شهر خلاق، از مباحث جدید در حوزۀ مطالعات شهری و بهویژه مدیریت شهری است که بر بهتر شدن محیط زندگی و ارتقای کیفیت زندگی و افزایش احساس رضایت بهواسطۀ تفکرات نو و خلاق شهروندان تاکید دارد. این مفهوم، با تمرکز ویژه بر برنامهریزی فرهنگی در شهرها تلاش میکند تا توسعۀ شهری با محوریت جذب طبقۀ خلاق، توسعۀ صنایع خلاق و صنایع فرهنگی خلاق صورت گرفته و به رشد اقتصادی شهر برمبنای خلاقیت منتهی شود. در این میان، شهرهای ایرانی، باتوجه به پتانسیل فراوان، قدمت بالا و اصالت فرهنگی میتوانند در این مسیر حرکت کرده و با پیادهسازی شاخصهای بومیسازی شدۀ شهر خلاق و برندسازی جهانی آنها، پیامدهای مفید دیگری همچون توسعۀ اقتصادی را نیز بهدنبال داشته باشند. این توسعه، نهتنها با نابودی منابع و به خطرانداختن شرایط اکولوژیکی رخ نداده بلکه با تقویت و حفظ منابع و داراییها بهدست میآید.
امروزه، با گسترش جهانی شدن، موتور رشد اقتصادی از تولید به دانش و اقتصاد مبتنی بر خلاقیت و اقتصاد توجه تغییر یافته که بهمرور، به کاهش شهرهای مبتنی بر اقتصاد تولیدی و افزایش شهرهای متکی بر خلاقیت، خدمات، فرهنگ و مصرف منجر شده است. هرچند، ممکن است در شهر خلاق، صنایع کارخانهای نیز وجود داشته باشند، اما بخش اعظم درآمد و تولید را باید در صنایع فرهنگی و خلاقی همچون رسانه، فیلم، موسیقی، طراحی، مد، تولید نرمافزار، تئاتر، گردشگری، اقتصاد هنر و اقتصاد نشر جستوجو کرد.[۱]
کارشناسان، شهر خلاق را رویکردی فرهنگی میدانند که بر ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، از طریق جذب و پرورش استعدادها و خلاقیتهای افراد، تاکید دارد.[۲] آنها، هدف نهایی در این رویکرد فرهنگی را دستیابی به توسعۀ داناییمحور میدانند که علاوه بر نقش خلاقیت در رشد و شکلدهی شهر، به حذف محدودیتها و موانع فیزیکی، اجتماعی و فرهنگی از شهرها، منتهی خواهد شد تا خلاقیت بهعنوان نیروی محرکۀ رشد و توسعۀ اقتصادی، شهر را بهسمت جلو حرکت دهد. در همین راستا مدرسههای خلاق تأسیس شده است.
همچنین، گروهی از کارشناسان، شهر خلاق را مرکز نوآوری، فناوری و تبدیل ایده به ثروت و پول میدانند. برخی دیگر نیز این شهر را مفهومی عمیق با دامنۀ تأثیرگذاری بالا معرفی کردهاند که بر کلیۀ جنبهها و ابعاد شهری تأثیر گذاشته و از آنها تأثیر میپذیرد.[۳]
علاوه بر آن، شهر خلاق را مکانی برای شکوفایی خلاقیتهای هنری، نوآوریهای علمی و فناوری و نیز صدای رسای فرهنگهای روبهرشد میدانند که هر شهروند در آن، به استفاده از ظرفیتهای علمی، هنری و فرهنگی خود اطمینان داشته و بر این باور است که همواره حرکتی رو به جلو خواهد داشت.[۴]
مفاهیم کلیدی شهر خلاق
1. شبکۀ شهرهای خلاق: شبکۀ شهرهای خلاق یونسکو، [۵] بستری جهانی برای شهرهایی است که خلاقیت را محور توسعۀ پایدار شهری قرار دادهاند. این شبکه با هدف تبادل تجربیات، ایدهها و راهکارهای نوآورانه در حوزههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، به رشد اقتصادی متوازن کمک میکند. عضویت در این شبکه، امکان دسترسی به دانش و تجربیات بینالمللی را فراهم ساخته و تسهیلکنندۀ همکاری و تبادل اطلاعات میان شهرهای دارای زمینههای فرهنگی مشابه در سطح جهانی است. این تعاملات، خلاقیت و صنایع فرهنگی را به کانون برنامههای توسعۀ محلی و همکاریهای بینالمللی اعضا تبدیل میکند.
2. ماشین فراغت: این مفهوم بر اهمیت مصرف فرهنگی و تسهیلات تفریحی به عنوان شاخصهای کلیدی کیفیت زندگی و رفاه در اقتصاد شهری تأکید دارد. در شهر خلاق، شهروندان، کیفیت تجربۀ زیسته را بر مبنای دسترسی و بهرهمندی از فرصتهای فرهنگی و تفریحی اولویتبندی میکنند. این امر، منجر به شکلگیری فضاهایی میشود که شهر را به کانون فعالیتهای فراغتی جذاب و متنوع تبدیل مینماید.
3. جهانشهرها: شهرهای خلاق، با کسب ویژگیهایی نظیر انطباقپذیری، نوآوری، ریسکپذیری هوشمندانه و رهبری اثربخش، به جایگاه جهانشهر دست مییابند. این شهرها با رویکردی منعطف به محیط، راهکارهای بدیع برای حل مسائل پیچیده ارائه داده و با مدیریت کارآمد، توانایی مواجهه با چالشها و یادگیری از آنها را کسب میکنند. هدف نهایی این شهرها، ایفای نقش مؤثر در فرآیندهای جهانی شدن و تعاملات بینالمللی از طریق تقویت جایگاه خود به عنوان قطبهای نوآوری و تبادل فرهنگی است.[۶]
پیشینه شهر خلاق
از میانۀ دهۀ ۱۹۹۰م، مفهوم «شهر خلاق» ابتدا در بریتانیا و سپس در آمریکا، به پارادایمی[۷] معمول و مدلی جدید از گرایش به برنامهریزی سیاستهای شهری تبدیل شد. پس از آن و در سال ۲۰۰۱م، طرحی با عنوان «شهرهای خلاق» در واشنگتن به اجرا درآمد. در سال ۲۰۰۳م نیز دانشکدهای تحت عنوان «شهرهای خلاق» در دانشگاه اوکازای ژاپن تأسیس شده و شبکۀ شهرهای خلاق ژاپن را در سال ۲۰۰۵م راهاندازی کردند.
سازمان جهانی یونسکو نیز در سال ۲۰۰۴م، در قالب برنامۀ جهانی خود پیرامون تنوع فرهنگی، شبکۀ شهرهای خلاق را راهاندازی کرد که ادینبورگ، [۸] نخستین عضو آن بوده و از آن پس تاکنون، شهرهای زیادی به آن پیوستهاند. سازمان یونسکو، شعار «شهروند خلاق، شهر خلاق و زندگی خلاق» را برای شهر خلاق ارائه کرد که تأکید میکند لازمۀ دستیابی به زندگی خلاق، داشتن شهر خلاق و لازمۀ دستیابی به شهر خلاق، داشتن شهروندان خلاق است.[۹]
فلسفۀ شکلگیری شهر خلاق
کارشناسان، فلسفۀ شکلگیری شهرهای خلاق را در این میدانند که همیشه در مکانهایی با پتانسیلهای خلاق، شرایط بهگونهای باشد که مردم در آن فکر و برنامهریزی کرده و در استفاده از فرصتهای بهوجود آمده، ابتکار عمل داشته باشند. علاوه بر آن، مردم باید بتوانند مسائل شهری مهارنشدنی را نیز اداره کنند.[۱۰]
عوامل تاثیرگذار بر ایجاد شهرهای خلاق
کارشناسان، ازجمله دلایل توجه به توسعۀ شهرهای خلاق را مسائل و مشکلات بیشماری میدانند که شهرهای صنعتی متکی بر تولید داشتهاند؛ مانند کمبود منابع اولیه و خطر اتمام آنها، نبود بازارهای مصرف محصولات، آمار بیکاری بالا بهدلیل مکانیزه شدن خطوط تولید و حذف نیروی انسانی، آلودگی هوا و محیط زیست.[۱۱]
همچنین، کارشناسان معتقدند که خلاقیت در شهرها نیازمند ایجاد زیرساختهای نرم و سخت شامل زیرساختهای ذهنی، شیوۀ نگرش شهر به فرصتها و مشکلات و نیز فراهم نمودن شرایط مکانی و فضایی پرورش خلاقیت از طریق زیرساختهای قانونی و بستههای تشویقی است.[۱۲]
مکانهای خلاق در فضاهای شهری نقشی تعیینکننده در ارتقاء درجۀ خلاقیت شهری ایفا میکنند. در این میان، مکانهایی که نمادهای فرهنگی شهر را برجسته کرده و در زنده نگه داشتن باورها و اعتقادات فرهنگی، تاریخی، مذهبی و ملی بهعنوان ستون مستحکمی برای بسط تفکر خلاق در بین شهروندان بهشمار میروند، نقشی ارزشمندتر دارند.[۱۳]
شرایط و ویژگیهای شهر خلاق
از جمله ویژگیهای کلی شهرهای خلاق میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
مکانی جذاب برای کار و زندگی شهروندان (بهخصوص نسل جوان)؛
توانمند در شکوفاسازی بخشهای مختلف اقتصادی (از راه بهکارگیری فناوری و مدیریت صحیح آن)؛
مرکز جذب بنگاههای مختلف اقتصادی نوظهور (خوشهها و مراکز تحقیقاتی بهویژه در زمینۀ فناوریهای برتر). [۱۴]
همچنین، برخی دیگر از ویژگیها یا پیششرطهای لازم برای تحقق شهر خلاق معرفی شده است:
تفکر جمعی: فعالیتهایی که از خلاقیت ناشی میشوند، علاوه بر تولید کار و رفاه، بهصورت عمومی نیز به افزایش سامان جمعیت منجر شده و از آنجاییکه مشارکت و حضور شهروندان را در زندگی عمومی توسعه میدهند، احساس هویت و امنیت فرهنگی را مطلوب کرده و ادراک عمومی را نیز در شهر افزایش میدهند. بههمین دلیل، در شهرهای خلاق، مسائل شهری، بهصورت خلاقانه و با تفکر جمعی صاحبان اصلی فضاهای شهری، یعنی شهروندان و صاحبان مشاغل، درکنار مدیران و برنامهریزان شهری، مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.[۱۵]
تمرکز؛ تمرکز جمعیت بیشتر مردم در مکانی مشخص به ملاقات مکرر، ارتباطات میان افراد و درنتیجه تولید ایدههای جدید منجر میشود. تمرکز، تنها بهمعنای افزایش جمعیت نبوده بلکه افزایش تعامل میان آنها را نیز دربرمیگیرد.
تنوع؛ نهتنها در شهروندان، دانش، مهارت و فعالیتهای آنها بلکه در پروژههای شهری نیز در نظر گرفته میشود. در شهری با چنین ماهیت، انواع فرصتهای مناسب برای شهروندان بهمنظور تعامل اجتماعی باهم، مبادلۀ اطلاعات، دستیابی به عقاید تازه و نوآوریها وجود دارد.
پویایی و تحرک؛ هرچند تمرکز و تنوع، برای ایجاد شهر خلاق ضروری هستند اما کافی نیستند. اساس این عامل بنیادین نوسانات کوچکی هستند که میتوانند تغییراتی متعدد ایجاد کنند.[۱۶]
بسترهای شهر خلاق
مکان: فرآیند خلاقانۀ توسعۀ فضای شهری، زمانی شکل میگیرد که افراد و شهروندانی که میخواهند از آن استفاده کنند، در این فرآیند دخیل باشند. بههمین دلیل، تفکر افراد در طراحی آن فضای شهری دخیل بوده و بهنوعی از خلاقیت موجود در جامعه در شکلگیری آن شهر کمک گرفته شده است؛ برای مثال، در انگستان، برای تعیین پیادهروها، از خود شهروندان استفاده میشود. به این صورت که پارکها، در مرحلۀ نخست طراحی شده و مدتی مورد استفادۀ شهروندان قرار میگیرند. سپس، برنامهریزان شهری، مسیرهایی را بهعنوان پیادهراهها در آن فضای شهری طراحی میکنند که افراد بیشتری از آن تردد کردهاند. به این ترتیب، محیط خود را با رفتار افراد تطبیق داده، میزان درگیری ذهنی فرد با محیط به حداقل رسیده و فضای بروز خلاقیت مهیا میشود. در برخی دیگر از شهرهای خلاق، مدیران شهری، به احیای فضای موجود در آن میپردازند. در این شهرها، فضاهای بدون استفاده یا دارای کاربریهای ناهنجار، شناسایی شده و بهجای تخریب و نوسازی، دیگرگونه میشوند. گاهی نیز این فضاها، با نورپردازیها، نقاشیها و کاشیکاریها، کاربرد و چهرههای دیگری بهخود میگیرند. در شهرهای خلاق، برنامهریزان شهری، کل فضای شهر را به کارگاهی برای بروز فعالیتهای نوین تبدیل میکنند که در آن، خلاقیتهای جاری در جامعه از طریق درگیر کردن بهرهوران جذب میشوند؛ برای نمونه، در برخی شهرهای خلاق اروپایی، با وضع قوانین تکدیگری، افراد به انجام کارهایی هنرمندانه برای کسب درآمد تشویق شده و شهر، به فضایی پرنشاط و سرشار از رنگ، موسیقی و تفریحات سرگرمکننده تبدیل میشود. در این شهرها، فضاهای عمومی، با درگیر کردن مفاهیمی همچون مشارکت، تنوع، سرزندگی، جذابیت اقتصادی و هویتبخشی، بهعنوان موتور محرکۀ شهر خلاق عمل میکنند.
هنر: در ابعاد مختلفی، در شهرهای خلاق، وارد زندگی مردم شده است. مصرف هنر در میان شهروندان در شهرهای خلاق بالا رفته و هنر از طریق حجم، طعم، موسیقی، منظر و نشانههای شهری، جزئی از زندگی مردم میشود.
شهر خلاق که بر سه مفهوم طبقۀ خلاق، صنایع فرهنگی- هنری خلاق و علم و فناوری تاکید دارد، دارای ارکانی به شرح زیر است:
مردم: مصرفکننده و تولیدکنندۀ کالاهای فرهنگی بوده و ظهور هنرمندان آینده نیز از میان آنها اتفاق میافتد. مشارکتهای اجتماعی و امکان به قدرت رسیدن سریع جوانان خلاق در عرصههای مدیریتی، در شهرهای خلاق، ازجمله ارکان اصلی این شهرها بهشمار میرود.
بنگاههای اقتصادی: این بنگاهها، ایدههای نوآورانه را تجاریسازی کرده و به اشتغالزایی میپردازند.
فضا: فضاهای مناسب شهری، زمینهساز برانگیختگی و انطباق و نیز بیان خلاقیت ساکنان آن هستند.
پیوندها و ارتباطات: محیط شهری، بهعنوان پشتیبان خلاقیت، از ارتباطات بهره برده و شبکۀ تولیدکنندگان منطقهای، ایجاد، رقابت و همکاری میان آنها را تقویت میکند.
چشمانداز و آوازه: به رشد استعدادها و جلب توجه به شهر منتهی شده و گردشگری را توسعه میدهد. ورود اقشار مختلف به شهر و تعامل شهروندان با آنها، به رشد خلاقیت شهروندان منجر شده و نیز مهاجرتهای بینالمللی و ارتباط با دیگر نقاط جهان، برای رشد خلاقیت شهری ضروری است.[۱۸]
انواع جهانی شهر خلاق
صنایع دستی و هنر مردمی: این شهر دارای پیشینهای در شکل خاصی از مهارتها و هنرهای محلی و نیز دارای تولیدات معاصر در این زمینه است. همچنین، مراکز تربیتی این هنرها در این گروه از شهرها وجود داشته و از طریق برپایی جشنوارهها، نمایشگاهها و بازارچهها تلاش میکنند تا این صنایع را حفظ کرده و گسترش دهند؛ مانند شهر اصفهان در ایران و شهر بامیان در افغانستان.
هنرهای رسانهای: این شهر، دارای توسعۀ فرهنگی و صناعی خلاق از طریق بهکارگیری فناوری دیجیتال است. هنرهای رسانهای موفق، به بهبود زندگی شهری منجر شود. همچنین، دسترسی بیشتر به فرهنگ از طریق توسعۀ فناوری دیجیتال در این شهرها امکانپذیر است؛ مانند شهر لیون در فرانسه.
سینمایی: این شهرها، از زیرساختهای سینمایی برخوردار و زمینۀ تاریخی تولید، توزیع و تجارت فیلم در آنها وجود دارد. همچنین، برگزاری جشنوارهها، مراکز تربیتی یا مدارس سینمایی نیز برای علاقهمندان و خلاقان این رشته در این شهرها، در دسترس هستند؛ مانند شهر سیدنی در استرالیا.
طراحی: صنایع طراحی در این شهرها ایجاد شده و نیز چشماندازها و مناظر فرهنگی بهوسیلۀ طراحی و محیطهای انسانساخت، خلق میشوند. در مجموع، در این شهرها، همهچیز، ازجمله معماری فضاها، برنامهریزی شهری، مجسمهها، سیستم حملونقل، محیطهای عمومی و سیستمهای اطلاعات دارای طراحیهای خلاقانه و هنرمندانه هستند؛ مانند شهر سئول در کره جنوبی و شهر برلین در آلمان.
تغذیه و سلیقۀ غذایی: این گروه از شهرها دارای فعالیتهای توسعهیافتۀ رستورانداری بوده و تعداد زیادی از رستورانها و سرآشپزهای محلی، اغذیهفروشیهای سنتی و صنایع غذایی سنتی در آنها فعال هستند؛ مانند شهر رشت در ایران و شهر بوداپست در مجارستان.
ادبیات: شهرهایی که از کمیت و کیفیت قابل توجهی در زمینۀ نشر برخوردار بوده و طرحهای آموزشی برای آشنایی با ادبیات بومی یا خارجی در تمامی سطوح تحصیلی آنها وجود دارد. روح حاکم بر این شهرها، ادبیات، شعر و درام است؛ مانند شهر ملبورن در استرالیا و شهر شیراز در ایران.
موسیقی: این شهرها، میزبان جشنوارهها و مراسمهای موسیقی در سطوح ملی و بینالمللی بوده و نیز مدارس و مراکز آموزش عالی موسیقی در آنها فراوان هستند؛ مانند شهر سنندج در ایران و شهر بولونیا در ایتالیا.[۱۹]
شهرهای خلاق ایرانی- اسلامی
الگوی توسعۀ شهرهای خلاق، در ایرانِ اسلامی، بهدلیل داشتن غنای فرهنگی، جذابیت و تنوع بالای هنرها و صنایع دستی و نیز حضور صنایع خلاق در بسیاری از شهرهای ایران میتواند رویکردی مفید باشد. کارشناسان معتقدند که خاستگاه نظریۀ شهرهای خلاق، شهرهای توسعهیافتۀ غربی هستند که اجرای آنها نسبت به شهرهای ایران، از روندی متفاوت پیروی میکنند؛ برای مثال، شاخصهایی همچون کلوپهای شبانه، فضای فعالیت همجنسگرایان، مؤسسات تولید محصولات فرهنگی مستهجن و کارناوالهای جنسی مختلط، ازجمله شاخصهای ارائهشده برای ارزیابی خلاقیت شهری در سطح جهانی محسوب میشوند که در فرهنگ شهری و شهرنشینی ایرانِ اسلامی جایگاهی ندارند.[۲۰]
همچنین، در دین اسلام، تقلید کورکورانه از دیگران، امری مردود بوده و اهمیت بومیسازی هر نظریه، پیش از اجرای آن را نشان میدهد. بههمین دلیل، با توجه به اینکه شهرهای ایرانی از قدمت و تمدن بالایی برخوردار بوده و ساختار فرهنگی- مذهبی متفاوتی نسبت به شهرهای غربی دارند، لازم است تا شاخصهای فرهنگی نظریۀ توسعۀ شهرهای خلاق در ایران و بومیسازی آنها در انطباق با معیارهای ایرانی- اسلامی، ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و هویتی جامعۀ ایران و نیز آموزههای اسلامی صورت پذیرد تا موفقیت در اجرا را شامل شوند.[۲۱]
سنجش اصول و چارچوبهای پیادهسازی شهر خلاق با ضوابط و الگوهای دینی میتواند ایرانیان را در ساخت شهر خلاق ایرانی- اسلامی بهنحوی که درخور شرایط زمان حال حاضر باشد، یاری کند.[۲۲] پژوهشهای صورتگرفته در ایران نشان دادهاند که اولویت دستیابی به شهر فرهنگمبنا و خلاق، افزایش سطح سواد و آگاهی مردم است.[۲۳]
عوامل تاثیرگذار بر شهرهای خلاق ایرانی- اسلامی
حقوق شهروندی زنان: زنان، از تأثیرگذارترین گروهها در جوامع شهری بهشمار رفته و نیمی از جمعیت شهر را تشکیل میدهند که در رشد و تربیت نسلها نیز نقشی اساسی دارند. مطلوبیت مکان از دیدگاه آنها، شادی را در فضای شهری منتشر خواهد کرد.[۲۴] بههمین دلیل، شایسته است تا در شهر خلاق ایرانی- اسلامی، به زنان جایگاهی ویژه و درخور شأن و منزلت آنها اختصاص داده شده و نیز کالبد و فضاهای شهری مناسب حضور زنان باشد.[۲۵]
اصلاح کارکرد فضاهای شهری: از پرطرفدارترین فضاهای شهری میتوان به انواع رستورانها، کافیشاپها و پارکها اشاره کرد که در صورت کارکرد درست، علاوه بر افزایش بهرهوری اقتصادی میتوانند در جذب گردشگر و ارتقای جایگاه شهر مؤثر باشند. در بسیاری از شهرهای ایران میتوان با احیای اماکن تاریخی، به سبک ایرانی- اسلامی، از آنها بهعنوان اماکنی برای برقراری ارتباطات چهرهبهچهره و تبادل فرهنگها استفاده کرد. همچنین، استفاده از عناصری مانند آب، هوای تازه، سبزه، رنگهای آرامشبخش و کاشیکاریهای قدیمی نیز میتوان در بازتاب حس آرامش به افراد کمک کرده و افکار مثبت را در فضای شهری تقویت کرد.[۲۶]
گردشگری و ارتباطات: شهرها، در حال حاضر و در آیندهای نزدیک تلاش میکنند محیطی را فراهم کنند تا متخصصین برای زندگی در آنها ترغیب شده و در مقابل، تخصص خود را بدون دغدغه در اختیار جامعه قرار دهند.[۲۷] از مهمترین مسائل در جذب طبقۀ خلاق به شهرها میتوان به محترم شمردن اقلیتهای مذهبی، تفکرات و ارزشهای فردی اشاره کرد. عموم مردم، مهمترین موضوع در راستای تقویت روابط اجتماعی و تعامل مردم با یکدیگر را ترویج اخلاق اسلامی میدانند. بههمین دلیل، برای گسترش شهرهای خلاق ایرانی- اسلامی نیاز است تا عواملی را که باعث بهوجود آمدن فاصله در میان مردم شده، شناسایی کرده و با انجام فرهنگسازیهای مناسب به تقویت این روابط کمک کرد. علاوه بر آن، شهرها، باید از نظر فضا و معماری نیز پاسخگوی تمامی سلایق باشند تا تمامی شهروندان از حضور در آنها احساس راحتی و خوشایندی داشته باشند. رعایت مسائل اسلامی از نظر حفظ حریم خصوصی و اشرافیت و نیز رعایت اصول پایداری اجتماعی در معماری واحدهای مسکونی امر مسلم و روشنی است که بهصورت قطع باید در نظر گرفته شوند. کارشناسان در مطالعات مختلفی نشان دادهاند که چهار عامل نیازهای فیزیکی درون خانه، امنیت، رشد و بازی کودکان، هویت اجتماعی و نظم اجتماعی ازجمله اصول پایداری اجتماعی مجتمعهای مسکونی در شهرهای ایرانی- اسلامی هستند.[۲۸]
حملونقل و ترافیک: در شهرهای خلاق، انسان و نیازهای او در اولویت بوده و به شهرهای انسانمحور مشهور هستند. این در حالی است که در شهرهای خودرومحور، خیابان، بزرگراه و انواع اتومبیل بر آدمی غلبه داشته و مشکلاتی همچون آلودگی هوا و اتلاف وقت، وجود دارند.[۲۹] در شهر خلاق، وسایل نقلیۀ عمومی و خصوصی باید بهصورتی باشند که کمترین میزان آلودگی و مصرف اکسیژن را داشته و نیز در کمترین زمان، پاسخگوی نیازهای حملونقل افراد باشند. در همین زمینه، امروزه، تشویق شهروندان به دوچرخهسواری، به کاهش مصرف سوختهای فسیلی، سالم بودن هوا و کمک به سلامتی شهروندان منجر میشود. علاوه بر آن، در شهر خلاق ایرانی- اسلامی باید ادارات و مراکز دولتی، بهصورت مجموعههایی با پراکندگی و توزیع مناسب در سطح شهر مکانیابی شوند تا مسیرهای کاری مردم کوتاه شده، حملونقلهای اضافه، حذف شده و شهروندان بهراحتی بتوانند نیازهای خود را مرتفع سازند. همچنین، شهر خلاق، با فضاهای امیدبخش و توانمندساز سروکار داشته و نیازمند راهکارهایی برای اصلاح ساختار خیابانها در راستای تحقق این مهم است که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
دسترسی مناسب به راهها؛
استفاده از هنر در فضاهای عمومی؛
خلق مکانهایی بهمنظور تسلط حداکثری عابران پیاده؛
بازتعریف خیابان بهعنوان فضایی برای تردد انسان و وسیلۀ نقلیه نهصرف عبور خودرو؛
استفادۀ صحیح از پوشش گیاهی در سطح خیابانها، درختکاری و گلکاری معابر، پیادهروها و میدانها؛
نورپردازی مناسب و زیبای خیابانهای شهری؛
رنگآمیزی شاد و جذاب المانهای شهری؛
استفاده از نمادها، مجسمهها و مبلمان شهری جذاب و جدید که برانگیزانندۀ احساس آدمی باشند.[۳۰]
معیارهای شهر خلاق ایرانی- اسلامی
معیار طبقۀ خلاق: برخوداری از عقلانیت ایرانی و اسلامی، داشتن اصالت فرهنگیِ ایرانی- اسلامی در تفکر، انعطافپذیری در تفکر خلاقانه، داشتن تفکر ارزشی و خدامحوری، حس مشارکتجویی بالا و معتمد بودن برای مدیریت شهری، محوریت قرار دادن دانش و فناوری نوین خلاقانه، فناوری، استعداد و تساهل با محوریت جهانبینی اسلامی.
معیارهای خلاقیت فرهنگی: صنایع فرهنگی مؤثر در رشد نسبت سرمایۀ فرهنگی ایرانی- اسلامی در شهر، تعداد و سرانههای سینماها، سالنهای نمایش و آمفیتئاترها، تعداد و سرانههای مکانی و فضایی فرهنگسراهای مروج فرهنگ ایرانی- اسلامی، موزههای معروف میراث فرهنگ ایرانی- اسلامی، اماکن و فضاهای فرهنگی مؤثر در رقابتپذیری فرهنگی شهر ایرانی- اسلامی با سایر فرهنگها، اماکن و فضاهای فرهنگی درآمدزا و تأثیرگذار در رشد اقتصاد شهر ایرانی- اسلامی، جشنوارهها و همایشهای فرهنگی و هنری فعالیتهای فرهنگی و بومی ایرانی- اسلامی، کتابخانههای عمومی برای پشتوانهسازی فرهنگی بر مبنای جهانبینی اسلامی.
معیارهای خلاقیت مذهبی: توسعۀ ایدههای خلاقانه در کاربریهای مذهبی برمبنای فرهنگ ایرانی، محوریت مساجد با نقشآفرینی متنوع در حوزههای دینی، مذهبی، فرهنگی و آموزشی، امکان و فضاهای آموزشی و پژوهشی در حوزههای دینی و مذهبی، وجود اماکن مذهبی سایر ادیان توحیدی و غیرتوحیدی برای نمایش تساهل و همزیستی و همافزایی مسالمتآمیز مسلمان ایرانی شیعی با سایر ادیان و مذاهب.
معیارهای خلاقیت آموزشی و پژوهشی: تعداد و سرانۀ فضاهای آموزشی در مقطع کودکستان و مهدکودک مؤثر در پرورش استعدادهای فکری کودکان برمبنای فرهنگ ایرانی- اسلامی، سرانههای آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی شامل مدارس عمومی استعدادهای درخشان و نمونههای مردمی دولتی و غیرانتفاعی، مؤسسات و شرکتهای کارآفرین در اشتغال نیروی جوان در شهر ایرانی- اسلامی، شرکتهای دانشبنیان بهعنوان کانونهای بومیسازیِ تفکر، ایدهپردازی و خلاقیت و پژوهشگاهها و پارکهای علم و فناوری مؤثر در خلق ایدههای جدید.
معیارهای خلاقیت اکولوژیکی: تعداد و سرانههای فضای سبز در سطح شهر، باغ ایرانی نمادی از خلاقیت اکولوژیکی در فضای شهر ایرانی- اسلامی، فضای سبز بهعنوان عامل روانشناختی در القای زیباییِ خالق زیباییها و نیز فضای توسعۀ مراودات شهروندان و بسط اجتماعات شهری، سبک طراحی خلاقانۀ فضاهای سبز و تفرجگاههای اکولوژیک بر مبنای فرهنگ ایرانی- اسلامی، نمود و ظهور خلاقانۀ نمادهای بومیِ فرهنگی، مذهبی، تاریخی، جغرافیایی، هنری و ادبی در فضاهای سبز و اکولوژیک، کارکردهای متنوع مکانها و فضاهای سبز جایگاهی برای ارتقاء کنش فرهنگی و اجتماعی در برگزاری جشنهای ملی و مذهبی، مسابقات و سرگرمیها.
معیارهای خلاقیت تاریخی: مکانها و فضاهای ملموس تاریخیِ ایرانی و اسلامی در میراث فرهنگی و هویت شهر ایرانی- اسلامی، مکانها و فضاهای تاریخیِ تلفیقشده در فضاهای مدرن شهری، مکانها و فضاهای تاریخی نمادی برای خودنمایی قابلیتهای ملی، فرهنگی و مذهبی، آثار فاخر ایرانی- اسلامی در شکوفایی شهری و ایدهپردازی برای برنامهریزی شهر خلاق.
معیارهای خلاقیت اجتماعی: مکانها و فضاهای عمومی نمایانگر جهانبینی ایرانی- اسلامی (مانند برجها، نمادها و نشانهها)، مکانها و فضاهای عمومی در نمود طراحی و معماری ایرانی- اسلامی و در تساهل و تسامح فرهنگی شهر، رستورانها و هتلها در ارائۀ اغذیۀ بومی ایرانی- اسلامی، مکانهای عمومی و پاتوقهای شبانهروزی بومی و سنتی مانند قهوهخانه و سفرهخانههای سنتی، محلهمحوری عاملی برای رفع بوروکراسی زاید و کمکی برای توسعۀ شهری.
معیارهای خلاقیت طراحی و معماری: خلاقیت در منظر شهر بر مبنای اصول معماری ایرانی- اسلامی، توسعۀ المانهای مکانی و فضایی هویتبخش در سطح شهر، محوریت اصول اسلامی مانند معنویت، جذابیت، خلاقیت، ایمنی و راحتی در معماری فضاهای شهری، خودنمایی هنرهای تجسمی در معماری فضاهای عمومی شهری، طبیعتگرایی در معماری و طراحی شهری.( محمدحسن اسدی شهردار شیراز ) خانه شعر و اندیشه شیراز -شهر خلاق ادبی( محمدحسن اسدی شهردار شیراز ) خانه شعر و اندیشه شیراز ، شهر خلاق ادبی
معیارهای خلاقیت اقتصادی: جایگاه تاریخی و ریشهدار اماکن و فضاهای تجاری در سطح شهر ایرانی- اسلامی، بازار کانون خلاقیت اقتصادی، فرهنگی و معماری و طراحی در فضای شهر ایرانی- اسلامی، صنایع خلاق برتر و بوممحور منبعث از فرهنگی ایرانی- اسلامی، تولیدات فرهنگی بستری برای توسعۀ اقتصادی شهر، حاکمیت اقتصاد دانشبنیان در امور مالیاتی، تجارت و بانکداری شهر بر مبنای مکتب ایرانی - اسلامی.
معیارهای خلاقیت ارتباطی: جایگاه شبکههای ارتباطی در ارتقاء سرعت عمل شهروندان و سیر تحولات شهری، خیابانها بستر زایش و رویش خلاقیت شهری، توسعۀ فضاهای ارتباطی سطحی و زیرسطحی بر مبنای فرهنگ بومی ایرانی و اسلامی، تاکید بر انسانمحوری شهر در طراحی شبکههای ارتباطی شهری.
معیارهای خلاقیت بهداشتی و درمانی: سرانههای استاندارد لازمۀ نقشآفرینی مکانها و فضاهای بهداشتی و درمانی، مراکز درمانی و بهداشتی ترویجدهندۀ طب سنتی ایرانی و اسلامی.[۳۱]
امروزه، ۱۱۶ شهر از ۵۴ کشور دنیا به شبکۀ شهرهای خلاق جهانی متصل شدهاند که پنج شهر آنها ایرانی هستند:
1. اصفهان: شهر خلاق هنرهای بومی و صنایع دستی
شهر اصفهان، در زمینۀ قلمکاری، فیروزهکوبی، میناکاری، خاتمسازی، قالیبافی، منبتکاری، نمدمالی، ملیلهسازی و انواع صنایع محلی و دستی دیگر، منحصربه فرد بوده و در بسیاری از موارد شهرت جهانی دارد.
2. رشت: شهر خلاق خوراکشناسی
رشت، بهدلیل داشتن تنوع غذایی بالا (بیش از ۱۷۰ نوع غذا)، ظروف و روشهای آشپزی بینظیر و وجود چندین مدرسۀ آشپزی توانست در بخش خوراکشناسی به شبکۀ شهرهای خلاق بپیوندد. این شهر همچنین، توسط دلتای حاصلخیز رودخانۀ سفیدرود احاطه شده که به بهرهبرداری از منابع محلی، بهویژه گونههای مختلف ماهی و محصولات فصلی در این منطقه منجر شده است. خوراکشناسی، حس جامعه و گفتوگوی بین فرهنگی و بیننسلی را در این شهر، تقویت کرده و همچنین، محرک کلیدی برای اتصال پایدار شهری و روستایی و نیز رونق اقتصادی در این منطقه شده است.
این شهر را که در سواحل جنوبی ایران قرار دارد، دروازۀ ملل نیز میخوانند. صنایع دستی و هنرهای محلی، غذاهای دریایی، موسیقی و آواز محلی از ویژگیهای اصلیِ فرهنگی بندرعباس بهشمار میروند.
4. سنندج: شهر خلاق موسیقی
ساز موسیقی «دف»، در قلب میراث موسیقایی این شهر قرار دارد که با حفظ روح سنتی خود، با تکنیکهای نوآورانه در موسیقی مدرن نیز گسترش یافته است.
بخش بزرگی از سنت خوراکشناسی کرمانشاه، دستاورد زنان هنرمند بهویژه زنان روستایی و عشایر این منطقه بوده که با خلاقیت خود، از هر گیاه، دهها نوع غذا و خوراک را ابداع کرده و صبحانههای بومی، انواع نان و شیرینی و غذاهای سنتی را طبخ کردهاند. برخی از خوراکیهای این شهر، از نظر فرهنگی و اسطورهای نیز اهمیت یافته و صدها داستان در این سرزمین وجود دارد که هرکدام با یک یا چند خوراکی کرمانشاهی پیوند دارد.
6. شیراز: شهر خلاق ادبیات
شیراز بهدلیل وجود شاعران مشهور در طول تاریخ و نیز وجود محیطهایی همچون آرامگاههای شاعران بزرگ، در آستانۀ پیوستن به شبکۀ شهرهای خلاق در بخش ادبیات است.[۳۲]
پانویس
↑قربانی و دیگران، «شهرهای خلاق، رویکردی فرهنگی در توسعۀ شهری»، 1392ش، ص13.
جاوید، محمدهادی و همکاران، شهر خلاق، برنامهریزی راهبردی، تهران، طحان، 1392ش.
رستمی، مسلم و رضایی اسحقوندی، ساره، «تحلیل شاخصهای شهر خلاق با استفاده از مدل ساختاری تفسیری (مطالعۀ موردی: شهر کرمانشاه)»، فصلنامۀ مطالعات توسعۀ پایدار شهری و منطقهای، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1400ش.
رضایی آدریانی، سهیلا و عظیمی، نورالدین، «شناسایی عوامل فرهنگی و هنری در شهر خلاق ایرانی- اسلامی»، پژوهشهای معماری اسلامی، دورۀ 10، شمارۀ 3، پیاپی 36، 1401ش.
«زندگی خلاق، ثمرۀ شهر خلاق»، دریانیوز، تاریخ بارگزاری: 5 دی 1402ش.
سرور، رحیم و دیگران، «تحلیل کارایی محلات شهری از لحاظ شاخصهای شهر خلاق (مطالعۀ موردی شهر بناب)»، انجمن جغرافیای ایران، دورۀ 14، شمارۀ 48، 1395ش.
سیفالدینی، فرانک و همکاران، «جغرافیا، شهر و برنامهریزی شهری در بستر جهانی شدن»، مسکن و انقلاب، شمارۀ 110، 1386ش.
«شهر خلاق چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگزاری: 30 مهر 1398ش.
«شهر خلاق» وبسایت کانون انسانشناسی و فرهنگ، تاریخ بارگزاری: 20 اردیبهشت 1396ش.
ضرغامی، اسماعیل، «اصول پایداری اجتماعی مجتمعهای مسکونی در شهرهای ایرانی- اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، شمارۀ 2، 1389ش.
عظیمی، نورالدین، «نقش فضا و کالبد در تحقق شهر خلاق ایرانی- اسلامی»، دانش شهرسازی، دورۀ 2، شمار، 1، پیاپی 2، 1397ش.
قربانی، رسول و دیگران، «شهرهای خلاق، رویکردی فرهنگی در توسعۀ شهری»، مطالعات جغرافیایی منطاق خشک، دورۀ 3، شمارۀ 11، 1392ش/
مختاری ملکآبادی، رضا و همکاران، «شاخصهای بومی شهر خلاق با رویکرد ایرانی اسلامی»، فصلنامۀ علمی جغرافیا، دورۀ 13، شمارۀ 47، 1394ش.
مشکینی، ابوالفضل و همکاران، شهر خلاق الگویی نوین برای توسعۀ دانشبنیان در حوزۀ مدیریت شهری، تهران، آراد کتاب، 1393ش.
