با شیرویه (حکمران ایذه) صلح کرد و شهر تسلیم شد. در زمان خلفای عباسی، ایذه کرسی ولایت بوده و «ایذج الاهواز» نام داشت. این شهر در سدهٔ شش قمری مرکز حکومت اتابکان لرستان یا امرای فضلویه بود و مال‌امیر نامیده می‌شد.

جمعیت‌شناسی

جمعیت شهرستان ایذه بر اساس سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵ش، ۱۹۸۰۰۰ نفر و جمعیت شهر ایذه نیز ۱۱۹۳۹۹ نفر بوده است.

مردم ایذه از ایل بختیاری هستند و به زبان لری و گویش بختیاری تکلم می‌کنند.

مردم این منطقه مسلمان و شیعه هستند.

جغرافیا

مساحت شهرستان ایذه ۴۰۳۵ کیلومتر مربع است. این شهرستان از شمال به شهرستان لردگان، از غرب و شمال‌غربی به مسجدسلیمان، از جنوب و جنوب‌شرقی به کهگیلویه‌وبویراحمد و شهرستان باغ‌ملک و از شرق و شمال‌شرقی به استان چهارمحال‌وبختیاری دسترسی دارد.

ایذه در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده است. این خطه تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد دارد. کوه جیوه و کوه زرد در شمال، کوه آبندان در شرق، کوه پیرقدی در غرب و کوه شاویش در جنوب ایذه سر برافراشته‌اند. دشت سوسن تنها دشت آبرفتی ایذه است. رودخانه‌های آب‌زرک، آب‌سرحوض، آب‌سوسن و آب‌شلا از رودخانه‌های جاری در ایذه هستند.

کبک، تیهو، دارکوب، پری‌شاهرخ، زاغی، بلبل، سهرهٔ طلائی، شغال، روباه، پلنگ، آهو و خرس قهوه‌ای از جانورانی هستند که در این خطه زیست می‌کنند. حدود ۲۳۰ گونهٔ گیاهی در مناطق مختلف ایذه شناسایی شده‌اند؛ این امر سبب شده تا به ایذه لقب باغ گیاه‌شناسی طبیعی داده شود. درخت بلوط، عمده‌ترین پوشش گیاهی این خطه است. از دیگر گونه‌های گیاهی ایذه می‌توان به بنه، انجیر، کیکم، مورَد، زبان‌گنجشک، ارغوان، بادام کلخونک، انار وحشی، زالزالک، گون، گرامینه، نی، گیاهان مرتعی از خانواده لگومینه و گرامینه، بقولات خارشتر و شتی یا پاوکده اشاره کرد.

فرهنگ و هنر

در ایذه بر اساس رسم دونگو، مادر هنگام رویش اولین دندان فرزند خود مقداری نخود و گندم، بو داده و به همسایگان می‌دهد. آنها نیز برای تشکر در ظرف خالی مقداری شیرینی یا پول قرار می‌دهند. مهریه در این شهر به‌صورت سکه یا زمین است. به مهریه «پشت‌قباله» نیز می‌گویند. مرسوم است روز قبل از عروسی، چمدانی پر از دستمال، جوراب، حوله، پیراهن، زیر پیراهن و دستمال ابریشمی به خانوادهٔ داماد هدیه داده شود. چند روز پس از مراسم عروسی، عروس و داماد به خانهٔ پدرزن رفته و پدر عروس هدایایی مانند لباس و طلا به دختر و داماد خود می‌دهد. به این آیین «پانگون» می‌گویند.

موزهٔ باستان‌شناسی ایذه، بزرگ‌ترین موزهٔ جنوب‌غرب ایران است.

نان کَلگ، نان رگو، نان فطیر، نان ورچاله یا برچاله‌ای، نان لفه، نان توچری، نان گرده، کباب بختیاری، اوگوشت (آبگوشت) او توتو یا توتم، کباب په‌به‌جیر، جگر په‌پیچ و آوریز از غذاهای محلی این خطه به‌ شمار می‌روند.

قالی‌بافی و قالیچه‌های بختیاری در ایذه رونق دارد. در این قالی‌ها از اشکال هندسی انتزاعی با رنگ، پشم و الیاف طبیعی استفاده می‌شود. از دیگر صنایع‌دستی این خطه می‌توان به گلیم‌بافی، نمدمالی، گیوه‌دوزی، چوقابافی و تراشیدن شیر سنگی اشاره کرد. شیر، ماست، کره، پنیر تازه، پنیر پوست، روغن، دوغ، کشک، توف، تل و بدوف نیز از سوغاتی‌های لذیذ ایذه محسوب می‌شوند.

جاذبه‌‌های گردشگری

• اشکفت سلمان معروف به نیایشگاه تاریشا شامل سازه تاریخی متعلق به اتابکان، چشمهٔ معدنی و چهار سنگ‌نگارهٔ سه هزار ساله مربوط به دوران عیلامی؛
• تالاب میانگران در پنج کیلومتری شهر ایذه و یکی از معروف‌ترین تالاب‌های ایران؛
• نقش‌برجستهٔ خنگ کمالوند روی دیوارهٔ شرقی تنگه‌ای باریک در نزدیکی کوه رشید؛ در این نقش، تصویر مردی سوار بر اسب و کاهنی روبه‌روی او دیده می‌شود. این نقش در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
• محوطه باستانی شمی در نُه‌کیلومتری روستای شمی با آثار کشف‌شده از دورهٔ الیمائیه دز ۱۷۱ تا ۱۳۸ پیش از میلاد؛

دیگر جاذبه‌های گردشگری ایذه عبارت است از: امامزاده سلطان ابراهیم، منطقهٔ باجول، قلعهٔ تل، پل شالو، جنگل ایذه، آبشار شیوند، آبشار توف‌اسپید، بنای گردن‌طلق، نقش‌برجستهٔ شیوند، نقش‌برجستهٔ خنک‌اژدر، نقش‌برجستهٔ خنگ‌یارعلی و خنگ کمال‌وند و شاهسوار، بنای کوشک نورآباد، بنای طاق طویله، قلعهٔ هلایجان، تپه‌های سبزعلی و زبرجد قلعه راسفند، کژدم، مدرسه بردگوری‌های پردگپی، بردگوری نورآباد، تاکوتر ده‌زیر، کاروانسرای مال سعیدی، تپهٔ پیان، محوطه تاریخی ده شیخ، قبرستان شیرهای سنگی شاهسوار، دهکده زراس و قلعهٔ کژدمک.

منابع

• «آشنایی با ایذه»، وب‌سایت توریستگاه، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.
• «آشنایی با برخی از آداب‌ورسوم مردم شهر ایذه»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۱ش.
• ابراهیم‌زاده، عیسی و حاتمی، داود، «تحلیلی بر عملکرد مدیریت فضای سبز شهری و بازده اجتماعی – توسعه‌ای آن در شهر ایذه»، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، س۳، شماره ۱۳، ۱۳۹۳ش.
• «از موزه ایذه تا پایان هفته رایگان دیدن کنید»، خبرگزاری ایسنا آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۹۸ش.
• «تاریخچه شهرستان ایذه»، وب قانون برای همه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۰ش.
• «جاهای دیدنی ایذه/سفر به زادگاه پلنگ ایرانی»، وب‌سایت ره‌بال آسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ش.
• «راهنمای سفر به ایذه»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شهر ایذه»، وب‌سایت ایگردش، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.
• قاسم شیرازی، محمدرضا، «جاهای دیدنی ایذه؛ سرزمینی که تاریخ و طبیعت را به هم پیوند زده»، وب‌سایت مجله پینورست، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.
• «معرفی شهر ایذه»، وب‌سایت چهارگوشه ایران زیبا، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.
• «نتایج سرشماری جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری سال ۱۳۹۵»، درگاه ملی آمار، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۱ش.