سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
||
| (۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|سازمان مجاهدین خلق ایران؛}}''' تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران. | '''{{درشت|سازمان مجاهدین خلق ایران؛}}''' تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران. | ||
سازمان مجاهدین خلق ایران ( | سازمان مجاهدین خلق ایران (MEK ،MKO یا PMOI) که در ادبیات رسمی [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، سازمان منافقین نامیده میشود، از سازمانهای سیاسی_شبهنظامی تاریخ معاصر ایران است که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی [[حکومت پهلوی]] تأسیس شد و پساز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، به تقابل مسلحانه با [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با [[مارکسیسم]] در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در [[عراق]] و همپیمانی با حزب بعث در دوران [[جنگ هشتساله]] و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون [[مسعود رجوی|مسعود]] و [[مریم رجوی]]. | ||
== بستر تاریخی پیدایش == | == بستر تاریخی پیدایش == | ||
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و | سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز [[شهریور]] ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و ضداستعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب [[قیام ۱۵ خرداد]] ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر [[نهضت آزادی]] ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحتتأثیر اقدامات سرکوبگرانهٔ حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند.<sup><ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref></sup> این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با اثرپذیری از جنبشهای انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.<sup><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref></sup> شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشههای مدرن غربی.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref> | ||
=== بنیانگذاران و حلقه نخست === | === بنیانگذاران و حلقه نخست === | ||
در منابع، محمد | در منابع، [[محمد حنیفنژاد]]، [[سعید محسن]] و [[عبدالرضا نیکبین]] بهعنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها [[علیاصغر بدیعزادگان]] نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقهٔ فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref> | ||
حلقهٔ نخست سازمان، از همان آغاز به مطالعهٔ منظم اهمیت میداد. مطالعهٔ [[قرآن]]، [[نهجالبلاغه]]، آثار [[مهدی بازرگان]]، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی [[جهان سوم]] و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندهٔ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=661-671|ج=}}</ref><ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی|ص=107-115|ج=}}</ref> | |||
== ایدئولوژی == | == ایدئولوژی == | ||
ایدئولوژی | ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق ایران در آغاز، بر ترکیبی از [[اسلام انقلابی]]، [[عدالت اجتماعی]]، نفی [[امپریالیسم]] و مبارزه با سرمایهداری وابسته، استوار بود.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریانشناسی سیاسی در ایران|ص=404|ج=1}}</ref> در این چارچوب، [[توحید]] صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میشد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه بهمثابهٔ ابزاری برای تحقق [[جامعه بیطبقه توحیدی|جامعهٔ بیطبقهٔ توحیدی]] در نظر گرفته میشد.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=605|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب|ص=111|ج=1}}</ref> این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جاییکه ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهرهبرداری کند.<ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریانشناسی سیاسی در ایران|ص=100|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|ص=381-382|ج=}}</ref> حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=686|ج=1}}</ref> | ||
مجاهدین، مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده میشدند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحتتأثیر نظریه مهدی بازرگان، | مجاهدین، مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده میشدند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=127|ج=1}}</ref> یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحتتأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکیبودن راه خدا و تکامل بشر بهعنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و [[امامان شیعه]]، مانند قیام [[عاشورا]] را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ از سوی دیگر، افرادی مانند [[کارل مارکس]] و [[مائو تسهتونگ]] در عین مادیگرابودن، مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمیداشتند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=687-688|ج=1}}</ref> به تعبیر [[سید روحالله خمینی]] این گروه به [[دین]]، [[التقاط|نگاه التقاطی]] و تکبعدی داشتند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=459-460|ج=10}}</ref> | ||
=== منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | === منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده === | ||
منابع مطالعاتی سازمان شامل | منابع مطالعاتی سازمان مجاهدین خلق شامل [[قرآن]]، [[نهجالبلاغه]]، برخی کتابهای [[مهدی بازرگان]] و [[سید محمود طالقانی]]، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> | ||
ازجمله آثار منتشرشده سازمان | ازجمله آثار منتشرشده سازمان عبارتاند از: | ||
* '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد. | * '''متدولوژی شناخت''': نخستین اثر سازمان مجاهدین خلق که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد. | ||
* '''راه | * '''راه انبیا راه بشر''': تألیف [[محمد حنیفنژاد]] براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است. | ||
* '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین یا راه امام حسین: نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | * '''سیمای یک مسلمان''' (یا امام حسین یا راه امام حسین): نظام توحیدی موردنظر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد. | ||
* '''مقدمه مطالعات مارکسیستی''': نوشته سعید | * '''مقدمه مطالعات مارکسیستی''': نوشته [[سعید محسن]]، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=697-699|ج=1}}</ref> | ||
=== تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان === | === تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان === | ||
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات | سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از [[اسلام]] به [[مارکسیسم]] به اوج رسید.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در این مقطع، در پی ضربات [[ساواک]]، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری [[تقی شهرام]] و [[بهرام آرام]]، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-423|ج=}}</ref> در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پساز سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref> | ||
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید | این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله [[مجید شریف واقفی]]، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و [[مرتضی صمدیه لباف]]، معاون وی، پساز مجروحشدن دستگیر شد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=701-702|ج=1}}</ref><ref>{{پک|کوشکی|1383|ک=تبار ترور|ص=102-105|ج=}}</ref> این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و [[حکومت پهلوی]] نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در [[آذر]] ۱۳۵۷ش، [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]] را تشکیل داد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref> | ||
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیشاز انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه | بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیشاز [[انقلاب ۱۳۵۷|انقلاب ۱۳۵۷ش]] در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران|ص=416-428|ج=}}</ref> | ||
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، ازجمله مسعود رجوی و موسی | در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، ازجمله [[مسعود رجوی]] و [[موسی خیابانی]]، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی_انقلابی سازمان متمرکز بود. پساز آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کردند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=126-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref> بااینوجود، برخی پژوهشگران معتقدند اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک، خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، ازجمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=130-135|ج=}}</ref><ref>{{پک|دارابی|1389|ک=جریانشناسی سیاسی در ایران|ص=101|ج=}}</ref> | ||
== سازمان و روحانیون شیعه == | == سازمان و روحانیون شیعه == | ||
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد | سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند [[مسجد هدایت]]، [[حسینیه ارشاد]]، [[سید محمود طالقانی]] و فضای فکری [[علی شریعتی]] بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد؛ اما رابطه روحانیت که بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود، پساز آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، کاهش یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=344-345|ج=}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=112|ج=1}}</ref> بهخصوص پساز تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند [[مرتضی مطهری]] و [[عبدالرحیم ربانی شیرازی]]، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را در دشمنی با روحانیان، همدست حکومت پهلوی و مارکسیستها برشمرد و باور داشت که سازمان مجاهدین خلق، مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره میکند و در جهت مقاصد خود تفسیر کرده و به کار میبندد.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=704-707|ج=1}}</ref> | ||
در منابع تأکید شده است که | در منابع تأکید شده است که [[آیتالله خمینی]] سازمان را بهدلیل [[التقاط|نگاه التقاطی]] و تکبعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=144|ج=8}}</ref> پساز [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] نیز اعضای سازمان مجاهدین خلق بهدلیل اینکه نتوانسته بودند در ساختار حکومت جدید به جایگاهی دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنیای که در [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترور برخی از سران جمهوری اسلامی]] نمود یافت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=708|ج=1}}</ref> | ||
== عملکرد | == عملکرد پیشاز انقلاب اسلامی == | ||
نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref> | نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=26-35|ج=1}}</ref> سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=57-58|ج=1}}</ref> | ||
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله | در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری [[جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران|جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی]]، با یورش گسترده گروههای ضربت [[ساواک]]، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=37-39|ج=1}}</ref> بهدنبال حکم دادگاه نظامی، روز [[۳۰ فروردین]] ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نامهای ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند؛<ref>{{پک|حقشناس|1391|ک=باختر امروز|ف=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|ص=5}}</ref> اما درباره مسعود رجوی بهدلیل رایزنی گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، برای جلب حمایت کورت والدهایم دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ایران ناگزیر به عقبنشینی شد و حکم وی به حبس ابد، تقلیل یافت.<ref>{{پک/بن|654|ک=وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی|ف=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟}}</ref> بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نیز مورد شکنجههای ساواک قرار گرفتند. گفته میشود که محمد حنیفنژاد در اثر شکنجه بیهوش میشد و چشم و بینی و پاهای او آسیب دیده بود.<ref>{{پک/بن|800|ک=وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران|ف=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم}}</ref> در سحرگاه [[۴ خرداد]] ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیفنژاد، سعید محسن و اصغر بدیعزادگان بههمراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگریزاده و رسول مشکینفام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.<ref>{{پک/بن|1258|ک=وبسایت دانشسرای مشروطه|ف=روزنامه اطلاعات شماره 5}}</ref> | ||
==== | رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان که در آذر ۱۳۵۰ش با فریب ساواک، از زندان گریخته بود<ref>{{پک|رضایی|1350|ک=باختر امروز|ف=شرح فرار من|ص=1}}</ref> تا روز کشتهشدنش در [[۲۵ خرداد]] ۱۳۵۲ش، نقش ویژهای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد.<ref>{{پک|مجاهدین خلق ایران|1352|ک=باختر امروز|ف=چهره یک انقلابی|ص=1}}</ref> پساز او، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=422-423|ج=1}}</ref> و با چرخش کامل بهسوی مارکسیسم، اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=416-421|ج=1}}</ref> در [[مهر (ماه)|مهر]] ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیهای هزار صفحهای، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=143|ج=1}}</ref><ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=346|ج=1}}</ref> در بخشی از این بیانیه، در رد ایدئولوژی اسلامی آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=700|ج=1}}</ref> | ||
سازمان مجاهدین خلق در [[زمستان]] ۱۳۵۳ش، برای اثبات کارایی ایدئولوژی مارکسیستی، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری حکومت پهلوی<ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=76-77|ج=1}}</ref> و سپس دو مستشار عالیرتبه آمریکایی را ترور کرد.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=345-346|ج=1}}</ref> در این دوره، بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحتتأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در ایران، همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره میبردند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=451-460|ج=}}</ref> | |||
بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحتتأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که | |||
== عملکرد پساز پیروزی انقلاب اسلامی == | == عملکرد پساز پیروزی انقلاب اسلامی == | ||
با اوجگرفتن قیام ایرانیان و در آستانه پیروزی [[انقلاب اسلامی]]، سران سازمان مجاهدین خلق که از [[شهریور]] ۱۳۵۰ش در زندان بودند، در [[آذر]] و [[دی]] ۱۳۵۷ش آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=465-466|ج=1}}</ref> کسانی که به ایدئولوژی مارکسیستی و [[سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر]] نپیوسته بودند، با رهبری مسعود رجوی بر ایدئولوژی اسلامی با تفسیرهای چپگرایانه و افراطی از اسلام، پایدار ماندند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=126|ج=1}}</ref><ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=405-406|ج=1}}</ref> این گروه در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانهای در پیش گرفت؛ از یک سو با تربیت نیروی شبهنظامی و انتشار نشریه مجاهد، به سازماندهی و افزایش سطح توانایی خود پرداخت و از سوی دیگر، با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بهره گرفت.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=451|ج=1}}</ref> بدین ترتیب در سالهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی، در برخی دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور، اعضایی را جذب کرده بودند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=395|ج=3}}</ref><ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=138|ج=1}}</ref> | |||
=== رویارویی با نظام جمهوری اسلامی === | |||
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، ناکام ماند<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در آذر ۱۳۵۸ش در همهپرسی قانون اساسی بهعلت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد.<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران|ص=413|ج=1}}</ref> همچنین بر اساس نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، مسعود رجوی از نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۵۸ش بازماند.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=142|ج=1}}</ref> سازمان در [[اسفند]] ۱۳۵۸ش در انتخابات [[مجلس شورای اسلامی]] شرکت کرد، اما ازآنجاکه [[امام خمینی]] به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پساز این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گستردهای علیه نظام آغاز کرد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=413|ج=1}}</ref> و در عین حال تا نیمه سال ۱۳۵۹ش میکوشید که در دانشگاهها، مدرسهها و برخی ادارات، دستاویزی برای تبلیغ به نام مجاهدین خلق داشته باشد<ref>{{پک|فوزی|1385|ک=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|ص=406-407|ج=1}}</ref> | |||
=== رویارویی با جمهوری اسلامی === | |||
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، | |||
سازمان در اسفند ۱۳۵۸ش در انتخابات [[مجلس شورای اسلامی]] شرکت | |||
=== اعلام رسمی مبارزه مسلحانه === | === اعلام رسمی مبارزه مسلحانه === | ||
پساز آنکه امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ش بنیصدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ش طی اطلاعیهای بهصورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ | پساز آنکه [[امام خمینی]] در [[۲۰ خرداد]] ۱۳۶۰ش [[ابوالحسن بنیصدر]] را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در [[۲۸ خرداد]] ۱۳۶۰ش طی اطلاعیهای بهصورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه [[جمهوری اسلامی]] را اعلام و عصر [[۳۰ خرداد]]، در [[تهران]] و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابانها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=190|ج=1}}</ref> شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پیدرپی امکانات و اعضای آن به دست مردم و سرآغاز زندگی مخفیانه اعضای سازمان مجاهدین خلق شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=579|ج=2}}</ref> در این دوره، آنها اقدامات تروریستی گستردهای را آغاز کردند، ازجمله: | ||
* [[ترور سید علی خامنهای|ترور نافرجام سید علی خامنهای]]، امامجمعه تهران، در [[۶ تیر]] ۱۳۶۰ش؛<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=198|ج=1}}</ref> | |||
* [[انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی|بمبگذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی]] در [[۷ تیر]] ۱۳۶۰ش و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور ازجمله [[سید محمد حسینی بهشتی]]؛<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=193|ج=1}}</ref> | |||
* انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت [[محمدعلی رجایی]] (رئیسجمهور) و [[محمدجواد باهنر]] (نخستوزیر) در [[۸ شهریور]] ۱۳۶۰ش؛<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=194|ج=1}}</ref> | |||
* ترور شخصیتهایی مانند [[سید اسدالله مدنی]] (امامجمعه [[تبریز]])، [[علی قدوسی]] (دادستان کل انقلاب)، [[سید عبدالکریم هاشمینژاد]] و [[سید عبدالحسین دستغیب]] (امامجمعه [[شیراز]]).<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=199-206|ج=1}}</ref> | |||
* ترور شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده به اتهام داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی. بیش از ۷۵درصد از اهداف [[ترورهای اوایل انقلاب اسلامی ایران|ترورهای سازمان]] در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی بودند.<ref>{{پک|حقبین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=160|ج=1}}</ref> | |||
* | |||
امام خمینی | امام خمینی این اقدامات را نشانهٔ بیاعتقادی اعضای سازمان مجاهدین خلق به اصول اسلامی و بینصیببودن آنها از بینش سیاسی دانست؛<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=503-504 و 519|ج=14}}</ref> همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.<ref>{{پک|خمینی|1389|ک=صحیفه امام|ص=224-225|ج=15}}</ref> پساز رویارویی مستقیم سازمان مجاهدین خلق با [[نظام جمهوری اسلامی ایران|نظام جمهوری اسلامی]] و شکست شورش ۳۰ خرداد، مسعود رجوی و سید ابوالحسن بنیصدر در [[۶ مرداد]] ۱۳۶۰ش با یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران به مقصد فرانسه، گریختند.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1378|ک=عبور از بحران|ص=218-219|ج=1}}</ref> | ||
== استقرار در عراق و عملیات نظامی == | == استقرار در عراق و عملیات نظامی == | ||
مسعود رجوی پساز امضای معاهدهای با طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت عراق، در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و بهتدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی، سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=222-223|ج=1}}</ref> سازمان مجاهدین خلق با حمایت رژیم بعث عراق و با نام ارتش آزادیبخش ملی ایران، چندین عملیات نظامی را علیه [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، اجرا کردند. | |||
پساز امضای معاهدهای با طارق | |||
* عملیات آفتاب در [[۸ فروردین]] ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=579|ج=2}}</ref> در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=275|ج=3}}</ref> | |||
عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=579|ج=2}}</ref> در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ | * آنها در [[۲۸ خرداد]] ۱۳۶۷ش، عملیات چلچراغ را با هدف تصرف شهر مهران، آغاز کردند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=281|ج=3}}</ref> در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشا بهطور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=284|ج=3}}</ref> | ||
* شش روز پساز قبول [[قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت|قطعنامه ۵۹۸]] توسط ایران، سازمان مجاهدین خلق در [[۳ مرداد]] ۱۳۶۷ش [[عملیات فروغ جاویدان]] را در منطقه [[کرمانشاه]] با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=304-305|ج=3}}</ref> آنها تا عمق ۱۵۰ کیلومتری خاک ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=318-319|ج=3}}</ref> نیروهای نظامی ایران در [[عملیات مرصاد]]، با فرماندهی [[علی صیاد شیرازی]]، موفق شدند، ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند.<ref>{{پک|صدر شیرازی|1382|ک=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|ص=306-327|ج=1}}</ref> در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1389|ک=پایان دفاع آغاز بازسازی|ص=240|ج=1}}</ref> مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن در این عملیات کشته شدند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=326-329|ج=3}}</ref> | |||
نیروهای نظامی ایران در [[عملیات مرصاد]]، با فرماندهی [[علی صیاد شیرازی]]، موفق شدند، ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند.<ref>{{پک|صدر شیرازی|1382|ک=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|ص=306-327|ج=1}}</ref> در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند.<ref>{{پک|هاشمی رفسنجانی|1389|ک=پایان دفاع آغاز بازسازی|ص=240|ج=1}}</ref> مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن | |||
== اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش == | == اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش == | ||
اعدامهای سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته میشود. این رویداد از | اعدامهای سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته میشود. این رویداد از وقایع چالشی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بهشمار میرود و دربارهٔ زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوهٔ اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.<ref name=":0">{{پک|زادبر|1403|ک=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref name=":3">{{پک/بن|رویداد24|ک=وبسایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref> | ||
در پی این تحولات، سید روحالله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، محارب شناخته شدند و | بنابر منابع، همزمانی [[عملیات فروغ جاویدان|حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق]] با پذیرش [[قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت]]، وضعیت امنیتی ویژهای در ایران ایجاد کرد و نگرانیهایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.<ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> در پی این تحولات، [[سید روحالله خمینی]] حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، [[محاربه|محارب]] شناخته شدند و پروندهٔ آنان توسط هیئتهای رسیدگی، بررسی شد.<ref>{{پک/بن|رویداد24|ک=وبسایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref> ترکیب این هیئت در تهران عبارت بود از: حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت [[زندان اوین]]؛ مرتضی اشراقی، دادستان تهران؛ [[سید ابراهیم رئیسی]]، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات.<ref>{{پک/بن|رویداد24|ک=وبسایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref> در شهرستانها نیز هیئتهایی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.<ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> | ||
=== دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران === | === دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران === | ||
در منابع رسمی جمهوری | در منابع رسمی [[جمهوری اسلامی ایران]]، اعدامهای سال ۱۳۶۷ش در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به [[محاربه]] و بغی تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با [[علی رازینی]]، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در [[۳۰ خرداد]] ۱۳۶۰ش آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ش اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، [[ترور]] یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از [[عملیات فروغ جاویدان]] و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.<ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> براساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> | ||
=== اختلاف دربارهٔ آمار === | === اختلاف دربارهٔ آمار === | ||
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده | تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده است.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک/بن|400|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟}}</ref> نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی به این رویداد، از عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ش بهشمار میرود.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref><ref>{{پک|رازینی|1396|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود}}</ref> | ||
سازمان مجاهدین | سازمان مجاهدین خلق، ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم را به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی گزارشها، این تغییرات ناشی از افزودهشدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref> | ||
منابع رسمی جمهوری | منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کردهاند. براساس گزارش [[مرکز اسناد انقلاب اسلامی]]، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان میدهد که شمار اعدامشدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است.<ref>{{پک|زادبر|1403|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود}}</ref> برخی منابع، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر ارزیابی کردهاند. این برآوردها عمدتاً بر پایه گواهی بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوریشده و گزارشهای سازمانهای بینالمللی است. بااینحال، در این منابع نیز تصریح شده است که بهدلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدامشدگان امکانپذیر نیست.<ref>{{پک/بن|رویداد24|ک=وبسایت رویداد24|ف=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید}}</ref> | ||
== تحول به فرقه | == تحول سازمان به فرقه == | ||
اقدامات مسعود رجوی در خارج از ایران، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی_مذهبی، به فرقهای مذهبی_مافیایی فروکاست.<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران|ص=467|ج=1}}</ref> ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در [[۳۰ خرداد]] ۱۳۶۴ش و ده سال پساز تغییر ایدئولوژی بهعنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده عبور از صریحترین احکام اسلامی بود.<ref>{{پک|راستگو|1384|ک=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|ص=109|ج=1}}</ref> پساز این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی بهطور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست دانسته شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=143|ج=3}}</ref> بهگفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که براساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند.<ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=284-293|ج=1}}</ref><ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=254-268|ج=1}}</ref> | |||
== | == خانهبهدوشی سازمان مجاهدین خلق == | ||
بعداز خاتمهٔ [[جنگ عراق و ایران]]، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی | بعداز خاتمهٔ [[جنگ عراق و ایران]]، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی از آن زمان، دیده نشده است؛<ref>{{پک/بن|بی|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟}}</ref> اما سازمان مجاهدین با پخش پیامهایی منسوب به وی، مدعی زندهبودن او است. جمهوری اسلامی ایران تلاشهای زیادی برای انحلال سازمان و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آنها به ایران انجام داد. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گستردهای میان مردم عراق زدند تا حمایتهایی را کسب کنند؛ ازجمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفر از مردم عراق با امضای بیانیهای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی ایران در [[عراق]] شدند. موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیشتر ندارند، یا به ایران بازگردند یا به کشور دیگری بروند و دیگر نمیتوانند در خاک عراق بمانند.<ref>{{پک/بن|بی1|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند}}</ref> با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به یک پایگاه نظامی در نزدیکی فرودگاه بغداد با نام کمپ لیبرتی، آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ [[۱۶ سپتامبر]] ۲۰۱۲م از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.<ref>{{پک/بن|بی2|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند}}</ref> در پی وجود ناامنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ش ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بینالمللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|وله|ک=خبرگزاری دویچه وله|ف=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق}}</ref> در نهایت در سال ۱۳۹۵ش کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به [[آلبانی]] منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|بی3|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق}}</ref> | ||
== فعالیت سایبری و رسانهای == | == فعالیت سایبری و رسانهای == | ||
رسانه، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایتها، شبکههای | رسانه، ابزار اصلی سازمان مجاهدین خلق برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایتها، [[شبکههای اجتماعی]]، رسانههای برونمرزی و گردهماییهای آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل دادهاند. پساز کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=374-387|ج=2}}</ref> دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.<ref>{{پک/بن|تسنیم1|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟}}</ref> | ||
دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.<ref>{{پک/بن|تسنیم1|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟}}</ref> | |||
== افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران == | == افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران == | ||
افشاگریهای سازمان مجاهدین خلق | افشاگریهای شورای ملی مقاومت ایران، بازوی سیاسی سازمان مجاهدین خلق ایران، دربارهٔ [[برنامه هستهای ایران|برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران]]، از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آبسنگین اراک آغاز و زمینهساز آغاز بازرسیهای گستردهتر [[آژانس بینالمللی انرژی اتمی]] (IAEA) شد.<ref name=":5">{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=وبسایت ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> در [[۱۴ اوت]] ۲۰۰۲م، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده اعلام کرد که ایران در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم در نطنز و کارخانه تولید آبسنگین در اراک است.<ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=The New York Times|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|بی4|ک=وبسایت بیبیسی فارسی|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ش برابر با [[سپتامبر]] ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخهحصار در [[تهران]] و مریوان در [[آباده]] و فعالیتهای آنها برای تولید سلاح هستهای را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|نشنال|ک=ایران اینترنشنال|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> این افشاگریها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته میشود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.<ref>{{پک/بن|مهر1|ک=خبرگزاری مهر|ف=راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران}}</ref> | ||
در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، | |||
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و | انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و آژانس گزارش داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود. پساز انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.<ref name=":6">{{پک|kerr|8 چولای 2025|ک=Congress|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref><ref>{{پک/بن|1111|ک=iranwatch|ف=Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)|زبان=en}}</ref> | ||
=== | === تحریمهای بینالمللی === | ||
در سال ۲۰۰۶م، پساز گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]] ارجاع شد. براساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت | در سال ۲۰۰۶م، پساز گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به [[شورای امنیت سازمان ملل متحد]] ارجاع شد. براساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت ایران، خاستگاه مناقشه هستهای ایران بود.<ref>{{پک|kerr|8 چولای 2025|ک=Congress|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref> پساز آن، در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰م، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامههای ۱۶۹۶،<ref>{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Aisi|نام۱=Robert G|تاریخ=25 جولای 2006|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)”|پیوند=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|ژورنال=United Nations|کد زبان=en|پیوند نویسنده۱=}}</ref> ۱۷۳۷،<ref>{{پک/بن|14|ک=United Nations|ف=UNSC Resolution 1737 (2006)|زبان=en}}</ref> ۱۷۴۷،<ref>{{پک/بن|16|ک=United Nations|ف=UNSC Resolution 1747 (2007)|زبان=en}}</ref> ۱۸۰۳<ref>{{پک/بن|18|ک=United Nations|ف=UNSC Resolution 1803 (2008)|زبان=en}}</ref> و ۱۹۲۹<ref>{{پک/بن|22|ک=United Nations|ف=UNSC Resolution 1929 (2010)|زبان=en}}</ref> مجموعهای از تحریمهای هستهای علیه ایران اعمال کرد. این تحریمها محدودیتهایی در زمینه انتقال فناوری هستهای، فعالیتهای بانکی، سرمایهگذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایجاد کردند. تحریمهای مصوب شورای امنیت و سپس تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و [[اتحادیه اروپا]] آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.<ref>{{پک|kerr|8 چولای 2025|ک=Congress|ف=Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations|کد=en}}</ref> مطالعات اقتصادی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با کاهش سرمایهگذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.<ref>{{پک|Salehi Esfahani|10 ژانویه 2020|ک=Explore JSTOR|ف=The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective|کد=en}}</ref> همچنین، گزارشهای [[صندوق بینالمللی پول]] و [[بانک جهانی]] نشان میدهد که محدودیتهای بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداختهای بینالمللی را بهطور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایهگذاری اثر منفی گذاشت.<ref>{{پک/بن|875|ک=World Bank Group|ف=Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well|زبان=en}}</ref> | ||
=== ترور دانشمندان هستهای ایران === | === ترور دانشمندان هستهای ایران === | ||
از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ش چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هستهای | از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ش چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با [[برنامه هستهای ایران]]، ازجمله [[مسعود علیمحمدی]]، [[مجید شهریاری]]، [[داریوش رضایینژاد]]، [[مصطفی احمدی روشن]] و [[محسن فخریزاده]] در عملیاتهای [[ترور]] کشته شدند.<ref name=":7">{{پک/بن|1234|ک=reuters|ف=Who was Mohsen Fakhrizadeh|زبان=en}}</ref><ref name=":8">{{پک/بن|12345|ک=reuters|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref> [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترورها]] معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل ([[موساد]]) متهم ساخت.<ref>{{پک/بن|12345|ک=reuters|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref> | ||
در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. براساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد.<ref>{{پک/بن|12345|ک=reuters|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.<ref>{{پک/بن|852|ک=nbc news|ف=Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News|زبان=en}}</ref> | در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. براساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد.<ref>{{پک/بن|12345|ک=reuters|ف=Attacks on Iranian nuclear scientists|زبان=en}}</ref> سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.<ref>{{پک/بن|852|ک=nbc news|ف=Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News|زبان=en}}</ref> | ||
| خط ۱۵۵: | خط ۱۱۲: | ||
== وضعیت فعلی و بینالمللی == | == وضعیت فعلی و بینالمللی == | ||
این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در آلبانی مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|987|ک=Council on Foreign Relations|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان بهصورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته | این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در [[آلبانی]] مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1393|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|987|ک=Council on Foreign Relations|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان بهصورت رسمی با [[مریم رجوی]] ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده [[شورای ملی مقاومت ایران]] معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد.<ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پساز بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=386|ج=3}}</ref><ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> | ||
دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که بهدلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و | دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که سازمان مجاهدین خلق بهدلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران [[جنگ ایران و عراق]]، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گستردهای در داخل ایران برخوردار نیست.<ref>{{پک/بن|321|ک=congress|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> | ||
== بازنمایی در | == بازنمایی و تصویرپردازی در ایران == | ||
دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=بخش کتابشناسی|ج=1-3}}</ref> | دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=بخش کتابشناسی|ج=1-3}}</ref> | ||
در [[سینمای ایران|سینما]] و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به [[ترور]]، نفوذ و خشونت سیاسی میپردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیریهای دهه ۱۳۶۰ش، [[عملیات فروغ جاویدان]] و تجربه خانوادههای درگیر با [[قرارگاه اشرف|اردوگاه اشرف]] پرداختهاند.<ref>{{پک/بن|258|ک=خبرگزاری آنا|ف=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین}}</ref> | |||
در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به | |||
در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمبگذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط | در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمبگذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درونسازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکلگیری تا دوره معاصر تمرکز دارد.<ref>{{پک/بن|جوان1|ک=باشگاه خبرنگاران جوان|ف=سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند}}</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۱۷۱: | خط ۱۲۷: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=ایران بین دو انقلاب|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=نی|مترجم=احمد گلمحمدی و ابراهیم فتاحی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=ایران بین دو انقلاب|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=نی|مترجم=احمد گلمحمدی و ابراهیم فتاحی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|سال=1386|مکان=آلمان|ناشر=نیما|مترجم=فرهاد احمدی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آبراهامیان|نام=یرواند|عنوان=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|سال=1386|مکان=آلمان|ناشر=نیما|مترجم=فرهاد احمدی}} | ||
| خط ۱۷۶: | خط ۱۳۳: | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید|نشانی=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/آنچه-درباره-اعدامهای-دهه-۶۰-باید-بدانید|تاریخ=24 تیر 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه=رویداد24|وبگاه=وبسایت رویداد24}} | * {{یادکرد وب|عنوان=آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید|نشانی=https://www.rouydad24.ir/fa/news/312420/آنچه-درباره-اعدامهای-دهه-۶۰-باید-بدانید|تاریخ=24 تیر 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه=رویداد24|وبگاه=وبسایت رویداد24}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=احمدی روحانی|نام=حسین|عنوان=سازمان مجاهدین خلق ایران|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=احمدی روحانی|نام=حسین|عنوان=سازمان مجاهدین خلق ایران|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|تاریخ=۲۴ شهریور ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی3}}|وبگاه=وبسایت | * {{یادکرد وب|عنوان=از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|تاریخ=۲۴ شهریور ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی3}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟»،|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/8031/اسناد-منتشرنشده-ساواک-درباره-برادران-رجوی-چه-میگویند|تاریخ=14 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|654}}|وبگاه=وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.}} | * {{یادکرد وب|عنوان=اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟»،|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/8031/اسناد-منتشرنشده-ساواک-درباره-برادران-رجوی-چه-میگویند|تاریخ=14 شهریور 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|654}}|وبگاه=وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|تاریخ=18 اردیبهشت 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|400}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-61256323|تاریخ=18 اردیبهشت 1401|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|400}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60|نشانی=https://www.habilian.ir/fa/بازی-با-آمار-و-ارقام.html|تاریخ=1399|تاریخ بازبینی=|شناسه=هابیلیان|وبگاه=هابیلیان}} | * {{یادکرد وب|عنوان=بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60|نشانی=https://www.habilian.ir/fa/بازی-با-آمار-و-ارقام.html|تاریخ=1399|تاریخ بازبینی=|شناسه=هابیلیان|وبگاه=وبسایت هابیلیان}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم|نشانی=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-21.pdf|تاریخ=|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|800}}|وبگاه=وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران}} | * {{یادکرد وب|عنوان=برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم|نشانی=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-21.pdf|تاریخ=|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|800}}|وبگاه=وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=|نام۱=|تاریخ=1352|عنوان=به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-41.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=سوم|شماره=چهل و یک|صفحات=5}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=|نام۱=|تاریخ=1352|عنوان=به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-41.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=سوم|شماره=چهل و یک|صفحات=5}} | ||
| خط ۱۸۵: | خط ۱۴۲: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=علم|مترجم=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)|سال=1396|مکان=تهران|ناشر=علم|مترجم=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش)|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه مطالعات و | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از پژوهشگران|عنوان=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش)|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی|مترجم=|نام=|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|شابک=|دوره=2}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حق بین|عنوان=از مجاهدین تا منافقین|سال=1393|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حقشناس|نام۱=تراب|تاریخ=1391|عنوان=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|پیوند=http://www.ofros.com/entexabat1/nbe-thsh_emmkhir.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=|شماره=|صفحات=}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حقشناس|نام۱=تراب|تاریخ=1391|عنوان=برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز|پیوند=http://www.ofros.com/entexabat1/nbe-thsh_emmkhir.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=|شماره=|صفحات=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/خروج-آخرین-اعضای-سازمان-مجاهدین-خلق-از-عراق/a-19541672|تاریخ=20 شهریور 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|وله}}|وبگاه=خبرگزاری | * {{یادکرد وب|عنوان=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/خروج-آخرین-اعضای-سازمان-مجاهدین-خلق-از-عراق/a-19541672|تاریخ=20 شهریور 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|وله}}|وبگاه=خبرگزاری دویچهوله}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریانشناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=دارابی|عنوان=جریانشناسی سیاسی در ایران|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/1092/اعدام-تروریستهای-منافق-در-سال-۶۷-عادلانه-و-قانونی-بود|تاریخ=1396|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=رازینی|نام۱=علی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/1092/اعدام-تروریستهای-منافق-در-سال-۶۷-عادلانه-و-قانونی-بود|تاریخ=1396|تاریخ بازبینی=|وبگاه=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=رازینی|نام۱=علی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راستگو|عنوان=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|سال=1384|مکان=|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی اکبر}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راستگو|عنوان=مجاهدین خلق در آیینه تاریخ|سال=1384|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی اکبر}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4645707/نقش-فرقه-منافقین-در-تحریمها-علیه-ملت-ایران|تاریخ=۳۰ خرداد ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|مهر1}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | * {{یادکرد وب|عنوان=راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4645707/نقش-فرقه-منافقین-در-تحریمها-علیه-ملت-ایران|تاریخ=۳۰ خرداد ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|مهر1}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=رضا|تاریخ=1350|عنوان=شرح فرار من|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-23.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=چهارم|شماره=23|صفحات=4}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضایی|نام۱=رضا|تاریخ=1350|عنوان=شرح فرار من|پیوند=https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-07/bakhtare-emrooz-23.pdf|ژورنال=باختر امروز|دوره=چهارم|شماره=23|صفحات=4}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=روزنامه اطلاعات شماره 5|نشانی=https://mashruteh.org/wiki/images/8/84/Ettelaat13500304.pdf|تاریخ=4 خرداد 1350|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1258}}|وبگاه=وبسایت دانشسرای مشروطه}} | * {{یادکرد وب|عنوان=روزنامه اطلاعات شماره 5|نشانی=https://mashruteh.org/wiki/images/8/84/Ettelaat13500304.pdf|تاریخ=4 خرداد 1350|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1258}}|وبگاه=وبسایت دانشسرای مشروطه}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/9057/%7Cعلیرضا-زادبر%7C-اعدامهای-67-آنچه-بودآنچه-نبود|تاریخ=1403|تاریخ بازبینی=|وبگاه=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=زادبر|نام۱=علیرضا}} | * {{یادکرد وب|عنوان=اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود|نشانی=https://irdc.ir/fa/news/9057/%7Cعلیرضا-زادبر%7C-اعدامهای-67-آنچه-بودآنچه-نبود|تاریخ=1403|تاریخ بازبینی=|وبگاه=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نام خانوادگی۱=زادبر|نام۱=علیرضا}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|تاریخ=۱۷ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|نشنال}}|وبگاه=ایران اینترنشنال}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد|نشانی=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|تاریخ=۱۷ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|نشنال}}|وبگاه=وبسایت ایران اینترنشنال}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|تاریخ=2 مهر 1388|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی4}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|تاریخ=2 مهر 1388|تاریخ بازبینی=14 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی4}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/سریالهایی-که-پرونده-منافقین-را-ورق-میزنند|تاریخ=۲۱ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|جوان1}}|وبگاه=باشگاه خبرنگاران جوان}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/8987504/سریالهایی-که-پرونده-منافقین-را-ورق-میزنند|تاریخ=۲۱ مرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|جوان1}}|وبگاه=باشگاه خبرنگاران جوان}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدر شیرازی|عنوان=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدر شیرازی|عنوان=عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین|سال=1382|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=علی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|تاریخ=۳۰ دی ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی1}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|تاریخ=۳۰ دی ۱۳۸۷|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|بی1}}|وبگاه=وبسایت بیبیسی فارسی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فوزی|عنوان=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فوزی|عنوان=تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران|سال=1385|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|مترجم=|نام=یحیی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20201209-کارشناسان-حقوق-بشر-سازمان-ملل-متحد-درباره-پرونده-کشتار-۶۷-به-ایران-هشدار-دادند|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=rfi}} | * {{یادکرد وب|عنوان=کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20201209-کارشناسان-حقوق-بشر-سازمان-ملل-متحد-درباره-پرونده-کشتار-۶۷-به-ایران-هشدار-دادند|تاریخ=1398|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=وبسایت rfi}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوشکی|عنوان=تبار ترور|سال=1397|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=محمد صادق|کوشش=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کوشکی|عنوان=تبار ترور|سال=1397|مکان=تهران|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|مترجم=|نام=محمد صادق|کوشش=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/لشکر-سایبری-منافقین-در-شبکه-های-اجتماعی-ما-چگونه-فعالیت-می-کند|تاریخ=20 تیر 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|تسنیم1}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}} | * {{یادکرد وب|عنوان=لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/لشکر-سایبری-منافقین-در-شبکه-های-اجتماعی-ما-چگونه-فعالیت-می-کند|تاریخ=20 تیر 1395|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|تسنیم1}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}} | ||
| خط ۲۱۲: | خط ۱۶۹: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=هاشمی رفسنجانی|عنوان=پایان دفاع آغاز بازسازی|سال=1389|مکان=تهران|ناشر=دفتر نشر معارف انقلاب|مترجم=|نام=اکبر|کوشش=علیرضا هاشمی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین|نشانی=https://ana.ir/fa/news/854641/۱۲-روایت-سینمایی-از-چهار-دهه-خیانت-منافقین|تاریخ=6 تیر 1402|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|258}}|وبگاه=خبرگزاری آنا}} | * {{یادکرد وب|عنوان=۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین|نشانی=https://ana.ir/fa/news/854641/۱۲-روایت-سینمایی-از-چهار-دهه-خیانت-منافقین|تاریخ=6 تیر 1402|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|258}}|وبگاه=خبرگزاری آنا}} | ||
{{چپچین}} | {{آغاز چپچین}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=Attacks on Iranian nuclear scientists|نشانی=https://www.reuters.com/world/attacks-scientists-iran-2020-11-28/|تاریخ=28 نوامبر 2020|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|12345}}|وبگاه=Reuters}} | * {{یادکرد وب|عنوان=Attacks on Iranian nuclear scientists|نشانی=https://www.reuters.com/world/attacks-scientists-iran-2020-11-28/|تاریخ=28 نوامبر 2020|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|12345}}|وبگاه=Reuters}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|تاریخ=25 July 2006|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|وبگاه=United Nations Security Council|نام خانوادگی۱=Aisi|نام۱=Robert G}} | * {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1696 (2006)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n06/442/26/pdf/n0644226.pdf|تاریخ=25 July 2006|تاریخ بازبینی=21 تیر 1405|وبگاه=United Nations Security Council|نام خانوادگی۱=Aisi|نام۱=Robert G}} | ||
| خط ۲۳۰: | خط ۱۸۷: | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1929(2010)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|تاریخ=9 ژوئن 2010|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|22}}|وبگاه=United Nations Security Council}} | * {{یادکرد وب|عنوان=UNSC Resolution 1929(2010)|نشانی=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n10/396/79/pdf/n1039679.pdf|تاریخ=9 ژوئن 2010|تاریخ بازبینی=13 جولای 2026|شناسه={{شناسه یادکرد|22}}|وبگاه=United Nations Security Council}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=Who was Mohsen Fakhrizadeh|نشانی=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-scientist-idUSKBN2AA2RC/|تاریخ=11 فوریه 2021|تاریخ بازبینی=20 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1234}}|وبگاه=Reuters}} | * {{یادکرد وب|عنوان=Who was Mohsen Fakhrizadeh|نشانی=https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-scientist-idUSKBN2AA2RC/|تاریخ=11 فوریه 2021|تاریخ بازبینی=20 تیر 1405|شناسه={{شناسه یادکرد|1234}}|وبگاه=Reuters}} | ||
{{پایان چپچین}} | {{پایان چپچین}} | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۵ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۷
سازمان مجاهدین خلق ایران؛ تشکیلات سیاسی_شبهنظامی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران.
سازمان مجاهدین خلق ایران (MEK ،MKO یا PMOI) که در ادبیات رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران، سازمان منافقین نامیده میشود، از سازمانهای سیاسی_شبهنظامی تاریخ معاصر ایران است که در سال ۱۳۴۴ش با هدف سرنگونی حکومت پهلوی تأسیس شد و پساز پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به تقابل مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی ایران پرداخت. این سازمان در سیر تاریخی خود دگرگونیهای ایدئولوژیک و ساختاری متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از تلفیق آموزههای اسلامی با مارکسیسم در دهههای چهل و پنجاه، تا استقرار در عراق و همپیمانی با حزب بعث در دوران جنگ هشتساله و نهایتاً تبدیل شدن به یک ساختار فرقهای پیرامون مسعود و مریم رجوی.
بستر تاریخی پیدایش
سازمان مجاهدین خلق ایران در فضای حوادث بعداز شهریور ۱۳۲۰ش، گسترش جریانهای چپ و ضداستعماری، شکست تجربههای پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و نارضایتی جوانان مذهبی از روشهای معتدلتر نهضت آزادی ظهور یافت. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت میکردند، تحتتأثیر اقدامات سرکوبگرانهٔ حکومت پهلوی و اندیشههای مارکسیستی، به مبارزهٔ مسلحانه روی آوردند.[۱] این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با اثرپذیری از جنبشهای انقلابی_مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.[۲] شکلگیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشههای انقلابی و ترقیخواه مارکسیستی در جهان و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با برخی اندیشههای مدرن غربی.[۳]
بنیانگذاران و حلقه نخست
در منابع، محمد حنیفنژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیکبین بهعنوان بنیانگذاران اصلی معرفی شدهاند و در برخی روایتها علیاصغر بدیعزادگان نیز در شمار بنیانگذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد، سابقهٔ فعالیت در محیطهای مذهبی و دانشجویی، ازجمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمنهای اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکههای مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی را فراهم کرد.[۴][۵][۶]
حلقهٔ نخست سازمان، از همان آغاز به مطالعهٔ منظم اهمیت میداد. مطالعهٔ قرآن، نهجالبلاغه، آثار مهدی بازرگان، ادبیات ضد امپریالیستی، نوشتههای انقلابی جهان سوم و متون مارکسیستی در کنار هم قرار گرفت. همین ترکیب، هم قدرت جذب و هم زمینه بحران آیندهٔ سازمان را ایجاد کرد؛ زیرا زبان دینی به آنان پایگاه اجتماعی میداد، اما تحلیل طبقاتی و روش چریکی، سازمان را از جریانهای مذهبی سنتی دور میکرد.[۷][۸]
ایدئولوژی
ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق ایران در آغاز، بر ترکیبی از اسلام انقلابی، عدالت اجتماعی، نفی امپریالیسم و مبارزه با سرمایهداری وابسته، استوار بود.[۹] در این چارچوب، توحید صرفاً یک گزارهٔ کلامی محسوب نمیشد، بلکه معنایی سیاسی_اجتماعی داشت و به نفی سلطه، نفی استثمار و حذف فاصلههای طبقاتی تعبیر میشد. براساس این تلقی، مبارزهٔ مسلحانه بهمثابهٔ ابزاری برای تحقق جامعهٔ بیطبقهٔ توحیدی در نظر گرفته میشد.[۱۰][۱۱] این نگاه در نماد سازمان نیز تجلی یافت؛ جاییکه ترکیب آیهٔ ۹۵ سوره نساء با نشانههایی چون داس و چکش، ستاره، اسلحه و خوشه گندم حاکی از آن بود که سازمان میکوشد از زبان اسلام، انقلاب و عدالت اجتماعی همزمان بهرهبرداری کند.[۱۲][۱۳] حاصل این تلفیق در نظام آموزشی سازمان، ساختاری بود که نه کاملاً مذهبی بود و نه مادیگرایانه.[۱۴]
مجاهدین، مارکسیستهای غیرمادیگرا خوانده میشدند؛ آنان مهمترین اصل مادیگرایی را رد میکردند، ولی در باقی اصول بنیادی آن با مارکسیستها همنظر بودند.[۱۵] یکی از اصول بنیادین سازمان مجاهدین، تحتتأثیر نظریه مهدی بازرگان، یکیبودن راه خدا و تکامل بشر بهعنوان یک اصل مارکسیستی بود. براساس این نگرش، مجاهدین از یکسو با مخلوقدانستن این روند، آن را دینی تلقی میکردند و قیامهای انبیا و امامان شیعه، مانند قیام عاشورا را با استفاده از آن تبیین میکردند؛ از سوی دیگر، افرادی مانند کارل مارکس و مائو تسهتونگ در عین مادیگرابودن، مؤمن تلقی میشدند؛ چون در راه تکامل بشر، که با راه خدا و دین یکی بود، گام برمیداشتند.[۱۶] به تعبیر سید روحالله خمینی این گروه به دین، نگاه التقاطی و تکبعدی داشتند.[۱۷]
منابع مطالعاتی و آثار منتشرشده
منابع مطالعاتی سازمان مجاهدین خلق شامل قرآن، نهجالبلاغه، برخی کتابهای مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، تاریخ انقلابهای تودهای در ایران و جهان، و کتابهای مارکسیستی بوده است.[۱۸]
ازجمله آثار منتشرشده سازمان عبارتاند از:
- متدولوژی شناخت: نخستین اثر سازمان مجاهدین خلق که تلاشی برای تبیین شیوه و متد برخورد صحیح و علمی با پدیدهها و هماهنگی و انطباق آن با متد برخورد قرآن بوده است. این کتاب در سال ۱۳۵۱ش به دست امام خمینی رسید و او آن را کتابی مارکسیستی با پوستهای اسلامی برشمرد.
- راه انبیا راه بشر: تألیف محمد حنیفنژاد براساس تئوری مهدی بازرگان در کتاب راه طیشده نوشته شده، با این تفاوت که صورتی مارکسیستی پیدا کرده است. در این کتاب شیوههای مبارزه عیناً از آثار مائو نقل شده است.
- سیمای یک مسلمان (یا امام حسین یا راه امام حسین): نظام توحیدی موردنظر پیامبر اسلام را نوعی نظام بیطبقه توحیدی در راستای صلاح عامه معرفی میکرد.
- مقدمه مطالعات مارکسیستی: نوشته سعید محسن، جزوهای آموزشی برای اثبات ناگزیر بودن آموختن مارکسیسم برای مبارزه و اینکه درک عمیق ایدئولوژی اسلامی و مفاهیم قرآن، بدون آموختن آن میسر نخواهد بود.[۱۹]
تحول ایدئولوژیک و بازسازی بخش مسلمان سازمان
سازمان مجاهدین خلق از سال ۱۳۵۱ش بهتدریج با بحرانهای فکری و ایدئولوژیک روبهرو شد و این روند در سال ۱۳۵۴ش با اعلام رسمی تغییر ایدئولوژی از اسلام به مارکسیسم به اوج رسید.[۲۰] در این مقطع، در پی ضربات ساواک، فقدان بخش عمدهای از رهبری اولیه و بحرانهای تشکیلاتی، بخشی از کادرهای خارج از زندان به رهبری تقی شهرام و بهرام آرام، مارکسیسم را بهعنوان ایدئولوژی رسمی سازمان اعلام کردند.[۲۱] در اعلامیه تغییر ایدئولوژی، استدلال شده بود که پساز سالها تلاش برای تلفیق اسلام و مارکسیسم، مارکسیسم بهعنوان فلسفهای مناسبتر برای رهایی طبقه کارگر برگزیده شده و اسلام، بهعنوان ایدئولوژی طبقه متوسط، برای تحقق این هدف کافی نیست.[۲۲]
این تحول با مخالفت بخشی از اعضای سازمان، بهویژه نیروهای مسلمان، روبهرو شد. مخالفان، تغییر ایدئولوژی را انحراف از آرمانهای بنیانگذاران و اقدامی فرصتطلبانه تلقی کردند و در نتیجه، سازمان با یکی از شدیدترین بحرانهای داخلی خود مواجه شد. این بحران به تصفیههای درونسازمانی و خشونت انجامید؛ ازجمله مجید شریف واقفی، مسئول شاخه کارگری سازمان، به قتل رسید و مرتضی صمدیه لباف، معاون وی، پساز مجروحشدن دستگیر شد.[۲۳][۲۴] این ترورها به تشدید دشمنی میان جناح مسلمان و جناح مارکسیست سازمان انجامید و حکومت پهلوی نیز از شکاف ایجادشده برای تبلیغات علیه سازمان بهرهبرداری کرد. باوجود مخالفت اقلیتی از اعضا، بسیاری از اعضای کادر مرکزی و بخش قابل توجهی از بدنه سازمان به تغییر ایدئولوژی پیوستند و این جریان بعدها، در آذر ۱۳۵۷ش، سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر را تشکیل داد.[۲۵]
بحران ایدئولوژیک سال ۱۳۵۴ش پیامدهای گستردهای برای جایگاه سیاسی و اجتماعی سازمان داشت. این رخداد اعتماد بخش مهمی از نیروهای مذهبی و روحانی به سازمان را از میان برد و شکاف میان نیروهای مسلمان و مارکسیست را عمیقتر کرد. در نتیجه، سازمان پیشاز انقلاب ۱۳۵۷ش در موقعیتی متزلزل قرار گرفت؛ بهگونهای که نه از حمایت کامل نیروهای مذهبی برخوردار بود و نه میان گروههای مارکسیست، هویتی یکپارچه و پذیرفتهشده داشت.[۲۶]
در همین حال، بخشی از اعضای زندانی سازمان، ازجمله مسعود رجوی و موسی خیابانی، کوشیدند هویت اسلامی سازمان را بازسازی کنند. این بازسازی عمدتاً ماهیتی ایدئولوژیک و تشکیلاتی داشت و بر مرزبندی با جریان مارکسیستشده و احیای هویت اسلامی_انقلابی سازمان متمرکز بود. پساز آزادی زندانیان سیاسی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ش، همین بخش مسلمان با محوریت رجوی و خیابانی فعالیت سیاسی خود را از سر گرفت و خود را ادامهدهنده راه بنیانگذاران سازمان معرفی کردند.[۲۷][۲۸] بااینوجود، برخی پژوهشگران معتقدند اگرچه بخش مسلمان سازمان از نظر ایدئولوژیک، خود را از جریان مارکسیستشده متمایز میدانست، اما بسیاری از ویژگیهای تشکیلاتی پیشین، ازجمله ساختار متمرکز، مخفیکاری، اقتدار تشکیلاتی و گرایش به استفاده از خشونت، همچنان در آن تداوم یافت.[۲۹][۳۰]
سازمان و روحانیون شیعه
سازمان در مرحله آغازین از برخی مراکز و چهرههای مذهبی مانند مسجد هدایت، حسینیه ارشاد، سید محمود طالقانی و فضای فکری علی شریعتی بهره اجتماعی و فکری گرفت. این ارتباطها برای سازمان، سرمایه مذهبی و شبکه اجتماعی ایجاد کرد؛ اما رابطه روحانیت که بیشتر ناشی از فضای ضدپهلوی بود، پساز آشکار شدن گرایشهای مارکسیستی و روشهای خشونتآمیز سازمان، کاهش یافت.[۳۱][۳۲] بهخصوص پساز تغییر ایدئولوژیک سازمان، بسیاری از روحانیان از حمایت خود از سازمان دست کشیدند و برخی از آنان، مانند مرتضی مطهری و عبدالرحیم ربانی شیرازی، به مبارزهٔ جدی با آنان پرداختند. مطهری در نامهای به امام خمینی، سازمان مجاهدین را در دشمنی با روحانیان، همدست حکومت پهلوی و مارکسیستها برشمرد و باور داشت که سازمان مجاهدین خلق، مذهب را بهعنوان قدرتی تودهای مصادره میکند و در جهت مقاصد خود تفسیر کرده و به کار میبندد.[۳۳]
در منابع تأکید شده است که آیتالله خمینی سازمان را بهدلیل نگاه التقاطی و تکبعدی به دین تأیید نکرد. وی نسبت به گروههایی که نام اسلام را به کار میگرفتند، اما اسلام را با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خود میفهمیدند، موضع انتقادی داشت.[۳۴] پساز انقلاب اسلامی نیز اعضای سازمان مجاهدین خلق بهدلیل اینکه نتوانسته بودند در ساختار حکومت جدید به جایگاهی دست یابند، به تقابل آشکار پرداختند، دشمنیای که در ترور برخی از سران جمهوری اسلامی نمود یافت.[۳۵]
عملکرد پیشاز انقلاب اسلامی
نخستین اقدام پساز بنیانگذاری سازمان، تشکیل کلاسهای آموزشی از سوی محمد حنیفنژاد و سعید محسن با موضوعهای ایدئولوژی، اقتصاد، سیاست و مسائل تشکیلات در تهران بود.[۳۶] سازمان در هیچ دورهای اساسنامه مدون نداشت و بر تدوین آن نیز اصراری نداشت. دربارهٔ شیوه سازماندهی نیز تا سال ۱۳۴۷ش، هیچ گروه تخصصی در سازمان وجود نداشت و از آن سال بهتدریج، گروههای ایدئولوژی، سیاسی، اطلاعات، کارگری، روحانیت و بازار به وجود آمد.[۳۷]
در شهریور ۱۳۵۰ش، در آستانه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، با یورش گسترده گروههای ضربت ساواک، بیش از ۹۰درصد اعضا و ۱۰۰درصد مرکزیت سازمان مجاهدین خلق ایران دستگیر شدند.[۳۸] بهدنبال حکم دادگاه نظامی، روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۱ش چهار تن از اعضای مرکزیت سازمان به نامهای ناصر صادق، محمد بازرگانی، علی باکری و علی میهندوست تیرباران شدند؛[۳۹] اما درباره مسعود رجوی بهدلیل رایزنی گستردهٔ برادرش کاظم رجوی که آن زمان در سوئیس استاد دانشگاه بود، برای جلب حمایت کورت والدهایم دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، پیر گرابه رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ایران ناگزیر به عقبنشینی شد و حکم وی به حبس ابد، تقلیل یافت.[۴۰] بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نیز مورد شکنجههای ساواک قرار گرفتند. گفته میشود که محمد حنیفنژاد در اثر شکنجه بیهوش میشد و چشم و بینی و پاهای او آسیب دیده بود.[۴۱] در سحرگاه ۴ خرداد ۱۳۵۱ش بنیانگذاران مجاهدین؛ محمد حنیفنژاد، سعید محسن و اصغر بدیعزادگان بههمراه دو عضو مرکزیت؛ محمود عسگریزاده و رسول مشکینفام در میدان تیر چیتگر توسط حکومت پهلوی تیرباران شدند.[۴۲]
رضا رضایی از کادر مرکزیت سازمان که در آذر ۱۳۵۰ش با فریب ساواک، از زندان گریخته بود[۴۳] تا روز کشتهشدنش در ۲۵ خرداد ۱۳۵۲ش، نقش ویژهای در رهبری و سازماندهی دوباره و عملیات نظامی مجاهدان ایفا کرد.[۴۴] پساز او، تقی شهرام و بهرام آرام تشکیلات سازمان در خارج از زندان را به دست گرفتند[۴۵] و با چرخش کامل بهسوی مارکسیسم، اقدام به ترور و حذف اعضای متعهد به ایدئولوژی سازمان، ازجمله مجید شریف واقفی، کردند.[۴۶] در مهر ۱۳۵۴ش، با انتشار بیانیهای هزار صفحهای، تغییر ایدئولوژی در سازمان جنبه رسمی یافت.[۴۷][۴۸] در بخشی از این بیانیه، در رد ایدئولوژی اسلامی آمده است: «ما هیچگاه نمیتوانستیم و بالاخره هم نتوانستیم به چنین نتیجهای دست یابیم که ایدئولوژی و تفکری که محصول ۱۳۰۰ سال پیش است، میتواند پاسخگوی مسائل مبارزاتی امروز ما باشد».[۴۹]
سازمان مجاهدین خلق در زمستان ۱۳۵۳ش، برای اثبات کارایی ایدئولوژی مارکسیستی، رئیس کمیته مشترک ضدخرابکاری حکومت پهلوی[۵۰] و سپس دو مستشار عالیرتبه آمریکایی را ترور کرد.[۵۱] در این دوره، بسیاری از اعضای زندانی سازمان نیز تحتتأثیر فضای خارج از زندان، به اندیشههای مارکسیستی گرویدند؛ اما موسی خیابانی و مسعود رجوی که رهبری اعضای زندانی را بر عهده داشتند، با توجه به جایگاه مذهب و روحانیت در ایران، همچنان با تظاهر به اسلام از منابع مالی و انسانی نیروهای مذهبی بهره میبردند.[۵۲]
عملکرد پساز پیروزی انقلاب اسلامی
با اوجگرفتن قیام ایرانیان و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، سران سازمان مجاهدین خلق که از شهریور ۱۳۵۰ش در زندان بودند، در آذر و دی ۱۳۵۷ش آزاد شدند و در صدد احیای سازمان و جذب اعضای جدید برآمدند.[۵۳] کسانی که به ایدئولوژی مارکسیستی و سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر نپیوسته بودند، با رهبری مسعود رجوی بر ایدئولوژی اسلامی با تفسیرهای چپگرایانه و افراطی از اسلام، پایدار ماندند.[۵۴][۵۵] این گروه در چگونگی همکاری با انقلاب اسلامی، سیاست دوگانهای در پیش گرفت؛ از یک سو با تربیت نیروی شبهنظامی و انتشار نشریه مجاهد، به سازماندهی و افزایش سطح توانایی خود پرداخت و از سوی دیگر، با مشارکت فعال در عرصه سیاسی، از امکانات قانونی برای دستیابی به سطوح بالای قدرت، بهره گرفت.[۵۶] بدین ترتیب در سالهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی، در برخی دادگاهها و دادسراهای انقلاب، سپاه پاسداران، وزارتخانهها، نخستوزیری و شورای امنیت کشور، اعضایی را جذب کرده بودند.[۵۷][۵۸]
رویارویی با نظام جمهوری اسلامی
سازمان مجاهدین خلق در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی در ۱۳۵۸ش، باوجود ائتلاف با بسیاری از گروهها، ناکام ماند[۵۹] و در آذر ۱۳۵۸ش در همهپرسی قانون اساسی بهعلت اشکالات و نقائصی که بر آن وارد میدانست، شرکت نکرد.[۶۰] همچنین بر اساس نظر امام خمینی مبنی بر عدم صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی مثبت ندادهاند، مسعود رجوی از نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری ۱۳۵۸ش بازماند.[۶۱] سازمان در اسفند ۱۳۵۸ش در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کرد، اما ازآنجاکه امام خمینی به مردم سفارش کرده بود که به افراد دارای انحراف عقیدتی یا اخلاقی رأی ندهند، این سازمان نتوانست در عرصه سیاسی به قدرت دست یابد. پساز این ناکامی، سازمان مسیر خود را تغییر داد و برای تحقق اهدافش، تبلیغات گستردهای علیه نظام آغاز کرد[۶۲] و در عین حال تا نیمه سال ۱۳۵۹ش میکوشید که در دانشگاهها، مدرسهها و برخی ادارات، دستاویزی برای تبلیغ به نام مجاهدین خلق داشته باشد[۶۳]
اعلام رسمی مبارزه مسلحانه
پساز آنکه امام خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ش ابوالحسن بنیصدر را از فرماندهی نیروهای مسلح عزل کرد و عدم کفایت وی در دستور کار مجلس قرار گرفت، سازمان مجاهدین خلق در ۲۸ خرداد ۱۳۶۰ش طی اطلاعیهای بهصورت رسمی، مبارزه مسلحانه علیه جمهوری اسلامی را اعلام و عصر ۳۰ خرداد، در تهران و چند شهر بزرگ، حرکت نظامی خود را با بستن خیابانها و تظاهرات و درگیری آغاز کرد.[۶۴] شورش ۳۰ خرداد، موجب ضربه به سازمان، شناسایی پیدرپی امکانات و اعضای آن به دست مردم و سرآغاز زندگی مخفیانه اعضای سازمان مجاهدین خلق شد.[۶۵] در این دوره، آنها اقدامات تروریستی گستردهای را آغاز کردند، ازجمله:
- ترور نافرجام سید علی خامنهای، امامجمعه تهران، در ۶ تیر ۱۳۶۰ش؛[۶۶]
- بمبگذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر ۱۳۶۰ش و کشتن بیش از هفتاد تن از مسئولان کشور ازجمله سید محمد حسینی بهشتی؛[۶۷]
- انفجار ساختمان نخستوزیری و شهادت محمدعلی رجایی (رئیسجمهور) و محمدجواد باهنر (نخستوزیر) در ۸ شهریور ۱۳۶۰ش؛[۶۸]
- ترور شخصیتهایی مانند سید اسدالله مدنی (امامجمعه تبریز)، علی قدوسی (دادستان کل انقلاب)، سید عبدالکریم هاشمینژاد و سید عبدالحسین دستغیب (امامجمعه شیراز).[۶۹]
- ترور شهروندان عادی از اقشار و اصناف مختلف مانند معلم، کارگر، کارمند، دانشجو، کاسب و راننده به اتهام داشتن ظاهر انقلابی، نصب عکس سران نظام در محل کار و ایستادگی در برابر تهدید و اخاذی. بیش از ۷۵درصد از اهداف ترورهای سازمان در نیمه دوم سال ۱۳۶۰ش، شهروندان عادی بودند.[۷۰]
امام خمینی این اقدامات را نشانهٔ بیاعتقادی اعضای سازمان مجاهدین خلق به اصول اسلامی و بینصیببودن آنها از بینش سیاسی دانست؛[۷۱] همچنین با تشبیه آنان به گروه خوارج، این اعمال را مخالفت با اساس حکومت اسلامی خواند.[۷۲] پساز رویارویی مستقیم سازمان مجاهدین خلق با نظام جمهوری اسلامی و شکست شورش ۳۰ خرداد، مسعود رجوی و سید ابوالحسن بنیصدر در ۶ مرداد ۱۳۶۰ش با یک هواپیمای بوئینگ سوخترسانی نظامی از فرودگاه تهران به مقصد فرانسه، گریختند.[۷۳]
استقرار در عراق و عملیات نظامی
مسعود رجوی پساز امضای معاهدهای با طارق عزیز، معاون نخستوزیر وقت عراق، در سال ۱۳۶۵ش به عراق رفت و بهتدریج نیروهای نظامی سازمان در قرارگاههای تشکیلاتی، سازماندهی شدند و اطلاعات جبههها و تحرکات نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میدادند.[۷۴] سازمان مجاهدین خلق با حمایت رژیم بعث عراق و با نام ارتش آزادیبخش ملی ایران، چندین عملیات نظامی را علیه نظام جمهوری اسلامی ایران، اجرا کردند.
- عملیات آفتاب در ۸ فروردین ۱۳۶۷ش آغاز شد. این عملیات با شرکت ۱۵ تیپ رزمی ارتش آزادیبخش ملی ایران در منطقه شوش و مرز فکه انجام شد و به تصرف ۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران انجامید.[۷۵] در جریان این عملیات، تلفات وارده به لشکر ۷۷ خراسان ۳۵۰۰ کشته و مجروح و ۵۸۰ اسیر بیان شده و مقدار زیادی تجهیزات جنگی به غنیمت ارتش آزادیبخش درآمد.[۷۶]
- آنها در ۲۸ خرداد ۱۳۶۷ش، عملیات چلچراغ را با هدف تصرف شهر مهران، آغاز کردند.[۷۷] در این عملیات لشکر ۱۶ رزمی قزوین، لشکر ۱۱ سپاه پاسداران و گردانهای مختلف توپخانه و کاتیوشا بهطور کامل از بین رفت و ۸ هزار تن از نیروهای نظامی کشته و زخمی شدند.[۷۸]
- شش روز پساز قبول قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، سازمان مجاهدین خلق در ۳ مرداد ۱۳۶۷ش عملیات فروغ جاویدان را در منطقه کرمانشاه با هدف سرنگونی جمهوری اسلامی و فتح تهران آغاز کرد.[۷۹] آنها تا عمق ۱۵۰ کیلومتری خاک ایران پیشروی کرده، شهرهای قصرشیرین و اسلامآباد غرب را به تصرف خود درآورند.[۸۰] نیروهای نظامی ایران در عملیات مرصاد، با فرماندهی علی صیاد شیرازی، موفق شدند، ستون نیروهای مجاهدین را در تنگه مرصاد، در نزدیکی کرمانشاه، متوقف کنند.[۸۱] در این عملیات که با فرماندهی سپاه پاسداران، پشتیبانی هوانیروز ارتش و با حضور گسترده مردم اجرا شد، رزمندگان از سه محور وارد عمل شدند و در دو مرحله نیروهای سازمان را سرکوب کردند.[۸۲] مطابق اعلام رسمی مجاهدین، ۱۳۰۴ نفر از اعضای آن در این عملیات کشته شدند.[۸۳]
اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش
اعدامهای سال ۱۳۶۷ش، به مجموعه اعدام زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق و برخی گروههای چپ در تابستان ۱۳۶۷ش گفته میشود. این رویداد از وقایع چالشی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بهشمار میرود و دربارهٔ زمینههای وقوع، مبانی حقوقی، شمار اعدامشدگان و نحوهٔ اجرای احکام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.[۸۴][۸۵]
بنابر منابع، همزمانی حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت، وضعیت امنیتی ویژهای در ایران ایجاد کرد و نگرانیهایی دربارهٔ همکاری احتمالی برخی زندانیان وابسته به این سازمان با نیروهای مهاجم به وجود آورد.[۸۶] در پی این تحولات، سید روحالله خمینی حکمی دربارهٔ رسیدگی به وضعیت زندانیان وابسته به سازمان مجاهدین خلق صادر کرد. براساس این حکم، زندانیانی که همچنان بر مواضع سازمان پافشاری میکردند، محارب شناخته شدند و پروندهٔ آنان توسط هیئتهای رسیدگی، بررسی شد.[۸۷] ترکیب این هیئت در تهران عبارت بود از: حسینعلی نیری، حاکم شرع وقت زندان اوین؛ مرتضی اشراقی، دادستان تهران؛ سید ابراهیم رئیسی، معاون دادستان تهران و مصطفی پورمحمدی، نمایندهٔ وزارت اطلاعات.[۸۸] در شهرستانها نیز هیئتهایی متشکل از قاضی شرع، دادستان یا دادیار انقلاب و نمایندهٔ وزارت اطلاعات تشکیل شد.[۸۹]
دیدگاه رسمی جمهوری اسلامی ایران
در منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، اعدامهای سال ۱۳۶۷ش در چارچوب قوانین کیفری وقت و احکام مربوط به محاربه و بغی تبیین شده است. در گفتوگوی منتشرشده با علی رازینی، تأکید شده است که برخورد قضایی با سازمان مجاهدین خلق از زمان اعلام مبارزه مسلحانه این سازمان در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش آغاز شده بود و افرادی که در سال ۱۳۶۷ش اعدام شدند، پیشتر به اتهام اقدامات مسلحانه، ترور یا همکاری با سازمان محاکمه شده بودند. در این روایت، بررسی مجدد پروندهها با توجه به شرایط ناشی از عملیات فروغ جاویدان و استمرار حمایت برخی زندانیان از سازمان انجام شد.[۹۰] براساس همین منابع، حکم شرعی محاربه یکی از مستندات اصلی اجرای احکام معرفی شده و استدلال شده است که در شرایط جنگی و حمله نظامی سازمان مجاهدین خلق، ادامه وفاداری تشکیلاتی برخی زندانیان، مصداق همکاری با دشمن تلقی میشد.[۹۱][۹۲]
اختلاف دربارهٔ آمار
تعداد اعدامشدگان تابستان ۱۳۶۷ش از زمان وقوع این رویداد تاکنون محل اختلاف بوده است.[۹۳][۹۴] نبود اسناد رسمی منتشرشده، تفاوت در معیارهای شمارش، تفاوت در روشهای مستندسازی و رویکردهای متفاوت سیاسی و حقوقی به این رویداد، از عوامل استمرار اختلاف دربارهٔ آمار اعدامشدگان سال ۱۳۶۷ش بهشمار میرود.[۹۵][۹۶]
سازمان مجاهدین خلق، ابتدا تعداد اعدامشدگان را حدود ۲۸۰۰ نفر اعلام کرد، سپس این رقم را به ۳۸۰۰ نفر، ۶۴۰۰ نفر، ۱۲۰۰۰ نفر و در سالهای بعد به ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر افزایش داد. در برخی گزارشها، این تغییرات ناشی از افزودهشدن اسامی افرادی دانسته شده است که در عملیات فروغ جاویدان، درگیریهای مسلحانه سالهای پیش، یا حتی بر اثر حوادث عادی جان باخته بودند و ارتباطی با اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ش نداشتند.[۹۷]
منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، آمارهای منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین خلق را فاقد پشتوانه مستند و بیش از میزان واقعی ارزیابی کردهاند. براساس گزارش مرکز اسناد انقلاب اسلامی، بررسی فهرست اسامی منتشرشده نشان میدهد که شمار اعدامشدگان احتمالاً کمتر از ۵۰۰ نفر بوده است.[۹۸] برخی منابع، برآوردهای رسمی جمهوری اسلامی را کمتر از میزان واقعی دانسته و شمار اعدامشدگان را چند هزار نفر ارزیابی کردهاند. این برآوردها عمدتاً بر پایه گواهی بازماندگان، خانواده قربانیان، اسناد گردآوریشده و گزارشهای سازمانهای بینالمللی است. بااینحال، در این منابع نیز تصریح شده است که بهدلیل نبود دسترسی عمومی به اسناد رسمی و فقدان فهرست جامع قربانیان، تعیین تعداد دقیق اعدامشدگان امکانپذیر نیست.[۹۹]
تحول سازمان به فرقه
اقدامات مسعود رجوی در خارج از ایران، سازمان را از یک تشکیلات سیاسی_مذهبی، به فرقهای مذهبی_مافیایی فروکاست.[۱۰۰] ازدواج او با مریم قجر عضدانلو (همسر مهدی ابریشمچی) در ۳۰ خرداد ۱۳۶۴ش و ده سال پساز تغییر ایدئولوژی بهعنوان «انقلاب یا ارتقای ایدئولوژیک» و معرفی رهبری دونفره، نشان داد این ایدئولوژی در اساس خود آماده عبور از صریحترین احکام اسلامی بود.[۱۰۱] پساز این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی بهطور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست دانسته شد.[۱۰۲] بهگفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقهای در زمینههای سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره میشد؛ قوانینی که براساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه میشدند تا از سازمان جدا نشوند.[۱۰۳][۱۰۴]
خانهبهدوشی سازمان مجاهدین خلق
بعداز خاتمهٔ جنگ عراق و ایران، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز کردند. مسعود رجوی از آن زمان، دیده نشده است؛[۱۰۵] اما سازمان مجاهدین با پخش پیامهایی منسوب به وی، مدعی زندهبودن او است. جمهوری اسلامی ایران تلاشهای زیادی برای انحلال سازمان و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آنها به ایران انجام داد. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گستردهای میان مردم عراق زدند تا حمایتهایی را کسب کنند؛ ازجمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفر از مردم عراق با امضای بیانیهای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی ایران در عراق شدند. موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیشتر ندارند، یا به ایران بازگردند یا به کشور دیگری بروند و دیگر نمیتوانند در خاک عراق بمانند.[۱۰۶] با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به یک پایگاه نظامی در نزدیکی فرودگاه بغداد با نام کمپ لیبرتی، آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲م از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.[۱۰۷] در پی وجود ناامنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ش ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بینالمللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.[۱۰۸] در نهایت در سال ۱۳۹۵ش کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی منتقل شدند.[۱۰۹]
فعالیت سایبری و رسانهای
رسانه، ابزار اصلی سازمان مجاهدین خلق برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیهها، کلاسهای تبیین جهان، کتابچهها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ش و سپس سایتها، شبکههای اجتماعی، رسانههای برونمرزی و گردهماییهای آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل دادهاند. پساز کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.[۱۱۰] دربرخی از منابع خبری دولت ایران، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکههای اجتماعی با تعبیرهایی مانند لشکر سایبری یاد شده است. برخی معتقدند ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.[۱۱۱]
افشاگری دربارهٔ برنامه هستهای ایران
افشاگریهای شورای ملی مقاومت ایران، بازوی سیاسی سازمان مجاهدین خلق ایران، دربارهٔ برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران، از مرداد ۱۳۸۱ش با اعلام وجود تأسیسات غنیسازی نطنز و مجتمع آبسنگین اراک آغاز و زمینهساز آغاز بازرسیهای گستردهتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) شد.[۱۱۲] سازمان مجاهدین خلق اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هستهای و خدمت به عالیترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی، در ۳۴ سال گذشته دست به ۱۳۳ رشته افشاگری زده است.[۱۱۳] در ۱۴ اوت ۲۰۰۲م، نماینده شورای ملی مقاومت ایران در ایالات متحده اعلام کرد که ایران در حال احداث یک مجتمع بزرگ غنیسازی اورانیوم در نطنز و کارخانه تولید آبسنگین در اراک است.[۱۱۴][۱۱۵] همچنین در سال ۲۰۰۹م، این سازمان ادعاهای تازهای پیرامون برنامهٔ هستهای ایران ارائه داد.[۱۱۶] در مهر ۱۳۹۹ش برابر با سپتامبر ۲۰۲۰م سازمان دو سایت سرخهحصار در تهران و مریوان در آباده و فعالیتهای آنها برای تولید سلاح هستهای را افشا کرد.[۱۱۷] این افشاگریها نوعی فعالیت اطلاعاتی یا جاسوسی علیه کشور ایران دانسته میشود که در عمل به افزایش فشار خارجی، بیاعتمادی بینالمللی و فضای تحریمی علیه ایران کمک کرده است.[۱۱۸]
انتشار این اطلاعات موجب افزایش توجه جامعه بینالمللی به برنامه هستهای ایران شد و آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) خواستار دسترسی به این تأسیسات شد. بازرسان آژانس در سال ۲۰۰۳م از مراکز نطنز و اراک بازدید کردند و آژانس گزارش داد که ایران برخی فعالیتها و مواد هستهای را مطابق تعهدات پادمانی خود پیشتر اعلام نکرده بود. پساز انتشار گزارشهای آژانس، مذاکراتی میان ایران و سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) آغاز شد که به توافق سعدآباد (۱۳۸۲ش) و سپس توافق پاریس (۱۳۸۳ش) انجامید. براساس این توافقها، ایران بهطور داوطلبانه غنیسازی اورانیوم را برای مدتی تعلیق کرد، اما اختلاف طرفین دربارهٔ دامنه تعهدات و ادامه فعالیتهای هستهای موجب توقف این روند شد.[۱۱۹][۱۲۰]
تحریمهای بینالمللی
در سال ۲۰۰۶م، پساز گزارشهای متوالی آژانس و تصویب قطعنامه شورای حکام، پرونده هستهای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع شد. براساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، افشاگری سال ۲۰۰۲م شورای ملی مقاومت ایران، خاستگاه مناقشه هستهای ایران بود.[۱۲۱] پساز آن، در فاصله سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰م، شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامههای ۱۶۹۶،[۱۲۲] ۱۷۳۷،[۱۲۳] ۱۷۴۷،[۱۲۴] ۱۸۰۳[۱۲۵] و ۱۹۲۹[۱۲۶] مجموعهای از تحریمهای هستهای علیه ایران اعمال کرد. این تحریمها محدودیتهایی در زمینه انتقال فناوری هستهای، فعالیتهای بانکی، سرمایهگذاری، تجارت تسلیحاتی و فعالیت اشخاص و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایجاد کردند. تحریمهای مصوب شورای امنیت و سپس تحریمهای یکجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا آثار قابل توجهی بر اقتصاد ایران بر جای گذاشت.[۱۲۷] مطالعات اقتصادی نشان دادهاند که تشدید تحریمها با کاهش سرمایهگذاری خارجی، محدود شدن دسترسی ایران به نظام مالی بینالمللی، افزایش هزینه مبادلات تجاری، کاهش درآمدهای نفتی و فشار بر رشد اقتصادی همراه بوده است.[۱۲۸] همچنین، گزارشهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی نشان میدهد که محدودیتهای بانکی و مالی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و شبکه پرداختهای بینالمللی را بهطور چشمگیری کاهش داد و بر تجارت خارجی و سرمایهگذاری اثر منفی گذاشت.[۱۲۹]
ترور دانشمندان هستهای ایران
از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۹ش چند تن از استادان دانشگاه، پژوهشگران و مدیران مرتبط با برنامه هستهای ایران، ازجمله مسعود علیمحمدی، مجید شهریاری، داریوش رضایینژاد، مصطفی احمدی روشن و محسن فخریزاده در عملیاتهای ترور کشته شدند.[۱۳۰][۱۳۱] نظام جمهوری اسلامی ایران از همان آغاز، اسرائیل را مسئول اصلی این ترورها معرفی کرد و در برخی موارد، سازمان مجاهدین خلق را نیز به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل (موساد) متهم ساخت.[۱۳۲]
در فوریه ۲۰۱۲م، شبکه NBC News به نقل از دو مقام ارشد آمریکایی که هویت آنان فاش نشد، گزارش داد عملیات ترور دانشمندان هستهای ایران توسط اعضای سازمان مجاهدین خلق انجام شده و این افراد از سوی موساد آموزش، تجهیز و پشتیبانی شده بودند. براساس همین گزارش، دولت ایالات متحده از این عملیاتها آگاه بود، اما در آنها مشارکت مستقیم نداشت. در گزارش NBC آمده است که عملیاتها عمدتاً با استفاده از موتورسیکلت، نصب بمبهای مغناطیسی بر خودروها و عملیاتهای هدفمند شهری انجام میشد.[۱۳۳] سازمان مجاهدین خلق مشارکت در ترور دانشمندان هستهای ایران را رد کرده و گزارش NBC News را نادرست توصیف کرده است. دولت اسرائیل نیز مطابق رویه معمول خود، مسئولیت رسمی این عملیاتها را نپذیرفته و دربارهٔ جزئیات آن اظهار نظر نکرده است.[۱۳۴]
برخی پژوهشگران و روزنامهنگاران حوزه اطلاعات و امنیت، ازجمله رونن برگمن، عملیات ترور دانشمندان هستهای را در چارچوب راهبرد بلندمدت اسرائیل برای کند کردن پیشرفت برنامه هستهای ایران تحلیل کردهاند. در این تحلیلها تأکید شده است که هدف عملیاتها، حذف نیروهای کلیدی، ایجاد اختلال در پروژههای فنی و افزایش هزینههای امنیتی برنامه هستهای ایران بوده است.[۱۳۵] مقامهای جمهوری اسلامی ایران این ترورها را بخشی از جنگ اطلاعاتی و امنیتی علیه ایران دانسته و اعلام کردهاند که سازمان مجاهدین خلق در شناسایی برخی اهداف و انتقال اطلاعات به سرویسهای اطلاعاتی خارجی نقش داشته است.[۱۳۶][۱۳۷]
وضعیت فعلی و بینالمللی
این سازمان پساز انتقال اعضای خود از عراق، از سال ۲۰۱۶م مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه اشرف ۳، در آلبانی مستقر کرده است.[۱۳۸] فعالیتهای کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشستهای سیاسی، فعالیت رسانهای، لابیگری در کشورهای غربی و حمایت از جریانهای مخالف جمهوری اسلامی است.[۱۳۹] رهبری سازمان بهصورت رسمی با مریم رجوی ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵م بهعنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سالهای اخیر چهره اصلی سیاسی و بینالمللی سازمان محسوب میشود. در مقابل، مسعود رجوی، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳م در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستیآزمایی دربارهٔ مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام میکنند که وی زنده است و بهدلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارشهای پژوهشی احتمال میدهند که وی درگذشته باشد.[۱۴۰] از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیشتر در فهرست سازمانهای تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پساز بازنگریهای قضایی، در سال ۲۰۰۹م از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲م از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی میداند.[۱۴۱][۱۴۲]
دربارهٔ میزان نفوذ و پایگاه اجتماعی این سازمان، ارزیابیها متفاوت است. سازمان مدعی برخورداری از شبکهای از هواداران در داخل و خارج ایران است، اما بسیاری از پژوهشگران و ناظران مستقل معتقدند که سازمان مجاهدین خلق بهدلیل سابقه همکاری با حکومت عراق در دوران جنگ ایران و عراق، ساختار تشکیلاتی بسته و سوابق فعالیت مسلحانه، از پایگاه اجتماعی گستردهای در داخل ایران برخوردار نیست.[۱۴۳]
بازنمایی و تصویرپردازی در ایران
دربارهٔ سازمان مجاهدین خلق، مجموعهای گسترده از آثار پژوهشی، خاطرات، اسناد و کتابهای انتقادی تولید شده است. از منابع پژوهشی میتوان به آثار آبراهامیان، بهروز، جعفریان، فوزی و دارابی اشاره کرد. از منابع اسنادی و نزدیک به جمهوری اسلامی، مجموعه سهجلدی «سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام» و کتابهایی مانند «از مجاهدین تا منافقین» اهمیت دارند. همچنین خاطرات اعضای سابق یا افراد مرتبط با سازمان مانند لطفالله میثمی، محمدمهدی جعفری، مصطفی ملایری و دیگران برای فهم تجربه زیسته درون یا پیرامون سازمان نیز منتشر شده است.[۱۴۴]
در سینما و تلویزیون ایران، سازمان مجاهدین خلق معمولاً در قالب روایتهای امنیتی، تاریخی یا خانوادگی بازنمایی شده است. آثار قدیمیتر مانند «توهم»، «پناهنده» و «روز شیطان» بیشتر به ترور، نفوذ و خشونت سیاسی میپردازند. آثار جدیدتر مانند «سیانور»، «ماجرای نیمروز»، «ماجرای نیمروز: رد خون» و «سرهنگ ثریا» به تغییر ایدئولوژی، درگیریهای دهه ۱۳۶۰ش، عملیات فروغ جاویدان و تجربه خانوادههای درگیر با اردوگاه اشرف پرداختهاند.[۱۴۵]
در تلویزیون، سهگانه «ارمغان تاریکی»، «پروانه» و «نفس» به کارگردانی جلیل سامان با داستانهایی پیرامون سازمان ساخته شده است. سریال تلویزیونی «شاهرگ» به کارگردانی سید جلال دهقانی نیز داستان پر چالش دیگری از تاریخ منافقین و بمبگذاریهای آنان را در قالب درام و خرده داستانهایی به جریان گذاشته است. در سریال دو نیمه ماه نیز به موضوع روابط درونسازمانی و اقدامات خرابکارانه اعضای سازمان در ایران پرداخته شده است. مستند «به نام خلق» نیز بر روایت اعضای سابق سازمان از شکلگیری تا دوره معاصر تمرکز دارد.[۱۴۶]
پانویس
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۲-۶۰۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۰.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱: ۶۰۳.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۶۶۳-۶۶۴.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۴۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۶۶۱-۶۷۱.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال: مجاهدین ایرانی، ۱۰۷-۱۱۵.
- ↑ دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱: ۴۰۴.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۶۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی ایران بعد از انقلاب، ۱: ۱۱۱.
- ↑ دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷)، ۳۸۱-۳۸۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۶.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۱۲۷.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۸۷-۶۸۸.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۰: ۴۵۹-۴۶۰.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۶۹۷-۶۹۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۱-۷۰۲.
- ↑ کوشکی، تبار ترور، ۱۰۲-۱۰۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران، ۴۱۶-۴۲۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۲۶-۱۳۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱۳۰-۱۳۵.
- ↑ دارابی، جریانشناسی سیاسی در ایران، ۱۰۱.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۳۴۴-۳۴۵.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۱۱۲.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۴-۷۰۷.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۸: ۱۴۴.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۸.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۲۶-۳۵.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۵۷-۵۸.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۳۷-۳۹.
- ↑ حقشناس، «برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز»، باختر امروز، ۵.
- ↑ «اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟»، وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم»، وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران.
- ↑ «روزنامه اطلاعات شماره 5»، وبسایت دانشسرای مشروطه.
- ↑ رضایی، «شرح فرار من»، باختر امروز، ۱.
- ↑ مجاهدین خلق ایران، «چهره یک انقلابی»، باختر امروز، ۱.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۲۲-۴۲۳.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۱۶-۴۲۱.
- ↑ احمدی روحانی، سازمان مجاهدین خلق ایران، ۱: ۱۴۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۷۰۰.
- ↑ مهرآبادی، بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354، ۱: ۷۶-۷۷.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۴۵-۳۴۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۴۵۱-۴۶۰.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۵-۴۶۶.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۲۶.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۵-۴۰۶.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۵۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۹۵.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۳۸.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در یران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۴۲.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۱۳.
- ↑ فوزی، تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، ۱: ۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۸.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۴.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۹۹-۲۰۶.
- ↑ حقبین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۱۶۰.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۴: ۵۰۳-۵۰۴ و ۵۱۹.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۵: ۲۲۴-۲۲۵.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران، ۱: ۲۱۸-۲۱۹.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۲۲۲-۲۲۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۵۷۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۷۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۱.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۲۸۴.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۰۴-۳۰۵.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۱۸-۳۱۹.
- ↑ صدر شیرازی، عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین، ۱: ۳۰۶-۳۲۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، پایان دفاع آغاز بازسازی، ۱: ۲۴۰.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۲۶-۳۲۹.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید»، وبسایت رویداد24.
- ↑ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید»، وبسایت رویداد24.
- ↑ «آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید»، وبسایت رویداد24.
- ↑ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ رازینی، «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ زادبر، «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید»، وبسایت رویداد24.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱: ۴۶۷.
- ↑ راستگو، مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، ۱: ۱۰۹.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۱۴۳.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱: ۲۸۴-۲۹۳.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۲۵۴-۲۶۸.
- ↑ «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق»، خبرگزاری دویچه وله.
- ↑ «از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۲: ۳۷۴-۳۸۷.
- ↑ «لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، وبسایت ایران اینترنشنال.
- ↑ Stolberg, “Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories”, The New York Times.
- ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم»، وبسایت بیبیسی فارسی.
- ↑ «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد»، ایران اینترنشنال.
- ↑ «راشا تودی بررسی کرد؛ نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
- ↑ “Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)”, iranwatch.
- ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
- ↑ Aisi, Robert G (25 July 2006). "UNSC Resolution 1696 (2006)"" (PDF). United Nations (به انگلیسی).
- ↑ “UNSC Resolution 1737 (2006)”, United Nations.
- ↑ “UNSC Resolution 1747 (2007)”, United Nations.
- ↑ “UNSC Resolution 1803 (2008)”, United Nations.
- ↑ “UNSC Resolution 1929 (2010)”, United Nations.
- ↑ kerr, “Iran’s Nuclear Program: Tehran’s Compliance with International Obligations”, Congress.
- ↑ Salehi Esfahani, “The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective”, Explore JSTOR.
- ↑ “Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well”, World Bank Group.
- ↑ “Who was Mohsen Fakhrizadeh”, reuters.
- ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
- ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
- ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
- ↑ “Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News”, nbc news.
- ↑ Bergman, Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations, 563-585.
- ↑ “Attacks on Iranian nuclear scientists”, reuters.
- ↑ “Who was Mohsen Fakhrizadeh”, reuters.
- ↑ حق بین، از مجاهدین تا منافقین، ۱: ۳۱۰.
- ↑ “Mujahadeen-e-Khalq (MEK)”, Council on Foreign Relations.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۳: ۳۸۶.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
- ↑ “The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)”, congress.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام، ۱-۳: بخش کتابشناسی.
- ↑ «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین»، خبرگزاری آنا.
- ↑ «سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند»، باشگاه خبرنگاران جوان.
منابع
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۲). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ احمد گلمحمدی و ابراهیم فتاحی. تهران: نی.
- آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۶). اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی. ترجمهٔ فرهاد احمدی. آلمان: نیما.
- «آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند». وبسایت بیبیسی فارسی. ۲۶ شهریور ۱۳۹۱. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «آنچه دربارهٔ اعدامهای دهه ۶۰ باید بدانید». وبسایت رویداد24. ۲۴ تیر ۱۴۰۱. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- احمدی روحانی، حسین (۱۳۸۴). سازمان مجاهدین خلق ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «از بغداد تا تیرانا:پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق». وبسایت بیبیسی فارسی. ۲۴ شهریور ۱۳۹۵. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «اسناد منتشرنشده ساواک دربارهٔ برادران رجوی چه میگویند؟»،». وبسایت مرکر اسناد انقلاب اسلامی. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «اعدامهای دهه شصت؛ در زندانهای ایران چه گذشت؟». وبسایت بیبیسی فارسی. ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «بازی با آمار و ارقام: پیدا و پنهان لیستِ جعلی اعدامهای دهه 60». وبسایت هابیلیان. ۱۳۹۹.
- «برای رهایی 75 مبارز انقلابی از زندانهای شاه متحدا مبارزه کنیم» (PDF). وبسایت آرشیو اسناد اپوزیسون ایران. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «به مناسبت سالگرد شهادت مجاهدین خلق ایران» (PDF). باختر امروز. سوم (چهل و یک): ۵. ۱۳۵۲.
- خمینی، سید روحالله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- جعفریان، رسول (۱۳۹۶). جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران (از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷). تهران: علم.
- جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- جمعی از پژوهشگران (۱۳۸۵). سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام(1344-1384ش). ج. ۲. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- حق بین، علی (۱۳۹۳). از مجاهدین تا منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- حقشناس، تراب (۱۳۹۱). «برگی از تاریخ: انعکاس مبارزات سازمان مجاهدین از 1350 تا 1355 در نشریه باختر امروز» (PDF). باختر امروز.
- «خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق». خبرگزاری دویچهوله. ۲۰ شهریور ۱۳۹۵. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- دارابی، علی (۱۳۸۹). جریانشناسی سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- رازینی، علی (۱۳۹۶). «اعدام تروریستهای منافق در سال ۶۷ عادلانه و قانونی بود». وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- راستگو، علی اکبر (۱۳۸۴). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «راشا تودی بررسی کرد: نقش فرقه منافقین در تحریمها علیه ملت ایران». خبرگزاری مهر. ۳۰ خرداد ۱۳۹۸. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- رضایی، رضا (۱۳۵۰). «شرح فرار من» (PDF). باختر امروز. چهارم (۲۳): ۴.
- «روزنامه اطلاعات شماره 5» (PDF). وبسایت دانشسرای مشروطه. ۴ خرداد ۱۳۵۰. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- زادبر، علیرضا (۱۴۰۳). «اعدامهای 67، آنچه بود؛ آنچه نبود». وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد». وبسایت ایران اینترنشنال. ۱۷ مرداد ۱۴۰۴. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کردهایم». وبسایت بیبیسی فارسی. ۲ مهر ۱۳۸۸. دریافتشده در ۱۴ تیر ۱۴۰۵.
- «سریالهایی که پرونده منافقین را ورق میزنند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۱ مرداد ۱۴۰۴. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- صدر شیرازی، علی (۱۳۸۲). عملیات مرصاد و سرنوشت منافقین. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند». وبسایت بیبیسی فارسی. ۳۰ دی ۱۳۸۷. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- فوزی، یحیی (۱۳۸۵). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- «کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل متحد دربارهٔ پرونده کشتار 67 به ایران هشدار دادند». وبسایت rfi. ۱۳۹۸.
- کوشکی، محمد صادق (۱۳۹۷). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «لشکر سایبری منافقین در شبکههای اجتماعی ما چگونه فعالیت میکند؟». خبرگزاری تسنیم. ۲۰ تیر ۱۳۹۵. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- مجاهدین خلق ایران (۱۳۵۲). «چهره یک انقلابی» (PDF). باختر امروز. چهارم (۴۴): ۴.
- «مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟». وبسایت بیبیسی فارسی. ۲۱ فروردین ۱۳۸۸. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- مهرآبادی، مظفر (۱۳۸۴). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۳). تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۷۸). عبور از بحران. به کوشش یاسر هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۹). پایان دفاع آغاز بازسازی. به کوشش علیرضا هاشمی. تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
- «۱۲ روایت سینمایی از چهار دهه خیانت منافقین». خبرگزاری آنا. ۶ تیر ۱۴۰۲. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «Attacks on Iranian nuclear scientists». Reuters. ۲۸ نوامبر ۲۰۲۰. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- Aisi، Robert G (۲۵ ژوئیه ۲۰۰۶). «UNSC Resolution 1696 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. دریافتشده در ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
- «Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)» (PDF). CRS. ۲۵ فوریه ۲۰۲۵. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- Stolberg, Sheryl Gay (27 May 2003). "Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories". The New York Times (به ENG). Retrieved 13 July 2026.
- «Information on Two Top Secret Nuclear Sites of the Iranian Regime (Natanz & Arak)». iranwatch. ۱ دسامبر ۲۰۰۲. دریافتشده در ۱۲ جولای ۲۰۲۶.
- "Iran: Lifting of Sanctions Will Lower Oil Prices and Boost Domestic Economy If Managed Well". World Bank (به انگلیسی). 10 August 2015. Retrieved 13 July 2026.
- Kerr، Paul K (۸ جولای ۲۰۲۵). «Iran's Nuclear Program: Tehran's Compliance with International Obligations». congress. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «Israel teams with terror group to kill Iran's nuclear scientists, U.S. officials tell NBC News». NBC News. ۹ فوریه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «Mujahadeen-e-Khalq (MEK)». Council on Foreign Relations(CFR). ۲۸ جولای ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- Salehi Esfahani, Hadi (10 January 2020). "The Iranian Economy in the Twentieth Century: A Global Perspective". Iranian Studies (به انگلیسی). Retrieved 13 July 2026.
- Bergman, R (2018). Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations (به انگلیسی). New York: Random House.
- Schwartz، Aaron (۲۰۱۴). National Security and the Protection of Constitutional Liberties: How the Foreign Terrorist Organization List Satisfies Procedural Due Process. The Penn State Journal of Law & International Affairs. ص. ۲۹۳-۳۲۳.
- «UNSC Resolution 1737 (2006)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۷ دسامبر ۲۰۰۶. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «UNSC Resolution 1747 (2007)» (PDF). United Nations Security Council. ۲۴ مارس ۲۰۰۷. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «UNSC Resolution 1803(2008)» (PDF). United Nations Security Council. ۳ مارس ۲۰۰۸. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «UNSC Resolution 1929(2010)» (PDF). United Nations Security Council. ۹ ژوئن ۲۰۱۰. دریافتشده در ۱۳ جولای ۲۰۲۶.
- «Who was Mohsen Fakhrizadeh». Reuters. ۱۱ فوریه ۲۰۲۱. دریافتشده در ۲۰ تیر ۱۴۰۵.