طلاق، انحلال قانونی و شرعی پیوند زناشویی و جدایی زن و شوهر از یکدیگر.
طلاق بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی تأثیرات منفی گستردهای بر زوجین، فرزندان و جامعه دارد و افزایش نرخ آن مشکلات ساختاری و اجتماعی را نشان میدهد. برای پیشگیری از طلاق، آموزش مهارتهای زندگی، مشاورهٔ قبل و بعد از ازدواج، فرهنگسازی، حمایتهای قانونی و اجتماعی و ترویج فرهنگ سازش و همدلی ضروری است.
طلاق در اسلام عملی مشروع محسوب میشود اما جزء مبغوضترین حلالها در نزد خداوند میباشد. طلاق جزء ایقاعات است؛ یعنی برخلاف ازدواج، یک طرفه است و تنها از سوی مرد انجام میشود، غیر از طلاق توافقی که بر اساس توافق زوجین صورت میگیرد. پس از طلاق حقوق و تکالیف متقابلی که بین زوجین در هنگام ازدواج وجود داشته از بین میرود. طلاق مخصوص ازدواج دائم است و در ازدواج موقت زن با انقضاء مدت یا بذل آن از طرف شوهر از زوجیت خارج میشود.
مفهومشناسی
طلاق در لغت به معنای رهائی، آزاد کردن، ترک کردن و واگذاشتن است.[۱] در اصطلاح شرعی به از بین بردن پیوند ازدواج با صیغهٔ مخصوص، معنا شده و در فهم اجتماعی، به فرایند قانونی و رسمی پایان دادن ازدواج اشاره دارد که طی آن زوجین به دلایل مختلف از یکدیگر جدا شده و به تعهدات و مسئولیتهای قانونی و خانوادگی خود خاتمه میدهند.[۲][۳] در اصطلاح حقوقی طلاق عبارت است از؛ جدا شدن زن و مرد به سبب انحلال نکاح دائم، با شرایط و تشریفاتی خاص از جانب مرد یا نماینده قانونی او، که با حکم دادگاه انجام میشود. در تعریف دیگر طلاق ایقاعی تشریفاتی است که به موجب آن، مرد به اذن یا حکم دادگاه، زنی را که بهطور دائم در قید زناشویی اوست، رها میسازد.[۴]
تاریخچه
طلاق تاریخچهای به درازای تاریخ ازدواج دارد. همانطور که انسانها در طول تاریخ برای رسیدن به آرامش و تشکیل خانواده ازدواج میکردند، به دلایل مختلفی از ادامهٔ زندگی مشترک خودداری کرده و طلاق را برمیگزیدند. طلاق، پدیدهای اجتماعی با قدمتی دیرینه است که در طول تاریخ انواع مختلفی به خود گرفته و بازتابی از تحولات فرهنگی، مذهبی و حقوقی جوامع بشری بوده است.
در اروپای قرون وسطی
در آتن کلاسیک، طلاق بیشتر بهعنوان یک موضوع خصوصی تلقی میشد و مرد برای طلاق همسر، او را به خانوادهاش بازمیگرداند؛ البته زنان برای طلاق مجبور بودند بهطور عمومی در برابر ارکون (افسر عالی) ظاهر شوند. در روم باستان، طلاق نادر بود، اما با گسترش امپراتوری به هر یک از زوجین اجازه داده شد که ازدواج را به میل خود پایان دهند. در یونان باستان زن به اندازه یک کالا ارزش داشت و خرید وفروش میشد. مرد میتوانست او را بفروشد یا هدیه بدهد، پس وقتی این گونه بود طلاق به آسانی صورت میگرفت. طلاق در جاهلیت هم بسیار ساده و با الفاظ توهینآمیز صورت میگرفت.[۵] طبق قانون بابل طلاق وجود نداشته و مرد هرگز نمیتوانست زن خود را طلاق دهد حتی اگر توانایی آوردن فرزند را نداشته باشد، باید کنیزی به خانه بیاورد تا برایش فرزند به دنیا آورد، کنیز هم حق جلوگیری از این امر را نداشت.[۶] پس از سقوط امپراتوری روم، کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس کنترل ازدواج و طلاق را به دست گرفتند. کلیسای ارتدوکس در موارد نادری اجازه طلاق میداد، اما کلیسای کاتولیک تا قرن دهم به شدت با طلاق مخالفت کرد. طلاق در انگلستان تا قرن نوزدهم بسیار دشوار بود و نیاز به قانون خصوصی پارلمان داشت. در ۱۸۵۷م، طلاق به یک امر مدنی تبدیل شد و دسترسی به آن برای طبقه متوسط آسانتر شد.
با اصلاحات پروتستانی، ازدواج بهعنوان یک قرارداد سکولار تلقی شد و دادگاههای مدنی مسئولیت صدور حکم طلاق را بر عهده گرفتند. در قرن نوزدهم، قوانین طلاق در اروپا به تدریج آزادتر شدند. در فرانسه، طلاق پس از انقلاب فرانسه قانونی شد و روند آزادی بیشتر در قوانین طلاق تا اواسط قرن نوزدهم در اروپا، آمریکای شمالی و برخی مستعمرات اروپا ادامه یافت.
زنان در هند موقعیت خیلی پایین داشتند و از هیچ جایگاهی برخوردار نبودند و اگر شوهرش فوت میکرد، همسرش را زنده زنده میسوزاندند. با این شرایط طلاق هم توسط مرد صورت میگرفت و زن هیچ اظهار نظری نمیتوانست بکند.[۷]
در جهان نوین
در کشورهای توسعهیافته، نرخ طلاق در قرن بیستم بهطور قابل توجهی افزایش یافت. اصلاحات قوانین طلاق در بریتانیا، به افراد اجازه میداد بهدلایل مختلفی از جمله زنا، بیرحمی و جدایی طولانیمدت طلاق بگیرند. در اسپانیا و ایتالیا، قوانین طلاق پس از دورههای مقاومت کلیسایی و دیکتاتوری تغییر کردند. ژاپن تا صد سال پیش، یکی از بالاترین نرخهای طلاق در جهان را دارا بوده و جدایی زناشویی امری عادی بود. در هند، قوانین طلاق برای جوامع مختلف بر اساس دین و مذهب متفاوت است و قوانین متنوعی برای این منظور تصویب شده است. مبانی طلاق در اروپا بر اساس دو نظریهٔ طلاق مجازات و طلاق درمان مبتنی است. طلاق مجازات؛ در این نوع طلاق درصورت تقصیر یکی از زوجین با عدم انجام تعهدات ناشی از زناشویی، طلاق جایز شمرده میشود. به دلیل این که این طلاق به عنوان مکافات تقصیر پذیرفته میشود، آن را طلاق مجازات نامیدهاند.[۸] طلاق درمان یا طلاق مبتنی بر شکست ازدواج؛ این طلاق با قطع نظر از این که تقصیری صورت گرفته یا نه، فقط چون ادامه زندگی مشترک امکانپذیر نیست و نظام خانواده از هم پاشیده میشود، طلاق باید به عنوان درمان پذیرفته شود. در این نوع طلاق؛ با ذکر یک علت کلی، مثل عدم امکان زندگی مشترک کفایت میکند.[۹]
در ایالات متحده آمریکا طلاق بر دوپایه است؛ طلاق مبتنی بر خطا: این نوع طلاق زمینهایی از خطا میباشد، مانند زنا، محکومیت به حبس بیشتر از یکسال، عدم توانایی جنسی، اعتیاد به الکل و مواد مخدر که مخل زندگی مشترک، خشونت و در برخی موارد اعتیاد به قمار هم میباشد.[۱۰] و طلاق بدون خطا: در این نوع طلاق صرف ثابت کردن عدم سازش زوجین با یکدیگر و توانایی نداشتن در حل اختلافات برای صادر شدن حکم طلاق کافی است و رابطه بینشان ازبین رفته و متلاشی است. اگر زوجین برای مدتی نسبتاً طولانی جدا از یکدیگر زندگی کنند، طلاق جاری میشود.[۱۱]
در ایران
طلاق سابقهای طولانی دارد و میتوان گفت سابقهٔ طلاق به نخستین روزهای تشکیل خانواده و ایجاد جوامع انسانی بر میگردد. طلاق در همه کشورها وجود داشت، مثلا طلاق در ایران باستان جایز بود و به دست مرد انجام میگرفت و زنان در جامعه بسیار مورد ستم قرار میگرفتند. حتی شوهر میتوانست همسرش را برای همیشه حبس کند یا به قتل برساند.[۱۲] در دوران اشکانیان، مردان تنها یک زن عقد ازدواج را جاری میکردند و این زن در صورت نارضایتی میتوانست طلاق بگیرد. مردان نیز بهسادگی نمیتوانستند همسر خود را طلاق دهند. در دورهٔ ساسانیان نیز رضایت زن شرط اصلی در طلاق و ازدواج بود و طلاق بدون رضایت زن، شرعی و قانونی نبود و مرد تنها تحت شرایط خاصی میتوانست زن را طلاق دهد. در صورت طلاق، مرد باید منافع خاص زن را به او میداد؛ اما اگر طلاق با رضایت زن صورت میگرفت، زن نمیتوانست اموالی که شوهر در هنگام عروسی به او داده بود را نگه دارد.
در گذشته، بهویژه در مناطق ایلی و روستایی ایران، طلاق به ندرت اتفاق میافتاد. در ایلاتی مانند ایل قشقایی طلاق تقریباً غیرممکن بود و در دیگر اقوام ایرانی نیز بهندرت رخ میداد. در شهرها و روستاها نیز طلاق آخرین راه حل بود. دلایل طلاق شامل نازایی، بیعفتی، عیب جسمی و بدقدمی زنان بود. با این حال، نازایی در همه جا به عامل طلاق نبود و مرد میتوانست با رضایت زن ازدواج مجدد کند. نگاه منفی جامعه به ازدواج با زنان مطلقه، ازدواج مجدد آنها را دشوار میکرد. با وجود این، ازدواج مجدد در برخی مناطق رایج بود. در نوعی ازدواج به نام «گاوبهگاو» یا سرآلیش دو خانواده دختران خود را به پسران یکدیگر میدادند و در صورت طلاق یکی، دیگری نیز موظف به طلاق بود. طلاق در ایرانِ سنتی پدیدهای نادر و همراه با انگ اجتماعی بود. این موضوع ریشه در ساختارهای قبیلهای، ارزشها و قوانین آن زمان داشت.
در ادوار مختلف تاریخی برای طلاق در ایران مقررات و قوانین متعددی وجود داشته که معرف نگرش جامعه نسبت به این امر بوده است. امروزه در حقوق ایران، حق طلاق با مرد است. مرد میتواند هر وقت بخواهد بدون دلیل موجه دادخواست طلاق بدهد و ملزم نیست دلیل خاصی را برای تصمیم خود ذکر کند و این قاعده مبتنی بر فقه اسلامی عنوان میشود که حق طلاق را به مرد داده است.[۱۳] ولی این محدودیت برای مرد وجود دارد که اگر بخواهد زن خود را طلاق بدهد باید حتماً به دادگاه مراجعه کند. عدم رضایت و موافقت زوجه تنها میتواند مراحل طلاق از طرف مرد را طولانی کند ولی امکان جلوگیری از صدور حکم طلاق را ندارد.[۱۴]
مراحل طلاق در ایران
ابتدا با ثبت نام در سامانه طلاق و بعد مراجعه به مشاوره صورت میگیرد. مشاوره نظر خود را اعلام کرده و برگه گواهی عدم انصراف از طلاق را صادر میکند. زوجین یا یکی از آنها که خواهان طلاق است یا وکالت از دیگری در طلاق دارد با در دست داشتن گواهی عدم انصراف از طلاق به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه میکند و دادخواست طلاق را تنظیم و ثبت میکند تا زمان و شعبه دادگاه مشخص شود و وقت رسیدگی تعیین شود.[۱۵] بعد از آن دادگاه از طرفین میخواهد که داور معرفی کنند. هر یک از زوجین مکلف است ظرف یک هفته از تاریخ ابلاغ یک نفر از اقارب متأهل خود را که حداقل ۳۰ سال داشته باشد و آشنا به مسائل شرعی، خانوادگی و اجتماعی باشد به عنوان داور به دادگاه معرفی کند که شاید بتواند صلح و سازش برقرار کند و از ادامه مراحل طلاق جلوگیری کند. در صورت عدم معرفی داور خود دادگاه داور تعیین میکند.[۱۶] دادگاه ضمن رأی خود با توجه به شروط ضمن عقد و مندرجات سند ازدواج تکلیف جهیزیه، مهریه و نفقه زوجه، اطفال و حمل و زایمان زن را معین و تعیین اجرت المثل و در مورد چگونگی حضانت و نگهداری اطفال و نحوه پرداخت هزینههای آنها تصمیمی میگیرد. در آخر بعد صدور گواهی عدم امکان سازش زوجه باید با دادن آزمایش بارداری و ارائه آن به دفتر ازدواج و طلاق باید ثابت کنند که حامله نیست. بعد از آن طرفین سه ماه فرصت دارند که این گواهی را به دفتر ثبت ازدواج و طلاق برده و تقاضای اجرای صیغه طلاق را بنمایند، با خواندن صیغه طلاق به عقد ازدواج خود پایان دهند.[۱۷] در ایران، بهطور کلی دعاوی طلاق از طرف زوجین جزء دعاوی غیر مالی محسوب میشود. ولی طلاق هزینههای دیگری نیز دارد کههای دیگری هم دارد مثل شامل پرداخت هزینه ثبت دادخواست و هزینه دادرسی، انجام مراحل مشاوره یا داوری در طلاق، هزینههای مربوط به انجام آزمایشاتی، همچون گواهی عدم بارداری و همچنین میزان مبلغ ثبت طلاق میباشد.[۱۸] اما برای طلاق یکسری هزینهها وجود دارد که غیر این موارد هست که قاضی آنها را تعیین میکند، مثل تکلیف جهیزیه، مهریه، حمل و زایمان زن را معین و تعیین اجرت المثل، که این موارد مقدار آن حساب میشود و بر عهده مرد قرار میگیرد.[۱۹]
برای طلاق؛ ابتدا باید دادخواستی مبتنی بر درخواست صدور گواهی عدم امکان سازش با همسر را تنظیم و به دادگاه خانواده ارسال کند. بعد از ثبت دادخواست، پرداخت هزینه دادرسی، دریافت ابلاغ تعیین مجتمع قضایی، به شعبه مربوطه مراجعه و بعد از تعیین شدن وقت رسیدگی، تشکیل شدن جلسه و تعیین تکلیف نسبت به مطالبات مالی زن، گواهی عدم امکان سازش را دریافت نماید. که بعد از دریافت این گواهی، مرد باید حق و حقوق زن، شامل مهریه و نفقه را پرداخت کند تا بتوانند طلاق بگیرند.[۲۰] اعتبار و مدت این گواهی مدت ۳ ماه از تاریخ قطعیت آن میباشد که باید با مراجعه به هر یک از دفاتر رسمی طلاق، نسبت به اجرای صیغه طلاق ظرف مهلت ۳ ماه مذکور اقدام شود، در غیر این صورت بعد از گذشت مدت ۶ ماه، گواهی مربوطه از اعتبار ساقط میگردد. انجام تمام این مراحل سبب میشود که مراحل طلاق از طرف مرد نسبت به طلاق توافقی طولانیتر شود و بسته به شعبه دادگاه طلاق ممکن است تا چندین ماه طول بکشد و حتی بعضاً تا یک سال نیز انجام آن طولانی شود.[۲۱]
برای طلاق در این ایران به مدارک متعددی نیاز است از جمله:
- اصل یا رونوشت سند ازدواج تنها از دفترخانه انعقاد عقد. زن و شوهر برای طلاق باید سند ازدواج خود را، که نشان دهنده وجود رابطه زوجیت میان آنهاست به عنوان یکی از دلایل به دادگاه ارائه دهند. اگر عقد ازدواج زوجین برای دادگاه ثابت نشده باشد دادگاه نمیتواند حکم طلاق را صادر کند. پس اگر زوجین سند ازدواج نداشته باشند این موضوع اصلاً برای دادگاه قابل قبول نیست. طلاق بدون وجود این سند هرگز امکان ندارد.[۲۲]
- اصل و کپی شناسنامه زوج و زوجه
- اصل یا کپی کارت ملی زوج و زوجه در صورت نبودن اصل هر یک از مدارک میتوانند با مراجعه به مرجع صادر کننده سند مربوطه درخواست المثنی کرد و به همان ترتیب اقدام به ثبت درخواست طلاق نمود.[۲۳]
- گواهی وجود یا عدم وجود جنین توسط پزشک ذیصلاح و آزمایشگاه مربوطه.[۲۴]
طلاق در ادیان مختلف
طلاق در زرتشت
در دین زرتشت، ازدواج پیوندی مقدس و نیکو شمرده میشد و تجرد مذموم است. طلاق در ایران باستان امری رایج بود، اما نیازمند حکم دادگاه و موافقت قاضی بود. در صورت امکان سازش، زوجین ملزم به ادامهٔ زندگی مشترک بودند و در غیر این صورت، مرد میتوانست با حکم دادگاه طلاق بدهد. پس از تصویب قانون احوال شخصیه زرتشتیان در سال ۱۳۱۲ش، طلاق بهطور کامل تحت نظارت قانون قرار گرفت. در این قانون، طلاق به ارادهٔ انحصاری مرد واگذار نشده بود و زن نیز در شرایطی میتوانست تقاضای طلاق کند.[۲۵]
طلاق در یهودیت
در دین یهود، طلاق بهطور انحصاری در اختیار مرد است و زن بدون حق اعتراض، مطلقه میشود. با این حال، دین یهود مردان را از طلاق دادن بدون دلیل منع کرده و آن را امری ناپسند میداند. طبق کتاب «ملاکی»، خداوند از طلاق متنفر است. با وجود این، مرد در موارد متعددی با اجازهٔ دادگاه و تأیید آن، میتواند زن را طلاق دهد.[۲۶] در قوانینی که امروزه در میان یهودیان رواج دارد، زنان در موارد خاصی از حق درخواست طلاق برخوردار شدهاند و میتوانند دادخواست خود را به دادگاه عرضه کنند. همچنین طلاق باید به صورت توافقی باشد و رضایت زن در طلاق شرط دانسته شده است.[۲۷]
طلاق در مسیحیت
طلاق در اصل در مسیحیت ممنوع است. انجیل متی، مرقس و لوقا همگی این موضوع را تأیید میکنند. تنها استثنا زنا است. بر اساس آموزههای انجیل متی، طلاق بهجز در مورد زنا، گناه است. در گذشته، «تفریق جسمانی» جایگزین طلاق در اروپا بود. به زوجین اجازه داده میشد که در خانههای جداگانه زندگی کنند، اما همچنان از نظر قانونی متأهل بودند. امروزه قوانین طلاق بین مسیحیان متفاوت است. برخی فرقههای مسیحی طلاق را بهطور کامل ممنوع و برخی دیگر در شرایط خاص مجاز میدانند. مسیحیان معتقدند که حضرت عیسی فرموده است: همانا که موسی به دلیل قساو ت قلب قومش، اجازه داد تا زنهایشان را طلاق دهند، زن و شوهر به منزلهٔ جسم واحد هستند و از یکدیگر دور نیستند. پس در صورتی که خداوند آنها را با یکدیگر جمع کرده نباید میان آن دو تفرقه انداخت.[۲۸]
طلاق در اسلام
در اسلام، طلاق بهعنوان آخرین راهحل در نظر گرفته میشود و شرایط خاصی برای آن وجود دارد. مرد معمولاً حق طلاق دارد، اما زن نیز میتواند تحت شرایطی خاص از قاضی درخواست طلاق کند. طلاق باید در حالت پاکی زن و در فقه اسلامی با حضور دو شاهد عادل انجام شود. انواع طلاق شامل طلاق بائن و طلاق رجعی است. طلاق در اسلام بهرغم اینکه منفور شمرده میشود، بهعنوان راهی برای حل مشکلات ازدواج در نظر گرفته شده است.[۲۹]
با توجه به توصیههای فراوان اسلام به بردباری و گذشت همسران نسبت به یکدیگر و تحمل نارساییهای اقتصادی و دیگر مشکلات زناشویی از آن حکایت دارد که اسلام حتی در صورت وجود مشکلات جدی اما قابل تحمل نیز طلاق را تشویق نمیکند و تا حد امکان میکوشد از فروپاشی بنای مقدس خانواده جلوگیری کند. اما در مواردی نیز طلاق را لازم میداند.[۳۰]
از مجموع روایات چنین برداشت میشود که اسلام طلاق را به خودی خود مبغوض میشمارد و در جهت منصرف کردن افراد از آن میکوشد، اما در مواردی که کارکردهای مطلوب خانواده با اختلالات جدی روبرو شود و ادامهٔ زندگی مشترک، مفاسدی بیش از پیامدهای منفی طلاق به بار آورد، اسلام به رجحان و احیاناً لزوم طلاق حکم کرده است.[۳۱] چنانچه امام صادق فرمودند: چیزی در نزد خدا محبوبتر از خانهای که درآن پیوند ازدواجی صورت میگیرد وجود ندارد و چیزی در نزد خداوند مبغوضتر ازخانهای که درآن پیوندی با طلاق بگسلد وجود ندارد. آنگاه فرمود: این که در قرآن نام طلاق مکرر آمده و جزئیات کار طلاق مورد عنایت و توجه قرآن واقع شده، از آن جهت است که خداوند جدایی را دشمن میدارد.[۳۲] در روایت دیگری رسول اکرم (ص) فرموده: ازدواج کنید و طلاق ندهید که طلاق عرش خدا را به لرزه درمیآورد.[۳۳] در جایی دیگر امام صادق (ع) میفرماید: چیزی از امور حلال، در پیشگاه خدا مبغوضتر از طلاق نیست. خداوند متعال هر شخص طلاق دهنده از روی اشتها و هوسهای زودگذر را مبغوض میدارد.[۳۴]
اسلام برای کاهش میزان طلاق عمدتاً بر راهبردهای اخلاقی و تربیتی تأکید کرده و کمتر به ممنوعیتهای قانونی توسل جسته است. دلیل این است که؛ ایجاد محدودیت قانونی برای طلاق، کمک چندانی به تحکیم روابط زناشویی نمیکند؛ زیرا در فرضی که ازدواج دچار اختلال گردیده، با منع قانونی طلاق معمولاً جایگزینهای نامطلوبی همچون متارکه، طلاق عاطفی و خشونت خانگی در انتظار همسران خواهد بود. علاوه بر آن، منع قانونی طلاق میتواند انگیزه ازدواج را تضعیف کند و این بر خلاف هدفی است که اسلام در نظام اجتماعی خود دنبال میکند.[۳۵] اسلام با مشروع ساختن طلاق، امکان جدایی قانونی زوجین را در شرایط نامطلوب فراهم ساخته و با این کار، با برخی نظامهای حقوقی که طلاق را بهطور کلی منع نمودهاند، مخالفت کرده است.[۳۶]
عده طلاق
عده اسم مصدر اعتداد از ریشه عدد به معنای شمارش و احصاء است.[۳۷] از نظر فقهی، عده عبارت است از مدتی که زن پس از جدایی از شوهر، در حالت انتظار است. عده یعنی تحمل، صبر و خودداری از ازدواج زن بعد از انحلال نکاح تا مدت معین را عده گویند.[۳۸] بنابر دیدگاه فقهی عده به معنای زمان معینی است که در آن زمان زن باید برای کسب اطمینان از این که رحم او حامل نیست یا به علت مرگ شوهر صبر نماید. عده به منظور صیانت نسب و جلوگیری از آمیخته شدن آنها با یکدیگر قرار داده شده است.[۳۹] عده طلاق، به اندازه سه دوره پاکی از خون حیض است؛ اگر زن باردار باشد، عده او تا زمان وضع حمل میباشد. عده طلاق زنی که در سن حیض است، اما حیض نمیبیند، سه ماه قمری میباشد. عده وفات شوهر هم چهار ماه و ده روز است. عده ازدواج موقت به مدت دوبار حیض دیدن زن و اگر زن حیض نمیبیند ۴۵ روز میباشد.[۴۰]
طلاق در عقد موقت
اساسا طلاق مخصوص عقد دائم است و در عقد موقت طلاق وجود ندارد. در ازدواج موقت با دو اصطلاح انقضاء و بذل مدت برخورد میشود. انقضاء به معنی پایان یافتن عقد موقت است و بذل مدت به معنی بخشیدن مدت باقی مانده از طرف شوهر به زن، از زوجیت خارج میشوند؛ لذا اگر زوج بقیه مدت را ببخشد یا مدت صیغه به تمام شود، طرفین از زوجیت یکدیگر خارج میشوند.[۴۱] در نکاح موقت بذل مدت به اراده شوهر واقع میشود و به هیچ تشریفاتی نیاز ندارد و رجوع از آن در مدت عده ممکن نیست. در صورتی که زن وکالت در بخشش مدت از طرف مرد را داشته باشد، میتواند به این رابطه پایان دهد. اما اگر زن از طرف همسرش وکالت در بذل مدت را نداشته باشد و بتواند در دادگاه ثابت کند که ادامه زندگی برایش با سختی همراه است به استناد وضعیت عسر و حرج؛ دادگاه زوج را ملزم به بذل مدت باقیمانده خواهد کرد.[۴۲]
آمار
در حالی که آمار طلاق در ایران در مقایسه با برخی کشورهای غربی پایینتر است، این نرخ در سالهای گذشته روندی افزایشی داشته است. با وجود آمارهای ضدونقیض، برخی کارشناسان معتقدند که این تناقضات ناشی از روش نادرست محاسبه طلاق است، چرا که طلاق را بهجای مقایسه با سال وقوع ازدواج، با سال ثبت طلاق میسنجند.[۴۳] با این حال، طلاق همچنان یکی از آسیبهای اجتماعی ایران بهشمار میرود.[۴۴] با این اوصاف طبق برخی گزارشها، نرخ طلاق در سال ۱۴۰۲ش پس از سه دهه، روند کاهشی داشته و ۳ درصد نسبت به سال قبل از آن کاهش یافته است.[۴۵]
انواع طلاق
طلاق عاطفی
طلاق عاطفی به وضعیتی اشاره دارد که در آن زوجین بهطور رسمی طلاق نگرفتهاند، اما از نظر عاطفی و روانی از یکدیگر جدا شدهاند. در این حالت، ارتباط عاطفی، احساسی و حتی جنسی بین زوجین قطع شده و زندگی مشترکشان به یک همزیستی سرد و بیروح تبدیل میشود. این وضعیت ممکن است به دلیل اختلافات طولانیمدت، عدم توانایی در حل مشکلات یا فقدان عشق و علاقه باشد. در طلاق عاطفی، اگرچه زوجین ممکن است به دلایل مختلفی مانند حضانت فرزندان، مسائل مالی یا فشارهای اجتماعی همچنان زیر یک سقف زندگی کنند، اما در عمل هر کدام زندگی مستقلی را تجربه میکنند.[۴۶] طلاق عاطفی میتواند پیشزمینهای برای طلاق قانونی باشد. در بسیاری از موارد، وقتی زوجین به مرحله طلاق عاطفی میرسند، رابطه آنها از نظر عاطفی و روانی به حدی آسیب دیده که دیگر توانایی یا تمایلی برای بازسازی ارتباط باقی نمیماند. این وضعیت ممکن است منجر به تشدید مشکلات و اختلافات، افزایش نارضایتیها، و در نهایت تصمیم به جدایی رسمی شود.[۴۷]
طلاق شرعی
طلاق در حقوق اسلامی دارای اقسام مختلفی است که هر کدام کاربرد ویژهای دارد. طلاق به دو قسم سُنّی (شرعی) و بِدعی تقسیم میشود.
- طلاق بدعی؛ یعنی طلاقی که بدعت و حرام است. مثل طلاق زن در حال حیض.
- طلاق سُنّی؛ عبارت است از طلاق مشروع و جایز.[۴۸] این نوع طلاق بر دو قسم است: بائن و رجعی.
انواع طلاق در اسلام عبارتند از:
- طلاق بائن: عبارت از طلاقی که بوسیلهٔ آن بین زن و شوهر جدائی میافتد و رابطهٔ زوجیت قطع میگردد. در طلاق بائن برای شوهر حق رجوع نیست.[۴۹]
- طلاق رجعی: طلاقی است که مرد پس از آن بتواند در زمان عده رجوع کند و نیازی به عقد جدید نیست.[۵۰]
- طلاق خلع: آنست که زن بواسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر میدهد طلاق بگیرد، اعم از اینکه مال مزبور عین مهر یا معادل آن، یا بیشتر یا کمتر از مهر باشد.[۵۱]
- طلاق مبارات: آنست که کراهت از طرفین باشد، ولی در این صورت عوض باید زائد بر میزان مهر نباشد.[۵۲]
- طلاق به درخواست مرد: مرد هر زمان بخواهد میتواند با ارائه دادخواست به دادگاه و اخذ گواهی عدم امکان سازش، همسر خود را طلاق دهد. درخواست طلاق از سوی مرد دلیل و توجیه نمیخواهد؛ اما هرگاه مرد بدون آنکه زن مرتکب تقصیری گردد بخواهد وی را طلاق دهد، موظف است در صورت امضای شرط «الف» عقدنامه مطابق با آن نصف دارایی خود را به زوج تملیک نماید و سایر حقوق مربوط به طلاق؛ در خصوص اجرت المثل و نحله را بپردازد.[۵۳]
- طلاق به درخواست زن: حق طلاق با مرد است؛ اما زن در چند حالت میتواند درخواست طلاق نماید: عدم پرداخت و خودداری شوهر از پردختن نفقه یا عاجز بودن شوهر از پرداخت نفقه، عسر و حرج، غیبت شوهر؛
- اگر شوهر چهار سال تمام غائب مفقود الاثر باشد، زن میتواند طلاق بگیرد. شرط ضمن عقد؛ یکسری شرایط در ضمن عقد گذاشته شود که مثلاً اگر معتاد شد، زن حق طلاق دارد. وکالت در طلاق؛ به زن وکالت در طلاق داده شود.[۵۴]
- طلاق توافقی: طلاق توافقی را میتوان در واقع طلاق خلع و مبارات دانست، که دارای پیشینه هستند. طلاق توافقی در واقع با تصویب قانون حمایت خانواده زوجه میتواند بدون مابه ازای مالی و با جلب نظر شوهر خود اقدام به طلاق توافقی نماید. توافق طرفین به عنوان مبنای طلاق و اجرای آن مورد استناد قرار میگیرد و هیچگاه در ماهیت عمل حقوقی طلاق دخالت ندارد.[۵۵]
عوامل طلاق
طلاق میتواند تحت تأثیر عوامل گوناگونی از جمله ناسازگاریهای شخصیتی، مشکلات مالی، خیانت و تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی اتفاق بیفتد. اگرچه طلاق ممکن است راهی برای خروج از یک رابطه ناسالم یا پرتنش باشد که سلامت روانی و جسمی افراد را به خطر میاندازد، اما تأثیرات منفیِ روانی، اجتماعی و اقتصادی آن نهتنها بر زوجین، بلکه بر فرزندان، خویشاوندان و حتی جامعه تحمیل میشود. افزایش نرخ طلاق در یک جامعه میتواند نشاندهندهٔ مشکلات گستردهتری در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی باشد که نیازمند بررسی و مدیریت است.[۵۶]
عوامل فردی
عوامل فردی که به طلاق منجر میشوند، شامل ویژگیهای شخصیتی و رفتارهای هر یک از زوجین است. این عوامل شامل انتخاب همسر نامناسب بدون شناخت کافی، فقدان مهارتهای لازم برای برقراری ارتباط مؤثر و شانه خالی کردن از مسئولیتهای زندگی مشترک است. مشکلات شخصیتی مانند خودمحوری، عدم تعهد و ناتوانی در حل مسائل زندگی نیز میتواند نارضایتی را تشدید کرده و به جدایی منجر شود. خیانت، استفاده نادرست از فضای مجازی و اختلافات فرهنگی و اجتماعی بین زوجین نیز نقش مهمی در افزایش احتمال طلاق دارند.[۵۷]
عوامل خانوادگی
عوامل خانوادگی که موجب طلاق میشوند، شامل تأثیرات منفی خانوادههای طرفین بر زندگی مشترک زوجین است. دخالت خانواده زوجین بهصورت بیجا و مداوم در امور زندگی، فشارهای اجتماعی و فرهنگی ناشی از انتظارات خانوادهها و نبود حمایت عاطفی از سوی خانوادهها میتواند به بروز اختلافات و نارضایتیها در زندگی مشترک منجر شود. همچنین، الگوهای رفتاری ناسالم مانند پرخاشگری، خشونت خانگی و سرزنش در خانوادههای زوجین میتواند بر رفتار و ارتباطات آنها تأثیر منفی بگذارد و توانایی آنها را در مدیریت مشکلات زندگی مشترک کاهش دهد. این عوامل در نهایت میتوانند باعث تشدید تنشها و افزایش احتمال طلاق شوند.[۵۸]
عوامل اجتماعی، اقتصادی و اداری
عوامل اجتماعی طلاق شامل مجموعهای از مسائل و فشارهایی است که بر روابط زناشویی تأثیر میگذارد. تغییرات فرهنگی و اجتماعی مانند افزایش پذیرش طلاق، تغییر نقشهای جنسیتی و توقعات بالاتر از ازدواج به افزایش نرخ طلاق کمک میکند. همچنین، فشارهای اقتصادی، بیکاری و مشکلات مالی میتوانند تنشهای زناشویی را افزایش دهند. تأثیرات شبکههای اجتماعی و رسانهها نیز در تغییر نگرشها نسبت به روابط و افزایش مقایسههای اجتماعی نقش دارند. فرایند طلاق به معنای رسیدگی به امور اداری و سازوکارهی اجرای صیغهٔ طلاق نیز اثر گذار است. عدم حمایت اجتماعی و خانوادگی، نیز میتواند از دلایل دیگر باشد. مجموع این عوامل میتوانند به کاهش رضایت زناشویی و افزایش تمایل به طلاق منجر شوند.[۵۹]
راهکارهای پیشگیری
بهباور متخصصان، پیشگیری از طلاق نیازمند مجموعهای از راهکارها است. آموزش مهارتهای زندگی قبل از ازدواج به زوجین کمک میکند تا با چالشهای زندگی مشترک بهتر مواجه شوند. مشاورهٔ پیش از ازدواج و بعد از آن میتواند مشکلات را شناسایی و حل کند.[۶۰] فرهنگسازی در مورد طلاق و اینکه طلاق باید آخرین راه حل باشد، اهمیت زیادی دارد.[۶۱] حمایتهای قانونی و اجتماعی از خانواده میتواند استرسهای مالی و اجتماعی را کاهش دهد.[۶۲] همچنین، ترویج فرهنگ سازش، ایثار و همدلی در زندگی زناشویی و سختگیری در فرایند طلاق به زوجین کمک میکند تا در مواجهه با اختلافات، با صبر و حوصله بهدنبال راهحلهای مشترک باشند و از طلاق بهعنوان اولین راه حل استفاده نکنند.[۶۳]
رویکردها
جامعهشناسی
اسلام به موازات تأکیدات فراوانی که بر تقدس پیوند ازدواج دارد، طلاق را فی نفسه امری ناپسند و دارای کراهت بسیار شدید میداند و تمام کوشش خود را در جهت پرهیز دادن افراد از توسل به طلاق به کار میبندد، برای نمونه، در روایات از طلاق به عنوان پدیدهای بسیار مبغوض یاد شده و آمده است: «در نزد خدای عز و جل هیچ چیز ناپسندتر از خانوادهای مسلمان نیست که با طلاق از هم پاشیده شود.»[۶۴] در عین حال هرجا که مصالح مهمتر ایجاب کند، طلاق را به عنوان امری بهنجار پذیرفته است.
ژان ژاک روسو، فیلسوف، اندیشمند و نویسنده معروف فرانسوی؛ که اساس نظام اجتماعی را بر مبنای قرارداد، استوار میداند، از خانواده به عنوان قدیمیترین نوع جامعه و تنها جامعه طبیعی یاد میکند.[۶۵]
بنیان و شالوده خانواده را تفاهم، درک متقابل، فداکاری و صبر در برابر مشکلات میسازد. اگر یکی از زوجین یا هر دو به دلایل گوناگون نتوانستند با یکدیگر سازش کنند، در این جاست که خانواده از هم گسیخته میشود. هر قدر خانواده از بنیان مستحکمتری برخوردار باشد و طرفین از جهات بیش تری با یکدیگر توافق کنند، احتمال بقای این خانواده بیشتر است.[۶۶]
حقوقی
طلاق عبارت است از انحلال نکاح دائم با شرایط و تشریفات خاص از جانب مرد یا نماینده او.[۶۷] ماده ۱۱۳۹ قانون مدنی مقرر داشته: «طلاق مخصوص عقد دائم است و زن منقطعه به انقضای مدت یا بذل آن از طرف شوهر از زوجیت خارج میشود.»
از نظر ماهوی، طلاق ایقاعی است که با تشریفات خاصی به انجام رسیده و به موجب آن عقد نکاح از بین میرود.[۶۸] حتی در طلاق توافقی و به صورت بائن، باز هم یک عمل حقوقی یک جانبه (ایقاع) بهشمار میآید.[۶۹] طلاق از نظر حقوقی دارای موجبات، شرایط، اقسام و آثاری است که در قوانین مختلفی از جمله قانون مدنی، قانون حمایت از خانواده و قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق، به آنها پرداخته شده است.
شرایط طلاق
طلاق عبارت است از انحلال نکاح دائم با شرایط و تشریفات خاص. طلاق مخصوص ازدواج دائم میباشد، زیرا در ازدواج موقت بعد از اتمام تاریخ مذکور در صیغه نامه باطل میشود و نیازی به امر طلاق نمیباشد.[۷۰]
شرایط طلاق؛ در نظام فقهی اسلام برای هر کدام از طلاق دهنده، طلاق داده شده و صیغه طلاق شرایطی موجود است که از جمله؛ در طلاق دهنده
- بالغ بودن
- عاقل بودن
- مختار بودن
- قصد داشتن شرط است.[۷۱]
در مطلقه نیز شرط است که:
- زوجه بودن
- دائمی بودن
- پاک بودن از حیض و نفاس[۷۲]
صیغه طلاق نیز شرایطی دارد. اصل در عقد ازدواج عدم قابلیّت آن برای برهم زدن است؛ از این رو، با هر سببی نمیتوان این پیوند را گسست؛ لیکن شارع مقدس طلاق را سببی برای گسستن این پیوند قرار داده است. طلاق با هر لفظ بیانگر مفاد آن تحقق نمییابد؛ بلکه با صیغه خاص همراه با شرایطی تحقق مییابد. صیغه خاص عبارت است از لفظ «طالق» همراه با کلماتی که مطلّقه را مشخص میکند، مانند «انتِ طالقٌ» یا «هذِهِ طالقٌ». بنابر قول مشهور میان متأخران، در صورت توانایی بر تلفظ به زبان عربی صیغه طلاق باید به عربی صحیح خوانده شود و در صورت عدم توانایی بر آن، با هر لفظ مرادف صیغه عربی صحیح است. برخی گفتهاند: در صورت عدم توانایی باید وکیل بگیرد و چنانچه نتوانست وکیل بگیرد، میتواند به لفظ غیر عربی بخواند. از شرایط صحّت طلاق، وقوع آن در حضور دو شاهد است؛ به گونهای که آن را بشنوند. دو شاهد باید مرد و بنابر مشهور عادل باشند.[۷۳] زوج غایب و نیز بنابر قول مشهور، زوج حاضر، میتواند در اجرای صیغه طلاق به دیگری وکالت دهد. همچنین بنابر مشهور، زن میتواند از طرف شوهر خود وکیل در طلاق خویش باشد.[۷۴] برخی دیگر از نکات حقوقی طلاق در ایران عبارتند از:
- طلاق ایقاع است، یعنی تنها به اراده شوهر یا نماینده او جاری میشود و نیاز به موافقت زن ندارد. مطابق موازین فقهی طلاق به عهده زوج واقع میشود.[۷۵]
- طلاق به اراده شوهر واقع میشود؛ مقصود این نیست که زن هرگز نمیتواند درخواست طلاق کند یا رأی دادگاه هیچ اثری در وقوع آن ندارد.[۷۶]
- مطابق قانون وقوع طلاق نیاز به اذن دادگاه دارد.[۷۷]
- وقوع طلاق نیاز به صیغه طلاق است که توسط زوج یا جانشین قانونی واقع میشود.[۷۸]
- جاری کردن صیغه طلاق باید در حضور دو مرد عادل به عنوان شاهد بر طلاق واقع گردد.[۷۹]
- طلاق وسیله انحلال عقد دائم میباشد، اگر عقد نکاح منقطع بوده باشد انحلال آن به وسیله بذل مدت از طرف شوهر یا به انقضاء مدت میباشد.[۸۰]
- طلاق در طُهر غیرمواقعه صورت میگیرد، یعنی در دوران پاکی زن باید باشد که پس از پاک شدن زن از حیض تا هنگام طلاق با شوهرش نزدیکی نکرده باشد، مگر اینکه زوجه یائسه یا باردار باشد.[۸۱]
- طلاق عمل تشریفاتی است؛ گذشته از این که وقوع طلاق در صورت اختلاف باید به اذن دادگاه باشد و حاصل شدن این اذن تشریفات خاص دارد.[۸۲]
آثار و پیامدها
طلاق اثرات فراوانی بر روی زنان، مردان و فرزندان دارد که عبارتند از.
آثار طلاق برای زنان
زنان بعد از طلاق در معرض فشارهای روحی و روانی زیادی قرار میگیرند. آثار زیادی برای آنها ایجاد میشود که ازجمله عبارتند از؛ سرخوردگی از زندگی، حس بدبینی و تردید در ازدواج، مشکلات مالی، تزلزل درهویت فردی و اجتماعی، مشکلات مرتبط با فرزندان و احساس عدم امنیت.
بنابر این آنها دچار یأس و ناامیدی میشوند و در بعضی ازموارد ممکن است تا مرزافسردگی نیز پیش روند و اضطراب و نگرانی از بازگشت به منزل پدری، واکنش اطرافیان، نگرانی آینده، ترس از سرزنش شدن، و در بعضی مواقع عذاب وجدان و پشیمانی از جمله آثار طلاق هست که زن را با خود درگیر میسازد.[۸۳]
آثار طلاق بر فرزندان
زمانی که زوجها تصمیم بر طلاق میگیرند، این تصمیم علاوه بر اینکه به خودشان آسیبهایی را وارد میکند. برای فرزندان نیز تأثیرات منفی و مخربی دارد که دچار سرخوردگی در جامعه میشوند و سرمایه اجتماعی خود را از دست میدهد. مهمترین آثار عبارتند از: پیدایش بحرانهای روانی، گرایش به بزهکاری، انحرافات جنسی، گرایش به اعتیاد، مستعد به سوء مصرف مواد مخدر و افت تحصیلی را بوجود میآورد.[۸۴]
بهباور متخصصان، طلاق والدین بر فرزندان تأثیرات گستردهای دارد. این تأثیرات شامل مشکلات روانی مثل افسردگی و اضطراب، مشکلات رفتاری و تحصیلی، کاهش اعتماد به نفس و احساس عدم امنیت میشود. کودکان ممکن است دچار سردرگمی و تعارضات داخلی شوند و در برخی موارد، ممکن است نگرش منفی نسبت به ازدواج و روابط آینده پیدا کنند.[۸۵]
آثار طلاق برای مردان
هرچند مشکلات مردان بعد از طلاق بسیار کمتراز زنان است؛ زیرا اکثریت شاغل هستند و فشار روانی و تنهایی طلاق را کمتر احساس میکنند. اما واقعیت این است که طلاق در مردان نیز به بروز دشواریهای میانجامد. آمار خودکشی در بین مردان طلاق گرفته بیشتر از زنان است. بنابر این مردان پس از طلاق آثار و پیامدهایی برای آنها بوجود میآید که از جمله اقتصادی، اجتماعی، جسمی و روانی میباشد.[۸۶]
آثار طلاق برای زوجین
بسیاری از افراد پس از طلاق دچار احساسات منفی مانند افسردگی، اضطراب، خشم و احساس گناه میشوند. این فرایند میتواند باعث کاهش عزت نفس و ایجاد حس ناکامی در زندگی شود. برخی افراد ممکن است با بحران هویت و مشکلات در برقراری روابط جدید مواجه شوند. از دست دادن حمایت اجتماعی و تغییر در ساختار زندگی نیز میتواند استرسهای بیشتری را ایجاد کند.[۸۷]
آثار اجتماعی و اقتصادی
از نظر اجتماعی، طلاق ممکن است منجر به کاهش حمایت اجتماعی و روابط خانوادگی ضعیفتر شود، که میتواند احساس انزوا و تنهایی را در افراد تقویت کند. از نظر اقتصادی، طلاق معمولاً منجر به کاهش درآمد خانواده، افزایش هزینههای زندگی و مشکلات مالی برای هر دو طرف میشود. زنان بهویژه ممکن است با چالشهای اقتصادی بیشتری مواجه شوند، بهخصوص اگر سرپرستی فرزندان به عهدهٔ آنها باشد.[۸۸]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1414ق، ج20، ص157
- ↑ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1404ق، ج 32، ص2
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 195
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 379؛ کاتوزیان، دوره حقوق مدنی خانواده، ۱۳۹۲ش، ج1، ص 273
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 467
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 468
- ↑ «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، محسن روحانی، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو
- ↑ «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «هزینههای طلاق غیابی»، سایت مشاوره حقوقی دینا
- ↑ «هزینههای طلاق غیابی»، سایت مشاوره حقوقی دینا
- ↑ «درخواست طلاق از طرف مرد مراحل و شرایط آن»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «درخواست طلاق از طرف مرد مراحل و شرایط آن»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «درخواست طلاق از طرف مرد مراحل و شرایط آن»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «درخواست طلاق از طرف مرد مراحل و شرایط آن»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ غلامی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، 1399ش، ص95
- ↑ نجفی توانا، «تاریخچه طلاق»
- ↑ «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدۀ باقرالعلوم.
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص 328
- ↑ طبرسی، مکارم الأخلاق، 1412ق، ص 197؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، 1414ق، ج 7، ص365
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج6، ص54؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج 22، ص8
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ بستان، خانواده در اسلام، 1390ش، ص207
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن الکریم، ص 324
- ↑ محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، 1395ش، ص 437
- ↑ علوی قزوینی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، 1387ش، ص 138
- ↑ کاتوزیان، خانواده - نکاح و طلاق، 1392ش، ج1، ص241
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ دمرچلی، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر
- ↑ «آیا وضعیت طلاق در ایران نگران کننده است؟»، وبسایت جامعۀ خبری تحلیلی الف.
- ↑ «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
- ↑ «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر.
- ↑ عرب، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ سلمانی، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص: 195
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص451
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص195
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص47
- ↑ امامی، حقوق مدنی، بیتا، ج5، ص49
- ↑ خلیلی، حقوق و تکالیف زوجین، 1395ش، ص32
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص299
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص278
- ↑ هاشملو، «اهمیت مسئله طلاق»، وبسایت روانشناسی هاشملو؛ رضاخانی، «ضرورت جدینگری به معضل طلاق»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ مقدمزاده و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، 1397ش، ص118.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه؛ «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز.
- ↑ «از مهمترین علت طلاق چیست؟ 5 علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه.
- ↑ «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش 27 درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ حبیبیتبار، «طلاق و لایحۀ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالۀ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ خامنهای، «با هم، تا بهشت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج15، ص267
- ↑ روسو، قرارداد اجتماعی، 1366ش، فصل2، ص 36
- ↑ ساروخانی، طلاق پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن، 1376ش، ص 4
- ↑ صفایی؛ امامی، مختصر حقوق خانواده، 1395ش، ص 217
- ↑ محقق، حقوق مدنی زوجین، 1360ش، ص3
- ↑ صفایی؛ امامی، مختصر حقوق خانواده، 1360ش، ص218
- ↑ «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام،1426ق، ج5، ص197
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص197
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 199
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج5، ص 199
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 270
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ لطفی، حقوق خانواده، ۱۳۸۹ ش، ج ۲، ص۵۰
- ↑ روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 270
- ↑ اسحاقی، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، 1394ش، ص11
- ↑ شاعری، «بررسی پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، 1399ش، ص 21
- ↑ کشاورز، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران.
- ↑ «آسیبهای روانی و اجتماعی طلاق برای مردان»، سایت پزشک خوب
- ↑ «آثار طلاق بر فرد و خانواده و اجتماع (بخش اول)»، وبسایت راسخون.
- ↑ آقایی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسۀ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین.
منابع
- «آثار طلاق بر فرد و خانواده و اجتماع (بخش اول)»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۷ش.
- «آسیبهای روانی و اجتماعی طلاق برای مردان»، سایت پزشک خوب، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «آیا وضعیت طلاق در ایران نگران کننده است؟»، وبسایت جامعهٔ خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «از مهمترین علت طلاق چیست؟ ۵ علت اصلی طلاق»، وبسایت ذهن آگاه، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
- «اسلام و مسئله طلاق»، وبسایت پژوهشکدهٔ باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۸۸ش.
- «درخواست طلاق از طرف مرد مراحل و شرایط آن»، سایت وکلای دادفر، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «رابطه میان استفاده از شبکههای اجتماعی و طلاق»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۷ش.
- «طلاق آخرین راه حل برای زوجین است/ کاهش ۲۷ درصدی دادخواست طلاق در سمنان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۲ش.
- «طلاق، از گذشته تا حال»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
- «کاهش آمار طلاق بعد از سه دهه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «گذری بر تاریخچهٔ طلاق»، خبرگزاری جهاننیوز، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۸۹ش.
- «نحوه گرفتن طلاق در آمریکا»، سایت وکیل تاپ، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «نکات کاربردی در مورد طلاق»، سایت دادیاران سروش حق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- «هزینههای طلاق غیابی»، سایت مشاوره حقوقی دینا، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- آقایی، سیدعلی، «آشنایی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانشناختی طلاق»، وبسایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آلیاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
- اسحاقی، زهرا، «بررسی علل و عوامل طلاق در جامعه و تأثیر مخرب آن بر بانوان»، علوم سیاسی: نشریه پژوهش ملل، دوره اول، شماره۱، دیماه ۱۳۹۴ش.
- امامی، سید حسن، حقوق مدنی تهران انتشارات اسلامیة، بیتا.
- باتلر، سارا، «طلاق قرون وسطی»، وبسایت تاریخ قرون وسطی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مارس ۲۰۱۳م.
- بستان، خانواده در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
- بوف، ریکاردو و لایسر، کنراد، «طلاق و ازدواج مجدد بین اواخر دوران باستان و اوایل قرون وسطی: قانون کانن و حل تعارض»، وبسایت دانشگاه کمبریج، تاریخ درج مطلب: ۵ ژانویه ۲۰۱۶م.
- حبیبیتبار، جواد، «طلاق و لایحهٔ حمایت خانواده با تأکید بر پیشگیری از طلاق (مقالهٔ علمی وزارت علوم)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ ق.
- حسینی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهرالقاموس، بیروت- لبنان، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۱۴ق.
- خامنهای، سیدعلی، «با هم، تا بهشت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۸۹ش.
- خلیلی، حمزه، حقوق و تکایف زوجین، قم، ابتکار دانش، ۱۳۹۵ش.
- دمرچلی، محمد، «مراحل طلاق- دادخواست و درخواست انواع طلاق»، سایت وکلای دادفر، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، ذیل و اژهٔ «طلاق»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۳ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- رضاخانی، اصغر، «ضرورت جدینگری به معضل طلاق»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۵ش.
- روحانی، محسن، «طلاق در نظام حقوقی آمریکا»، سایت مؤسسه حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
- رودز، جنی، «۲۵ فوریه ۱۹۳۲: طلاق برای اولین بار در اسپانیا قانونی شد»، وبسایت سور به انگلیسی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فوریه ۲۰۲۲م.
- روسو، ژان ژاک، قرار داد اجتماعی یا اصول حقوق سیاسی، ترجمه: منوچهر کیا، تهران، گنجینه، ۱۳۶۶ش.
- روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل: جاودانه، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش.
- سارسلا، دانیلا، «نبرد برای طلاق در ایتالیا و مخالفت جهان کاتولیک (۱۸۶۱–۱۹۷۴)»، وبسایت Sage Journals، تاریج درج مطلب: ۲۴ آگوست ۲۰۱۷م.
- ساروخانی، باقر، طلاق (پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل آن)، دانشگاه تهران، ۱۳۷۶ش.
- سلمانی، مهرانه، «طلاق عاطفی چیست؟ نشانهها و درمان طلاق عاطفی»، وبسایت کلینیک روانپویشی آگاه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۴۰۳ش.
- شاعری، نرگس، «پیامدهای منفی طلاق در فرزندان»، نشریه ره توشه، شماره ۱۲۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- شمسایی، محمدحسین، «طلاق»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۹ش.
- صفایی، سیدحسین؛ امامی، اسدالله؛ مختصر حقوق خانواده، تهران، میزان، ۱۳۹۵ش.
- طاهری، حبیبالله، حقوق مدنی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسایل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق. ۱۳۷۰ش.
- عرب، احمدرضا، «دلایل ایجاد طلاق عاطفی و راهکارهای کاهش آن»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۲ش.
- علوی قزوینی، سید علی، «انواع عده و وضعیت زنان فاقد رحم»، تهران، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۷ش.
- غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعه الزهراء، چاپ اول، تابستان ۱۳۹۹ش.
- کاتوزیان، ناصر، دوره حقوق مدنی خانواده، نکاح و طلاق، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش.
- کشاورز، معصومه، «تأثیر طلاق والدین بر فرزندان آنها»، وبسایت معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کورتین، سین، «طلاق در ژاپن: جنسیت خانواده و دولت، ۱۶۰۰–۲۰۰۰»، وبسایت انجمن ژاپن، تاریخ درج مطلب: ۲۰۰۴م.
- کوهن هافت، لوئیس، «طلاق در اتن کلاسیک»، وبسایت دانشگاه کمبریج، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فوریه ۲۰۱۲م.
- مجیدی، علیرضا، «طلاق در طول تاریخ چه تاریخچه و داستانی داشته است؟»، وبسایت یک پزشک، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده – نکاح و انحلال آن، چاپ هفدهم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۵ش.
- محقق، محمدباقر، حقوق مدنی زوجین، انتشارات بنیاد قرآن، ۱۳۶۰ش.
- مقدمزاده، علی و همکاران، «بازنمایی عوامل فردی مؤثر در احتمال آسیب طلاق: یک بررسی پدیدارشناسی»، در نشریه مشاوره و رواندرمانی خانواده، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۲ (پیاپی ۲۶)، ۱۳۹۷ش.
- میشرا، ساعوراب، «شکست غیرقابل جبران ازدواج به عنوان زمینهای برای طلاق در هند»، وبسایت Pleaders، تاریخ درج مطلب: ۳ دسامبر ۲۰۱۴م.
- نجفی توانا، داوود، «تاریخچه طلاق، تاریخ بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۱
- نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت- لبنان، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- هاشملو، جعفر، «اهمیت مسئله طلاق»، وبسایت روانشناسی هاشملو، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۶ش.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۱۴۲۶ ق.